đào trung đạo

thi sĩ / thi ca

(77)

 

RENÉ CHAR

Kỳ 1, Kỳ 2, Kỳ 3, Kỳ 4, Kỳ 5, Kỳ 6, Kỳ 7, Kỳ 8, Kỳ 9, Kỳ 10, Kỳ 11, Kỳ 12, Kỳ 13, Kỳ 14, Kỳ 15, Kỳ 16, Kỳ 17, Kỳ 18, Kỳ 19, Kỳ 20, Kỳ 21, Kỳ 22, Kỳ 23, Kỳ 24, Kỳ 25, Kỳ 26, Kỳ 27, Kỳ 28, Kỳ 29, Kỳ 30, Kỳ 31, Kỳ 32, Kỳ 33, Kỳ 34, Kỳ 35, Kỳ 36, Kỳ 37, Kỳ 38, Kỳ 39, Kỳ 40, Kỳ 41, Kỳ 42, Kỳ 43, Kỳ 44, Kỳ 45, Kỳ 46, Kỳ 47, Kỳ 48, Kỳ 49, Kỳ 50, Kỳ 51, Kỳ 52, Kỳ 53, Kỳ 54, Kỳ 55, Kỳ 56, Kỳ 57, Kỳ 58, Kỳ 59, Kỳ 60, Kỳ 61, Kỳ 62, Kỳ 63, Kỳ 64, Kỳ 65, Kỳ 66, Kỳ 67, Kỳ 68, Kỳ 68,Kỳ 66, Kỳ 69, Kỳ 70, Kỳ 71, Kỳ 72, Kỳ 73, Kỳ 74, Kỳ 75, Kỳ 76, Kỳ 77,

Nietszche/Char

Triết lư của Nietszche (1844-1900) vào Pháp khá sớm [268] nhưng phải từ giữa thế kỷ 20 trở đi Nietszche mới thực sự được đọc và diễn giải một cách hàn lâm ở Pháp[269]. Nietszche vốn là một triết gia khó đọc v́ hai lư do chính: thứ nhất, tác phẩm của Nietszche, nhất là những bản thảo Nietszche để lại không được chính Nietszche biên soạn để xuất bản – những bản thảo này lại là phần quan trọng nhất trong toàn bộ tác phẩm – những sách được xuất bản sau khi từ Nietszche trần không khả tín [270]  và bản thân Nietszche viết tác phẩm cũng như ngôn từ triết học quá mới mẻ không theo cung cách cổ điển truyền thống; thứ nh́ việc “đọc” Nietszche ở những thập niên đầu thế kỷ 20 bị hoàn cảnh chính trị (chủ nghĩa phát xít) và tôn giáo nhiễu loạn và bóp méo. Maurice Blanchot theo dơi việc đọc Nietszche ở cả Đức lẫn Pháp từ nửa sau thế kỷ 20 đặt câu hỏi “Ngày nay Nietszche ra sao rồi?”[271] Câu hỏi nhắm đến những nhà b́nh giải Nietszche cũng như những diễn giải Nietszche ở Đức (Karl Jaspers, Martin Heidegger, Geörgy Lukácz, Karl Löwith, Eugen Fink) và Pháp (Georges Bataille, Jean Wahl, Pierre Klossowski, Michel Foucault, Giles Deleuze). Khi muốn xem xét mối liên hệ Nietszche-Char cần trả lời câu hỏi: Char đă đọc những sách nào của Nietszche ở thời điểm nào và đọc ra sao? Chúng ta không có tài liệu từ chính Char để trả lời câu hỏi này ngoài những thông tin do những người viết tiểu sử René Char (Paul Veyne, Laurent Greilsamer) nhưng những thông tin này chỉ cho biết việc Char có đọc và ngưỡng mộ Nietszche. Chúng ta chỉ c̣n cách cách t́m những dấu vết tư tưởng Nietszche trong thơ René Char. Nhưng cần nhấn mạnh: Char đọc Nietszche với tư thế thi sĩ chứ không như triết gia hay người nghiên cứu triết học. Đọc triết trong tư cách thi sĩ tư tưởng của Nietszche tạo hứng khởi cho Char. Ngoài ra Char là bạn thân với Bataille, Camus, và Blanchot là những người đọc Nietszche khá chuyên sâu (grands lecteurrs) nên cũng có thể suy ra phần nào Char đến với, đối thoại Nietszche, do sự thân thiết chia sẻ việc đọc Nietszche với những người bạn thân thiết này.

Như trên đă nói những chuyên gia viết về René Char tuy có nhắc tới mối quan hệ Nietszche-Char nhưng chỉ đưa ra thông tin rất vắn tắt về vấn đề này như Jean-Claude Mathieu, Jean Pénard, Eric Marty, Marie-Claude Char... Có lẽ Patrick Née [272] là người đầu tiên đă đào sâu vấn đề hơn cả, chỉ ra được những điểm quan trọng trong mối liên hệ này với phương pháp nghiên cứu cụ thể: t́m những ghi chú của Char trên những tác phẩm của Nietszche mà Char đă đọc, và khảo sát những chủ đề trong thơ Char mang dấu vết ảnh hưởng tư tưởng Nietszche. Hợp hai hướng nghiên cứu theo hai phương pháp này lại có lẽ chúng ta có được một bức tranh tương đối rơ nét về mối quan hệ Nietszche-Char.

Ghi chú của Char về Nietszche:

Patrick Née căn cứ trên những ghi chú, những lời b́nh ngắn (đôi khi những ư kiến phản bác), những dấu hỏi (?) và những vết gạch dưới (đơn hoặc kép) các đoạn văn trong những ấn bản sách Nietszche của Char trong suốt thời gian từ 1938 (đọc La naissance[Origine] de la Philosophie à l’époque de la Tragédie grecque (bản dịch của Genevière Bianquis) và Ainsi parlait Zarathoustra bản dịch của Maurice Bertz với bài Tựa của Friedrich Wurzbach do nhà Gallimard xuất bản năm 1947) cho đến 1980 (Aurore do Julien Hervier dịch)  cho thấy Char thường xuyên đọc đi đọc lại Nietszche. Char thường có nhiều ấn bản tác phẩm của Nietszche do các dịch giả khác nhau chuyển ngữ. Nhưng ở đây Patrick Née cho rằng cần lưu ư: thời điểm xuất bản của những tác phẩm của Nietszche (kể cả những bản dịch trong bộ Friedrich Nietszche, Œuvres philosophiques complètes xuất bản vào những năm đầu thập niên 70) và thời điểm Char đọc một tác phẩm (với những dấu tích ghi chú trong ấn bản) không nhất thiết có sự tương ứng về thời gian. Những ghi chú này cũng cho thấy Char lưu ư tới những chủ đề nào trong triết lư của Nietszche. Những ghi chú của Char gồm ba loại: chấp thuận (approbations) bằng cách gạch dưới câu văn, gạch chéo (croix), lời b́nh (commentaires), cần suy nghĩ lại khi đặt dấu hỏi (?), và hiếm khi phản bác. Tất nhiên nếu liệt kê hết những ghi chú của Char trên sách của Nietszche th́ quá dài cho nên Patrick Née v́ muốn ngắn gọn nên rút ra từ những ghi chú này một số hướng quan tâm của Char khi đọc Nietszche. Chẳng hạn những khái niệm Qui hồi Vĩnh cửu (Retour Éternel), Siêu nhân (Surhomme) và quan niệm của Nietszche đặt nghệ thuật trên khoa học. Nhưng không phải Char luôn chấp nhận, đồng ư với Nietszche. Chẳng hạn chúng ta t́m thấy ghi chú như sau của Char trên ấn bản Aurore in năm 1980 trong Friedrich Nietszche, Œuvres philosophiques complètes Nietszche nói: “Dans l’avenir il y aura: 1. D’innombrable instituts [...],etc., /Trong tương lai sẽ có: 1.Vô số kể viện [...], v.v...” Char bật/căi lại, viết ở lề sách trước câu của Nietszche: “Eh bien! l’erreur de Nietszche est toute là/Thấy chưa! sai lầm của Nietszche tất cả nằm ở đây, ” và ở đáy trang sách nhấn mạnh thêm: “Les machines modernes rendent l’homme de plus en plus paresseux, donc de plus en plus dangeureux/Máy móc hiện đại làm cho con người càng thêm lười biếng, có nghĩa càng nguy hiểm hơn.” Qui chiếu tới bài Lombes trong Aromates Chasseurs của Char (O.C. trang 516) ta thấy Char viết: “Échec de la philosophie et de l’art tragique, échec au seul profit de la science-fiction, la metteuse en œuvre, devenue, la gueuse à son fait-tout./Sự thất bại của triết lư và của nghệ thuật bi kịch, sự thất bại chỉ v́ lợi ích của truyện giả tưởng, việc dàn dựng thành tác phẩm, đă trở thành, chất xúc tác cho cái nồi đúc. ”

Khi đọc Ainsi parlait Zarathoustra Char quan tâm tới khái niệm Siêu nhân do Nietszche chỉ ra: “Đừng hy vọng vào những hạnh phúc lớn lao xa xôi và không biết rơ, những lộc trời và những ân huệ, nhưng chúng ta hăy sống sao cho muốn sống thêm một lần nữa và muôn thưở vẫn cứ sống như thế – Nhiệm vụ luôn bắt buộc chúng ta như vậy.” Câu nói này cho biết điều kiện để xác định Siêu nhân: luôn chọn lựa tự do hành động mà không hổ thẹn, hối hận. Thái độ sống của Siêu nhân được Nietszche gọi là phẫn hận (ressentiment). Đọc Nietszche chúng ta biết được gốc gác ư tưởng này do việc Nietszche ngưỡng mộ những nhân vật trong tiểu thuyết của Standhal là những kẻ không hề hối hận về những hành động của ḿnh. Char trong thời gian kháng chiến ở Cérest hết ḷng ngợi ca lăo bà Ginoux (có chụp ảnh chung) đă không hề hối hận chịu mười năm tù khổ sai v́ tội giết người chồng bà thương yêu nhưng đă hành hạ bà. Char đă gạch dưới đoạn rời 247 sau đây của Nietszche: “Chủ thuyết Qui hồi Vĩnh cửu sẽ bắt đầu bằng nụ cười khinh mạn.” Kẻ khinh mạn ngoan cuờng, không chấp nhận t́nh cảm phạm tội (sentiment de culpabilité) như Nietszche tuyên bố: “Một chân lư lớn rút cục chỉ chinh phục những kẻ cao cả nhất: đó chính là sự khổ đau của những kẻ trung thực (véridiques).” Patrick Née c̣n t́m ra khá nhiều những câu văn của Nietszche về Qui hồi Vĩnh cử và Siêu nhân được Char đánh dấu (gạch dưới kép) như: tư tưởng chống lại sự phân biệt con người theo cấp bậc tôn ti (hiérarchie) của giai cấp quí tộc, coi tôn ti này như hậu quả khủng khiếp của khái niệm b́nh đẳng (égalité), sức mạnh của con người cao cả (l’homme supérieur), con người thiện (l’homme bon) nằm ở sự độc ác (méchancheté) mạnh mẽ v́ coi luân lư của kẻ yếu chỉ là sự bất lực, sự độc ác này có được là do khả hữu chối từ cái ác. Trong thời gian kháng chiến Char đă hành động theo tư tưởng của Nietszche (như trong một số những đoạn rời Feuillets d’Hypnos cho thấy). Thế nhưng sự chối từ cái ác này không phải v́ ích kỷ mà là v́ sự độ lượng (générosité) v́ sự cao cả nằm trong sự độ lượng.

Quan niệm đặt nghệ thuật trên khoa học của Nietszche trong La Naissance de la Philosophie à l’époque de la Tragédie grecque (bản dịch của Genevière Bianquis) được Char quan tâm khi đọc quyển sách này. Nietszche viết: “Những vấn đề lớn về giá trị của diên/trở thành, do Anaximandre và Héraclite đặt ra – gồm cả việc xem xét liệu có được phép áp dụng một sự đánh giá theo luân lư hay theo thẩm mỹ cho Mọi thứ của vũ trụ không”[273] trong bài Mở đầu (Introduction) và Char gạch dưới kép câu này; một câu khác cũng trong bài Mở đầu Nietszche ngợi ca những triết gia tiền-Socrate đă t́m thấy những khả hữu đẹp đẽ của đời sống, vẻ đẹp theo nghĩa h́nh ảnh phản ánh sự vui thích ngoại hạng mà tự/thiên nhiên cảm thụ khi một khả hữu của đời sống được khám phá, nghi ngờ nghệ thuật vẫn có khả năng quyến rũ v́ lợi ích của đời sống chính là sự xấu xa (la laideur). Dựa theo ư tưởng về sự xấu xa của Nietszche trong Recherche de la Base et du Sommet Char cho rằng – trong bài phản bác René Etiemble khi vị giáo sư (sic) này đặt Char đối nghịch với Rimbaud – sự xấu xa ở đây không phải sự xấu xa đối nghịch với cái đẹp mà là sự xấu xa khi người ta nghi ngờ trí tưởng tượng của thi sĩ và giả thiết rằng “sự tự do” phê b́nh chính là việc phá bỏ huyền thoại về những khả năng của nghệ thuật. Chính v́ ngưỡng mộ Nietszche triết gia kêu gọi trở lại với những nhà tư tưởng tiền-Socrate Heidegger t́m thấy sự tương cận giữa ḿnh và Char.

____________________________

[268]  Quyển Die Geburt de Tragödie/Khai sinh của Thảm kịch được Jean Marnold và Jacques Morland dịch sang tiếng Pháp do nxb Mercure de France in năm 1901, quyển Ecce Homo do Henri Albert dịch và xuất bản năm 1909, Philosophie im tragischen Zeitalter der Griechen/Triết lư vào thời đại thảm kịch của Hy Lạp do Genevière Bianquis dịch đăng trên tạp chí Ancéphale số 2 tháng Giêng 1937...

[269] Xem Hội luận Cahiers de Royaumont: Nietszche (1964-1968) gồm bài giới thiệu của Martial Gueroult và những bài thuyết tŕnh của Karl Löwith, Jean Wahl, Gabriel Marcel, Michel Foucault, Giovani Vattimo, Pierre Klossowski, Jean Beaufret, Giles Deleuze.Nietszche aujourd’hui? Cahiers de Ceresy (1973). gồm 2 tập: Tập 1 Intensités với những bài thuyết tŕnh của Pierre Boudot, Giles Deleuze, Jacques Derrida, Léopold Flam, Danki Grilie, Pierre Klossowki, Jean-François Lyotard, Jean-Luc Nancy, Bernard Pautrat, Jean-Miche Rey, Jean-Noel Vuernet, Tập II Passions với Eugen Biser, Eric Blondel, Eric Clémens, Jeanne Delhomme, Eugen Fink, Édouard Gaède, Sarah Kofman, Philippe Lacou-Labarthe, Karl Löwith, Jean Maurel, Norman Palme, Richard Roos, Paul Valadien, Heinz Wismann.

Những sách viết về Nietszche quan trọng : Georges Bataille với Sur Nietszche (1945), Martin Heidegger cho xuất bản bộ sách đồ sộ 2 tập Nietszche (gồm những bài thuyết tŕnh viết trong khoảng thời gian 1936-1939, sau in thành sách năm 1961), bản dịch Pháp văn của Pierre Klossowki (1971), Giles Deleuze với Nietszche et la philosophie (1962), Eugen fink với La Philosophie de Nietszche (bản Pháp văn, 1965), Pierre Klossowski với Nietszche et le Cercle Vicieux (1969).

[270] Để chấm dứt t́nh trạng tam sao thất bản Giorgio Colli và Mazzino Montinari sau nhiều năm tham khảo Văn Khố Nietszche năm 11963 cho xuất bản Nietszche Werke: Kritishe Gesamtaugabe der Werke (KGW) và năm 1980 Friedrich Nietszche: Sämtliche Werke. Kritische Studienausgabe in 15 Banden (KSA). Nhà Gallimard ở Pháp kể từ 1977 đă cho xuất bản Friedrich Nietszche, Œuvres philosophiques complètes dưới sự hướng dẫn của Giles Deleuze và Maurice de Gandillac và những dịch giả là những chuyên gia về Nietszche như Philippe Lacoue-Labarthe, Jean-Luc Nancy, Michel Haar... Căn cứ vào thời điểm xuất bản Friedrich Nietszche, Œuvres philosophiques complètes cho thấy bản dịch Pháp văn dịch từ KGW. Đáng kể nhất trong bộ sách này là Quyển XI Fragments Posthumes gồm những đoạn rời trước đây được cho [một cách sai lầm] là quyển Volonté de Puissance/Ư chí dẫn tới Quyền lực. Ở Mỹ, Stanford University Press kể từ 1995 đă cho xuất bản The Complete Works of Friedrich Nietszche dựa trên KSA và tham chiếu KGW cho tới nay ra được 6 quyển: Unfashionable Observations [mă số 2] (dịch Vol.1 bộ KSA), Human, All Too Human I [mă số 3] (Vol.2 KSA), Human, All Too Human II and Unpublished Fragments (from the period of Human, All Too Human II [mă số 4] (Vol.2 & Vol.8 KSA),  Dawn [mă số 5] (Vol.3 KSA), Beyond Good and Evil/On the Genealogy of Morality [mă số 8] (Vol.5 KSA), Unpublished Writings (from the period of Unfashionable Observations [mă số 11] (Vol.7 KSA). Toàn bộ bản dịch Anh văn dự trù sẽ gồm 20 quyển.

[271] Maurice Blanchot, L’Entretien infini (1969) trang 201 Réflexions sur Nihilisme: I. Nietszche aujourd’hui: Qu’en est-il de Nietszche, aujourd’hui? Cette question est d’abord anecdotique: elle interesse l’histoire et la petite histoire. Elle vise ensuite les interprètes et les interprétations de Nietszche, tels que nous les trouvons en Allemagne ou en France... Cụm từ “la petite histoire” Blanchot dùng ở đây để chỉ việc Elizabeth-Foster Nietszche, em gái của Nietszche, sau khi Nietszche tạ thế  đă lợi dụng độc quyền bản quyền những bản thảo của anh để trục lợi, và hơn thế nữa, đă hầu như “làm giả” – nhất là những bản thảo chưa được xuất bản – tác phẩm của Nietszche. Điều tệ hại nhất là EFN đă dùng một tựa đề Nietszche đặt cho một dự án để đặt tên một tác phẩm gồm những ghi chú của Nietszche rút từ những quyển số tay khác nhau “Der Wille zur Macht/Ư chí hướng tới Quyền lực” là một tác phẩm không hề tồn tại.

Thật ra bài này trước khi cho vào L’Entretien infini Blanchot đă đăng trên NNRF số 68 tháng 8, 1958. Nhưng bài in trong L’Entretien infini với những ghi chú – nhất là về quyển Nietszche của Heidegger – cho thấy Blanchot đă chỉnh sửa và bổ túc khá nhiều.

[272] Patrick Née, René Char, Une Poétique du Retour, nxb Hermann 2007 và Nietszche                                                                                                                   Ascendant trong René Char en son siècle, nxb Classique Garnier 2009 trang 109-130.

[273] Nietszche, La Naissance de la Philosophie bản dịch Bianquis trang 18: Les grands problèmes de la valeur du devenir, posés par Anaximandre et par Héraclite – savoir s’il est licite d’appliquer une appréciation morale ou esthétique au Tout de l’univers.

 

(c̣n tiếp)

đào trung đạo