đ�o trung đạo

thi sĩ / thi ca

(67)

 

Kỳ 1, Kỳ 2, Kỳ 3, Kỳ 4, Kỳ 5, Kỳ 6, Kỳ 7, Kỳ 8, Kỳ 9, Kỳ 10, Kỳ 11, Kỳ 12, Kỳ 13, Kỳ 14, Kỳ 15, Kỳ 16, Kỳ 17, Kỳ 18, Kỳ 19, Kỳ 20, Kỳ 21, Kỳ 22, Kỳ 23, Kỳ 24, Kỳ 25, Kỳ 26, Kỳ 27, Kỳ 28, Kỳ 29, Kỳ 30, Kỳ 31, Kỳ 32, Kỳ 33, Kỳ 34, Kỳ 35, Kỳ 36, Kỳ 37, Kỳ 38, Kỳ 39, Kỳ 40, Kỳ 41, Kỳ 42, Kỳ 43, Kỳ 44, Kỳ 45, Kỳ 46, Kỳ 47, Kỳ 48, Kỳ 49, Kỳ 50, Kỳ 51, Kỳ 52, Kỳ 53, Kỳ 54, Kỳ 55, Kỳ 56, Kỳ 57, Kỳ 58, Kỳ 59, Kỳ 60, Kỳ 61, Kỳ 62, Kỳ 63, Kỳ 64, Kỳ 65, Kỳ 66, Kỳ 67,

 

REN� CHAR

1.Blanchot viết về Char

Tuy trong những trang cuối quyển L�Amiti� Blanchot n�i rằng m�nh kh�ng viết về m� chỉ n�i với bạn nhưng thật ra Blanchot đ� hơn ba lần viết về Char v� nhắc tới Char trong nhiều b�i viết kh�c. Một �tr� đ�a� ngoạn mục? Hay viết � như Blanchot quan niệm � chỉ l� một sự quay trở lại (un retour) của văn tự với c�i vắng mặt?

Lần đầu ti�n Blanchot viết về thơ của Ren� Char trong b�i Ren� Char. [175] �C� hai điểm cần lưu � trong b�i viết n�y: thứ nhất, ở giai đoạn n�y Blanchot vừa chịu ảnh hưởng vừa phản biện quan niệm của Heidegger về thi ca; thứ nh�, theo Blanchot lộ tr�nh thi ca của Ren� Char kh�ng c� sự đứt đoạn (coupure) giữa những b�i thơ ở giai đoạn si�u thực với những b�i thơ trong tập Fureur et myst�re d� rằng từ năm 1935 Ren� Char đ� quay lưng lại với chủ nghĩa si�u thực. Bằng b�i viết về Char (một c�ch n�i với Char cũng l� n�i với người đọc?) Blanchot một phần tr�nh b�y quan niệm về thi ca của m�nh v� phần kh�c quảng diễn về b�i thơ của Ren� Char phần lớn căn cứ tr�n tập Partage formel/Chia phần h�nh thức.

Mở đầu b�i viết l� những ph� ph�n của Blanchot về quyển Avez-vous lu Char [176] của Georges Mounin: Blanchot cho rằng v� Mounin tiếp cận thi ca của Char bằng những phương tiện truyền thống của văn học sử n�n kh�ng thể đọc Char. Tại sao? V� �Nhu cầu hiểu v� chuyển ngữ, h�ng l� c�-nghĩa-l� nhu cầu n�y nối tiếp đưa ra việc đọc một b�i thơ, theo thị hiếu kh� tự nhi�n, v� hầu như t�n bạo, nhu cầu n�y coi thi ca như sẽ được tiếp cận hơn cả nếu như người ta thay thrế n� bởi những từ tương tự ph� hỏng n�, th� những sự thơ ng�y n�y, d� rằng thường được chỉnh sửa bằng những sự thận trọng kh�n kh�o.� Theo Blanchot, kinh nghiệm đọc thơ của Mounin tuy đ�ng nể v� l� kinh nghiệm của một kẻ hạnh ph�c v� thấy m�nh đ� biết đọc n�n c� sự tin tưởng tuyệt đối cho n�n nghĩ rằng thi sĩ c� thể cho việc đọc của m�nh tối đa � nghĩa v� phẩm gi�. Thật ra theo Blanchot, �Những mối tương quan của một b�i thơ v� một người đọc lại lu�n lu�n l� những tương quan phức tạp. Nếu cho rằng thi ca c� thể để cho được đọc, v� phải chăng b�i thơ phải tảng lờ người đọc một c�ch ki�u ngạo, th� điều n�y l� kh�ng đ�ng thực [...] Cả hai, thi sĩ v� người đọc b�i thơ n�y, nhận được từ b�i thơ sự hiện hữu của họ v� nhất thiết phải � thức về sự phụ thuộc, trong hiện hữu của họ, v�o b�i ca, v�o người đọc sẽ trở th�nh nay. Đ� l� một trong những b� buộc b� ẩn của quyền lực thi ca. Thi sĩ được sinh ra bởi b�i thơ hắn s�ng tạo ra; hắn l� kẻ đứng hạng nh� đối với c�i hắn tạo ra, [...]�[177] Ch�nh v� thế c� những tranh luận về hứng khởi v� hoạt động tạo th�nh của thi sĩ. Theo Blanchot, một trong những sai lầm lỗi của Mounin �l� đ� mất th� giờ để lập lại những tranh luận n�y tr�n b�nh diện ph�n t�ch truyền thống. Thế n�n �Hứng khởi� (Inspiration) v� �Suy tưởng� (R�flexion) dựa trẹn c�ch ph�n t�ch truyền thống, một thứ ph�n t�ch �lai căng� (analyse btarde) ph�t xuất từ những sự ph�n chia dung tục nhất. Người ta c� thể t�y tiện ph�n c�ch �Hứng khởi� với �Suy tư� theo những đặc quyền kh�ng bằng nhau v� thấy ở đ� một mặt �suy tư� l� sự qu� độ của � thức, mặt kh�c �hứng khởi� l� kết quả sự v� tri (fruit de l�ignorance), hạnh ph�c của sự thụ động v� �n sủng của c�ng việc. Thế nhưng những sự kh�c biệt n�y chỉ l� những ph�c họa (�bauches) vụng về về một sự kh�c biệt thuộc một loại kh�c thường �t nhiều kh�ng đo lường được hoạt động c� � thức. Theo Blanchot, �Hứng khởi kh�ng c� nghĩa n�o kh�c hơn l� t�nh chất c� trước (ant�riorit�) của b�i thơ đối với thi sĩ, sự kiện thi sĩ cảm thấy, trong đời sống v� trong việc l�m của hắn trong tương lai, l� h�y c�n vắng mặt đối với t�c phẩm thi ca. Sự phụ thuộc nhau n�y l� kh�ng thể giảm trừ. Thi sĩ chỉ hiện hữu sau b�i thơ. Hứng khởi kh�ng phải l� tặng phẩm của một sự b� mật hay của một lời n�i, được ban cho một người n�o� đ� đ� hiện hữu; n� l� tặng phẩm của sự hiện hữu ban cho một người n�o đ� chưa hiện hữu.� [178] C�n về việc l�m (le travail), theo Blanchot, c� nghĩa, khi thi sĩ đối mặt t�nh chất đ� c� trước của thi ca c� � định tạo một � thức tuyệt đối l� bất khả v� đ� chỉ l� mồi nhử đối với những kẻ b�m riết v�o những điều kiện c� thực của b�i thơ, sự cần thiết bắt đầu từ một ng�n ngữ đ� c� sẵn v� từ một hiện hữu m�i m�i c� mặt v� chủ động, sau c�ng l� sự lo lắng thay thế � thức tuyệt đối bằng một � thức c� nh�n dư thừa, trong khi � thức tuyệt đối l� bất khả.

Từ những nhận định tr�n Blanchot đ�nh gi� thi ca của Ren� Char: �Một trong những sự lớn lao của Ren� Char, do sự lớn lao n�y hiện nay �ng ta kh�ng c� kẻ ngang tầm, ch�nh l� v� thi ca của �ng ta l� sự phơi mở thi ca, thi ca của thi ca, gần giống như việc Heidegger n�i về Hlderlin, [đ� l�] b�i thơ của yếu t�nh b�i thơ. Trong tập Marteau sans matre cũng như trong tập Seuls demeurent, biểu lộ thi ca l� thi ca đặt đối diện với ch�nh thi ca v� được l�m cho nh�n thấy được, trong yếu t�nh của n�, qua những từ đi t�m kiếm n�. Trong tập Feuillets d�Hypnos, �những ghi ch� đ� của một �kẻ tham gia�, được thảy xuống ng�y ng�y trong những kh� khăn của h�nh động v� sự �m ảnh của những biến cố, chứa đựng những lời lẽ thi ca mạnh mẽ nhất v� đơn sơ nhất m� thi ca đ� vay mượn để tự soi s�ng v� tự nhận biết. Ch�nh trong những trang thơ n�y cho thấy r� hơn ưu thế của b�i thơ kh�ng những chỉ đứng tr�n thi sĩ, m� c�n �tr�n ch�nh thi ca.�[179] Blanchot tr�ch dẫn những c�u thơ dưới đ�y trong tập Moulin Premier của Ren� Char để minh họa luận điểm của m�nh:

������ Năng khiếu: kẻ mang v�c những bồi t�ch rực ch�y

������ Sự gan dạ l� ch�nh m�nh trong một khoảnh khắc h�nh thức ho�n th�nh của b�i thơ. Tự t�c

������ đ� tho�ng thấy lấp lo�ng c�i vật chất-cảm x�c lập tức đăng quang.[180]

Việc tr�ch dẫn khổ thơ IV trong Moulin premier Ren� Char viết trong thời gian 1935-1936 v� trước đ� l� tập Marteau sans matre (1927-1933) để rồi qua Seuls demeurent (1938-1944), sau hết l� Feuillets d�Hypnos (1943-1945) cho thấy chủ � của Blanchot l� chỉ ra lộ tr�nh thi ca của Ren� Char kh�ng c� khoảng đứt đoạn như tr�n đ� n�i. Sở dĩ Blanchot dừng lại ở Feuillets d�Hypnos v� Blanchot viết b�i n�y khoảng năm 1942-1945 khi đ� Ren� Char chưa cho xuất bản những tập thơ s�ng t�c ở giai đoạn sau.

Thật sai lầm khi cho rằng c� thi ca tổng qu�t v� theo Blanchot: �Thi ca giao trả những t�c phẩm thi ca về một h�nh thức, l� tưởng hay trừu tượng, n� sẽ vượt qua để giảng nghĩa hay ph�n x�t ch�ng. Thế nhưng b�i thơ kh�ng nh�n về thi ca như nh�n về một sức mạnh c� trước n� v� n� phải chờ đợi sự biện hộ hay sự hiện hữu của n�: n� kh�ng phải l� c�i phản �nh được thắp s�ng bởi một tinh t�; n� cũng chẳng phải l� sự biểu hiện tức khắc của một khả năng lu�n lu�n cao cấp hơn những t�c phẩm của n�. Dựa tr�n những � tưởng của Ren� Char trong b�i Partage formel/Chia phần h�nh thức Blanchot diễn giải: Hiểu rằng b�i thơ l� kẻ s�ng tạo v� tr�n hết, cũng ch�nh l� hiểu được rằng, lu�n lu�n theo trật tự đ�, c�i g� l� tổng qu�t t�y thuộc v�o c�i duy nhất.�[181] Hiểu được như vậy cũng c� nghĩa hiểu được tại sao b�i thơ lại l� sự ph�n chia, tr�i nghịch, quay đảo v� b�i thơ kh�ng từ một thực tại cao xa, n� kh�ng đưa trở lại một ch�n l� bền l�u hơn n�, n� kh�ng ngưng nghỉ. Thi sĩ ở trong một sự bất an của một chuyển động kh�ng c� sự bắt đầu hay kết th�c như ch�nh Ren� Char đ� n�i: �L� nh� ảo thuật của sự bất an, thi sĩ chỉ c� những sự h�i l�ng chấp nhận. Tro lu�n lu�n kh�ng t�n hẳn.� L� thi sĩ của khoảnh khắc tra hỏi, từ chối, th�ch thức, được nu�i dưỡng bởi sự bất an để nu�i nấng thi ca, l�n tiếng trả lời tiếng gọi của b�i thơ. Thế n�n thi ca lu�n từ chối mọi sức mạnh của sự qui thuận v� sự bất động � nghĩa l� kh�ng ngủ y�n � để t�m kiếm si�u-thực-tại (surr�alit�) trong mức độ của c�i �kh�ng thể h�a giải� (irr�conciliable). Ở đ�y ch�ng ta thấy Blanchot đưa ra kh�i niệm �si�u-thực-tại� r�t từ thi ca của Ren� Char cho thấy sự kh�c biệt với quan niệm về �si�u thực� của Andr� Breton l�nh tụ nh�m si�u thực. V� b�i thơ n�i l�n sự kh�t khao những điều tr�i nghịch n�n c�u hỏi tất nhi�n phải đặt ra l�: như vậy � nghĩa b�i thơ l� g�? C�u trả lời: � nghĩa của b�i thơ kh�ng nằm trong thế giới của những sự vật đ� qua sử dụng, những lời lẽ đ� được người đời d�ng m� nằm trong phạm vi của sự tiền kiến (pr�visible), chưa được n�i ra (�Il convient que la po�sie soit ins�parable du pr�visible, mais non encore formul� in Partage formel, XI), ch�ng k�ch động thi sĩ, �tất cả đưa ch�ng ta đến những cội nguồn, mời gọi ch�ng ta đến tr� ngụ ở đ�, như thể ch�ng ta được k�u gọi xuất ngoại khỏi bản ng� để nghe, kh�ng phải lời n�i, nhưng c�i đi trước lời n�i, niềm im lặng, �lời n�i của niềm im lặng ở tr�n cao nhất�[181]

������ Đời sống kh�ng thể diễn tả

������ Cuộc sống duy nhất r�t cục nh� ngươi chấp thuận kết hợp với

������ L� đời sống từ chối ngươi h�ng ng�y bởi những con người v� những sự vật

������ M� ngươi nhận l�nh một c�ch kh� khăn một v�i mảnh vụn mỏng manh vương v�i đ� đ�y

������ Trong những cuộc chiến kh�ng khoan nhượng

������ B�n ngo�i cuộc sống đ� tất cả chỉ l� sự hấp hối được đặt dưới mục ti�u th� nh�m. [182]�������

 

_______________________________________

[175] Lần đầu đăng tr�n tạp ch� Critique th�ng 10, 1946 sau được cho v�o La part du feu trang 105-117. Tựa đề quyển s�ch n�y li�n hệ tới Georges Bataille: L�c đầu Blanchot định đặt t�n quyển s�ch gồm những b�i viết trong khoảng từ 1942 tới 1945 theo c�u thơ của Hlderlin �[...] entre chien et loup/giữa ch� v� ch� s�i� nhưng sau đ� đổi � d�ng phần sau c�u văn của Georges Bataille trong L�Histoire de l��rotisme l�m tựa s�ch: �La part maudite doit �tre sacrifi�e, elle doit �tre la part du feu/Phần bị nguyền rủa phải bỏ đi, n� phải l� phần của lửa.� Tuy kh�ng d�ng c�u thơ của Hlderlin l�m tựa nhưng Blanchot đ� tr�ch dẫn một khổ thơ của Hlderlin l�m đề từ cho quyển s�ch.[Theo Christophe Biden, Maurice Blanchot, Partenaire invisible trang 252] Bident nhận x�t về lộ tr�nh bi�n soạn La part du feu tuy kh�ng được xếp đặt theo những phần kh�c nhau nhưng cũng theo trật tự: những chương về mối tương quan của văn chương với c�i b� ẩn (le secret) v� với niềm im lặng tiếp nối với v�i chương s�ch viết về ng�n ngữ thi ca từ Lautr�amont đến Char, v� những chương về kinh nghiệm của người viết văn xu�i (prosateur).

C� thể xem t�m lược b�i n�y trong Thi sĩ/Thi ca #47 tr�n Gi�-O.

[176] Georges Mounin, La communication po�tique pr�c�d� de Avez-vous lu Char? nxb Gallimard: Avez-vous lu Char? được xuất bản năm 1947 v� La Communication po�tique xuất bản năm 1969. Bản in năm 1969 gộp cả hai th�nh La communication po�tique pr�c�d� de Avez-vous lu Char?

Georges Mounin t�n thật l� Louis Leboucher, tốt nghiệp ENS, đảng vi�n cộng sản, năm 1939 được bổ về dạy trung học ở L�Isle, khi bị mật vụ Đức l�ng bắt đ� được Ren� Char y�u cầu mẹ cho Louis Leboucher v� vợ l� Julienne t� t�c ở N�vons. L� người ngưỡng mộ thơ của Ren� Char tuy buổi đầu Louis Leboucher kh�ng d�m b�n bạc về thi ca với Char nhưng sau đ� cố c�ng viết một số b�i tiểu luận về Ren� Char l�c đầu ph�n ph�t cho bạn b� đọc sau gom những b�i n�y đặt tựa đề Avez-vous lu Char? v� được Raymond Queneau giao cho Gallimard xuất bản. Nhưng theo Ren� Char th� Georges Mounin kh�ng hiểu được thơ của m�nh. V�o năm 1955 một số nh� ph� b�nh như Michel Mourre, Robert Poulet, Roger Nimier, nhất l� Alain Bosquet l�n tiếng đả k�ch thơ của Ren� Char v� cho rằng thời v�ng son của Char đ� chấm dứt. Georges Mounin cũng trở mặt, bắt đầu xa l�nh Char, cho rằng thơ Ren� Char c� m�u sắc bi quan thời đại, Char l� �po�te maudit/thi sĩ bị nguyển rủa�. Trong bức thư gửi cho Mounin sau đ� Char cho Mounin biết l� đ� hết c� cảm t�nh v� kh�ng tin ph�n đo�n của Mounin. Tuy vậy Mounin vẫn b�y tỏ � kiến muốn viết một quyển s�ch mới về Char nhưng Char kh�ng dấu diếm tỏ ra coi thường khả năng chuy�n m�n về văn chương của Mounin. Đến đầu th�ng ba, 1957 khi Mounin cho đăng loạt b�i mới viết về Ren� Char tr�n tạp ch� Les Temps Modernes của Jean-Paul Sartre th� Ren� Char c� phản ứng gay gắt nhất l� việc Mounin gọi cựu chiến hữu của Char Louis Curel l� một �kẻ phản bội�, khinh rẻ Nouguier l�Armurier. Ren� Char kết th�c l� thư gửi cho Georges Mounin �Dix ans de rumination vous ont conduit � cela...C�est fait. Et vous me lib�rez de vous. Quel bien!/Mười năm suy gẫm đ� đưa anh tới điều đ�...Thế l� xong. V� anh giải tho�t t�i khỏi tay anh. Thật tốt!� Trong La communication po�tique Georges Mounin cũng d�nh một chương để đả k�ch Maurice Blanchot một c�ch t�n nhẫn.

[177] Maurice Blanchot, La part du feu trang 105-106: Les rapports d�un po�me et d�un lecteur sont toujours des plus complexes.[...] Tous deux, po�te lecteur, de ce po�me, reoivent de lui leur existence et sont fortement conscients de d�pendre, dans leur exixtence, de ce chant � venir, de ce lecteur � devenir. C�est une des myst�rieuses exigences du pouvoir po�tique. Le po�te nat par le po�me qu�il cr�e; il est second au regard de ce qu�il fait [...]

[178] Sđd trang 107: L�une des grandeurs de Ren� Char, celle par laquelle il n�a pas d��gal en ce temps, c�est que sa po�sie est r�v�lation de la po�sie, po�sie de la po�sie et, comme le dit � peu pr�s Heidegger de Hlderlin, po�me de l�essence du po�me. Aussi bien dans le Marteau sans matre que dans Seuls demeurent, l�expression po�tique est la po�sie mise en face d�elle-m�me et rendue visible, dans son essence, � travers les mots qui la recherchent. Feuillets d�Hypnos, �ces notes� d�un �partisan�, jet�es au jour le jour dans les difficult�s de l�action et la hantise des �v�nements, contiennent les paroles po�tiques les plus fortes et les plus simples que la po�sie ait emprunt�es pour s��clairer et se reconnaitre. C�est dans ces pages que se r�v�le le mieux la supr�matie du po�me non seulement sur le po�te, mais sur la po�sie elle-m�me. �Le po�me est ascension furieuse; la po�sie, le jeu des berges arides.� �Je suis homme de berges � creusement et inflammation � ne pouvant l��tre toujours de torrent.�

[179] �������������� Aptitude: porteur d�alluvions en flamme

��������� Audace d��tre un instant soi-m�me la forme accomplie du po�me. Bien-�tre d�avoir entrevu scintiller la ���� mati�re-�motion instantan�ment reine.

[180] Sđd trang 107-108: Le langage parle � tort de la po�sie en g�n�ral; ce mot de po�sie renvoie les uvres po�tiques � une forme, id�ale ou abstraite, qui les d�passerait pour les expliquer et pour les juger. Mais le po�me ne ragarde pas vers la po�sie comme vers une puissance qui lui serait ant�rieure et dont il devrait attendre sa justification ou son existence: il n�est pas le reflet allum� par un astre; il n�est m�me pas la manifestation momentan�e d�un pouvoir toujours sup�rieur � ses uvres. Comprendre que le po�me est cr�ateur et premier, c�est comprendre que, toujours dans cet ordre, ce qui est g�n�ral depend de ce qui est unique.

[181] Sđd trang 109: Tout nous reporte vers les sources, nous invite � leur faire cort�ge. Nous sommes comme appel�s hors de nous-m�me pour entendre, non la parole, mais ce qui est avant la parole, le silence, �la parole du plus haut silence.�

[182]

��������� La vie inexprimable

��������� La seul en fin de compte � laquelle tu acceptes de t�unir

��������� Celle qui t�est refus�e chaque jour par les �tres et par les choses

��������� Dont tu obtiens p�niblement de-ci de-l� quelques fragments d�charn�es

��������� Au bout de combats sans merci

��������� Hors d�elle tout n�est qu�agonie soumise fin grossi�re.

 

(c�n tiếp)

đ�o trung đạo

 

http://www.gio-o.com/DaoTrungDao.html

 

 

� gio-o.com 2017