ĐÀO TRUNG ĐẠO

thi sĩ / thi ca

(5)

 

       Kỳ 1, Kỳ 2, Kỳ 3, Kỳ 4, Kỳ 5, 

 

       Người đọc không khỏi có cảm giác về sự u tối sâu thẳm trong thơ Celan, lời thơ dường như ở một khoảng cách xa, tách rời niềm hy vọng cũng như chân lư – nhưng theo Blanchot thơ của Celan vẫn luôn chuyển hướng về hy vọng hay chân lư – vẫn lưu lại một cái ǵ đó để hy vọng, để suy tư bằng những câu thơ ngắn ngủi nhưng đột nhiên soi sáng ngay cả khi mọi thứ đă ch́m vào bóng tối như hai câu thơ sau đây của Celan: đêm không cần sao (…) chỉ một ngôi sao thôi cũng vẫn có ánh sáng.

                                           Also

                                           stehen noch Tempel. Ein

                                           Stern

                                           hat wohl noch Licht.

                                           Nichts,

                                           Nichts ist verloren

                                           Ho-

                                           Sanna.

                                                                   (trích dẫn bài Engführung trong tập Sprachgitter)

                                           Cũng,

                                           vẫn c̣n những giáo đường đứng thẳng. Một

                                           ngôi sao

                                           vẫn có ánh sáng

                                           Không,

                                           không có ǵ mất

                                           Ho-

                                           sanna

 

       Blanchot cho rằng nếu khi ta đọc đột nhiên nhấn mạnh từ Nichts/Rien như gốc tiếng Đức th́ có thể nhận thêm ra rằng không có ǵ mất đi như thể cái “không ǵ” được biểu đạt trên sự mất đi.

 

                                           Ja.

                                           Orkane, Par-

                                           tikelgestöber, es blieb

                                           Zeit, blieb,

                                           es beim Stein zu versuchen – er

                                           war-gastlich, er

                                           fiel nicht ins Wort. Wie

                                           gut wire s hatten:

 

                                           Ừ.

                                           Giông tố, những

                                           hạt vần vũ, vẫn c̣n

                                           ngưng nghỉ của thời gian, một ngưng nghỉ để t́m kiếm

                                           bên đá – đá

                                           vốn ân cần, đá

                                           không cắt ngang lời nói. Như

                                           chúng ta đă hạnh phúc:

 

                                           hay:

 

                                           Singbarer Rest…

                                           Ngưng nghỉ có thể ca hát

 

                                           để rồi kết thúc bằng:

 

                                          – Entmündigte Lippe, melde,

                                           dass etwas geschieht, noch immer,

                                           unweit von dir.

 

                                           Lèvre interdite (arrachée à la bouche)

                                           annonce

                                           que quelchose arrive encore,

                                           non loin de toi.

 

                                           Môi cấm (bị dứt khỏi miệng)

                                           vẫn thốt lên

                                           cái ǵ đó vẫn đến,

                                           không mấy cách xa ngươi.

 

Blanchot nhận định: “Câu thơ được viết với một sự đơn giản khủng khiếp, nhằm để lại nơi chúng ta trong sự không chắc chắn ở đó câu thơ đứng sững, mang vác, đan chéo, cái chuyển động của sự hy vọng và tính chất bất động của khổ nạn, sự bắt buộc của cái bất khả, bởi chính là từ sự cấm đoán, chỉ từ sự cấm đoán, điều phải nói ra mới có thể đến: Dieses/Brot kauen, mit/Schreibzähnen/Mẩu bánh ḿ nhai với răng của chữ viết/văn tự này.”(16)

 

                                           O diese wandernde leere

                                           gästliche Mitte. Getrennt,

                                           fall ich dir zu, fällst

                                           du mir…

                                           Ein Nichts

                                           waren wir, sind wir, warden

                                           wir bleiben, blühend:

                                           die Nichts-, die

                                           Niemandsrose.

 

                                           Ô ce centre errant vide

                                           hospitalier. Séparés,

                                           je tombe en toi, tu tombes

                                           en moi…

                                           nous l’avons été, le sommes, le

                                           resterons, en fleurs:

                                           de rien la rose

                                           rose de personne.

                                                                               (M.B. dịch)

 

                                           Ô cái trung tâm trống không lang thang này

                                           đón chào. Bị chia ĺa,

                                           anh sa vào em, em sa

                                           vào anh…

                                           Một cái Không

                                           chúng ta đă là, chúng ta đang là,

                                           sẽ là, nở hoa:

                                           từ cái không của bông hồng

                                           Bông hồng không của ai

      

       Tuy nhiên sự đơn giản này cũng lại có sự cứng dắn:

 

                                           …        Es ist,

                                           ich weiß es, nicht wahr,

                                           daß wir lebten, es ging

                                           blind nu rein Atem zwischen

                                           Dort und Nicht-da und Zuweilen, (…)

                                           ……………..

                                           ich weß,

                                           ich weiß und du weißt, wir wußten,

                                           wir wußten nicht, wir

                                           waren ja da und nicht dort,

                                           und zuweilen, wenn

                                           nur das Nichts zwischen uns stand, fanden

                                           wir ganz zueinander

                                                                               (bài đầu trong tập Die Niedmansrose)

                                           …        Il n’est,

                                           je le sais, pas vrai,

                                           que nous avons vécu, seulement passait

                                           aveugle un souffle entre

                                           là-bas et non-là et parfois…

                                           …………….

                                           je sais,

                                           je sais et tu sais, nous savions,

                                           nous ne savions pas, nous

                                           étions bien là et non là-bas, et parfois,

                                           à condition qu’entre nous

                                           le Rien se dressât, tout à fait,

                                           nous nous trouvions

                                           unis l’un à l’autre.

                                                                               (M.B. dịch)

 

                                           …………………Il n’est,

                                           je le sais, pas vrai

                                           que nous avons vécu, il est

                                           seulement passé, aveugle, un souffle entre

                                           Là et Pas-là et Par moments,

                                           …………………

                                           je sais,

                                           je sais et tu sais, nous savions,

                                           ne savions pas,

                                           n’étions-nous pas ici en effet et non là-bas,

                                           et par moments,

                                           pour peu que seul le néant fût dressé entre nous, nous

                                           nous sommes entièrement trouvés.

                                                                               (bản dịch của Jean-Pierre Lefebvre)

 

                                           ……………….   Không,

                                           anh biết thế, rằng không đúng là

                                           chúng ta đă sống trải, mà

                                           chỉ trải qua, đui mù, một hơi thở giữa

                                           Ở đó và Không-ở-đó và Đôi khi…

                                           …………….

                                           anh biết,

                                           anh biết và em cũng biết, chúng ta đều biết

                                           chúng ta không biết,

                                           có thật chúng ta thật đă không ở đây và không ở-dưới-đó,

                                           và đôi khi,

                                           để sao không chỉ hư vô dựng lên giữa chúng ta, chúng ta

                                           chúng ta hoàn toàn ở đó.

                                                                               (theo bản Pháp văn của Jean-Pierre Lefèvre)

 

       Celan khẳng định: “Sichtbares, Hörbares, das/frei-/werdende Zeltwort:/Mitsammen/Để-nh́n,Để-nghe/cái/lời-túp lều trở thành/tự do/cùng nhau.”(Trích bốn câu thơ cuối bài Anabasis trong tập Die Niemandsrose) (17) Theo Blanchot “Như cái cách trong việc đi băng ngang qua sa mạc (anabase) luôn luôn, ở đấy vẫn có, như thể cư ngụ ở đó, một lời/ từ tự do người ta có thể nh́n thấy, nghe thấy được: Mitsammen: cùng nhau.”

       Blanchot nhắc loại đoạn thơ:

 

                               Augen, weltblind, im Sterbegekklüft: Ich komm,

                               Hartwuchs im Herzen.

                               Ich komm.

 

                               Yeux, au monde aveugle, dans la suite

                               des fissures du mourir: Je viens,

                               une dure croissance au cœur.

                               Je viens.

 

Những con mắt, đui mù thế giới, trong chuỗi

những đường nứt của chết đi: Tôi tới,

ứ tràn trong tim.

Tôi tới.

 

Blanchot đọc lại những từ trong bài thơ và cảm nhận như thể chính chúng luôn được ghi lại dưới sự mê hoặc quyến rũ, dưới đáy của đáy, trong hang động của cơi ngoài (In der Jenseits Kaue) có đêm, đêm trải hạt và quần hội như thể đă có một đêm khác, tối thẳm hơn đêm đó. “Có đêm, nhưng, trong đêm, c̣n những con mắt – những con mắt? –, những cái sẹo ở chỗ cái nh́n, chúng kêu gọi, chúng thu hút, như để phải trả lời: tôi tới, tôi tới với trái tim ứ tràn. Tới đâu? Cứ tới, dù không nơi đâu, chỉ là đó nơi – trong chuỗi những đường nứt của việc chết đi – ánh sáng không ngưng (nó không chiếu sáng) làm mê hoặc. im Sterbegekklüft. Không phải chỉ một kẽ hay đường nứt, nhưng là một chuỗi vô tận – hàng loạt – những đường nứt, một cái ǵ đó mở ra và không mở ra hay mở ra, nhưng luôn đă khép lại, và không phải là sự há rộng miệng của vực thẳm nơi đó chẳng c̣n ǵ khác hơn là tuột vào trong sự mênh mông, một trống không chẳng thể đo lường, đúng ra những lỗ hổng hay đường nứt hẹp của chúng, cái thắt hẹp lại của sự thiếu vững chắc, giữ chúng ta lại, bằng một sự không thể nhấn xuống, mà không cho phép chúng ta rớt xuống theo chuyển động của một sự rơi tự do, dù sự rơi đó là vĩnh viễn: có thể đấy là việc chết đi, sự ứ tràn trong tim của việc chết đi, chứng nhân không nhân chứng mà Celan đă cho nó một tiếng nói, ḥa đồng với những tiếng nói run rẩy của đêm, những tiếng nói một khi không c̣n tiếng nói nữa, chỉ c̣n là một sự xôn xao muộn màng, xa lạ với thời khắc, được dâng hiến như tặng phẩm cho mọi tư tưởng.(18)

 

                                           Tief

                                           in der Zeitenschrunde,

                                           beim Wabeneis

                                           wartet, ein Atemkristall,

                                           dein unumstössliches

                                           Zeugnis.

 

                                           Profondément

                                           dans la crevasse du temps,

                                           auprès de la glace en rayons

                                           attend, cristal de souffle,

                                           ton irrécusable

                                           témoignage.

 

                                           Sâu thẳm

                                           trong kẽ nứt thời gian,

                                           kề bên nước đá tổ ong

                                           chờ đợi, hơi thở pha lê,

                                           sự chứng kiến

                                           không thể lay chuyển của ngươi.

 

       Thơ của Celan là thơ về cái chết và về lời. Blanchot trở lại bài diễn từ ở Bremen (Brême) của Celan trong đó thi sĩ nói về nhăn mục thi ca (visée poétique) của ḿnh: “Những bài thơ luôn luôn trên đường đi tới, có quan hệ tới một cái ǵ đó, hướng về một cái ǵ đó. Hướng về cái ǵ? Hướng về một cái ǵ đó vẫn mở rộng và có thể được cư ngụ, hướng về một Thân hữu người ta có thể nói với, hướng về một thực tại gần gũi của một lời nói.” (19) Cũng trong bài diễn từ này Celan – một cách thật đơn giản và chừng mực – cũng ám chỉ tới cái có ư nghĩa đối với thi sĩ và cũng đối với chúng ta – đó là việc có thể không ngừng viết những bài thơ trong cái ngôn ngữ này (Đức ngữ) [như trong bài thơ Todesfuge/Tẩu khúc Chết Celan đă viết der Tod ist ein Meister aus Deutschland/cái Chết là một Sư phụ đến từ nước Đức] (20) qua đó cái chết đă đến với ḿnh, với những thân nhân của thi sĩ, với hàng triện người Do thái và không-Do thái, một biến cố không có câu trả lời. Một cái ǵ đó thơ hướng về là “Có thể tiếp cận, gần gũi và không mất đi, c̣n đó, giữa tất cả những ǵ phải mất đi, duy nhất một cái này: tiếng nói. Nó, ngôn ngữ, c̣n lại không mất đi, vâng, bất chấp tất cả. Nhưng như vậy nó cần thiết phải đi xuyên qua sự vắng mặt câu trả lời của nó, đi xuyên qua bằng một sự câm nín khủng khiếp, đi xuyên qua hàng ngàn những tầng bóng tối dày dặc của một lời nói sát nhân. Nó đi xuyên qua mà không nói ra lời nào cho cái ǵ đă xảy ra. Nhưng nó đă đi xuyên qua cái nơi chốn của Biến cố này. Đă xuyên qua và có thể lại được đưa ra ánh sáng, “được làm cho phong phú” bởi tất cả cái đó. Chính trong cái ngôn ngữ đó, trong suốt những năm tháng trước đây và cả những năm tháng sau đó, tôi đă cố gắng viết ra những bài thơ: để nói, để định hướng và để biết được xem tôi ở chỗ nào và tôi phải đi tới ra sao để phác thảo một thực tại nào đó cho chính tôi. Đó chính là, như chúng ta thấy, biến cố, chuyển vận, trên đường đi tới, đó là thử nghiệm để có được một chiều hướng.”(21)

 

       Nhắc lại câu đầu bài thơ Sprich Auch Du của Celan Nói, cả ngươi nữa, ngươi hăy là kẻ cuối cùng cất tiếng Blanchot chỉ ra ngày nay chúng ta đă được chuẩn bị kỹ hơn để nghe bài thơ này, điều mà bài thơ cho chúng ta để đọc, để sống, cho phép chúng ta nắm bắt được cái chuyển động trong của thi ca như Celan đề nghị với chúng ta một cách khôi hài: Thi ca là, thưa Quí Bà, Quí Ông: cái lời nói của sự vô tận, lời nói của cái chết lăng nhách vá chỉ của cái Không là ǵ. (trích từ bài diễn từ Das Meridian). Blanchot muốn chúng ta đọc bài thơ này thi sĩ mang đến chúng ta một cách đớn đau trong trong niềm im lặng giờ đây đă bị liệm kín.

 

       Blanchot kết từ bài viết:

                  

                   gửi Henri Michaux

                   kẻ, vô h́nh, đưa bàn tay ra cho chúng ta

                   để dẫn chúng ta hướng về một bất khả kiến khác.

 

                   Ra đi.

                   Bằng mọi cách hăy ra đi.

 

                   Con dao dài của sóng nước sẽ chặn lời nói lại. (22)

______________________________

(16) Sđd trang 93-95: Phrase écrite avec une simplicité terrible, destinée  à rester en nous dans l’incertitude où elle se tient, portant, entrelacés, le mouvement d’espoir et l’immobilité de la détresse, l’exigence de l’impossible, car c’est de l’interdit, de l’interdit seul, que peut venir ce qu’il a à dire: Ce pain à mâcher avec des dents d’éciture.

 

(17) Jean-Pierre Lefevre dịch bốn câu thơ này: À-voir, À-entendre: le/mot-tente qui devient/libre/ ensemble.Theo ghi chú của Jean-Pierre Lefevre ở bản thảo đầu tiên bài thơ này Celan ghi “Kermovan, 27.7.1961”. Anabase là địa điểm nghỉ hè ở Bretagne thuộc vùng Hắc hải. Xưa kia người Hy Lạp đă tới đó như trong bài Anabase của Xinophon cho thấy. Bài thơ này của Celan cũng qui chiếu tới bài thơ xuôi dài Anabase gồm 10 đoạn và 2 bài mở đầu và kết thúc tựa đề Chanson (1924) của Saint-John-Perse. Jean-Pierre Lefevre cho biết Celan cũng có quyển Anabase của Xénophon.Từ Mitsammen là phương ngữ Áo do từ zusammen để nhấn mạnh tới ư nghĩa cộng đồng.

 

(18) Sđd, trang 97-99: Il y a la nuit, mais, dans la nuit, encore des yeux – des yeux? –, cicatrices en place de vue, ils appellent, ils attirent, en sorte qu’il faut répondre: je viens, je viens avec au cœur une dure croissance. Où venir? Venir, fût-ce nulle part, seulement là où – dans la suite des fissures-crevasses du mourir – la lumière incessante (qui n’éclaire pas) fascine. Im Sterbegeklüft. Non pas une seule faille ou fissure, mais une suite indefinie – la série – de crevasses, quelque chose qui s’ouvre et ne s’ouvre pas ou qui s’ouvre, toujours déjà refermé, et non pas la béance de l’abîme où il n’y aurait plus qu’à glisser dans l’immense, insondable vide, plutôt ces fentes ou fissures dont l’étroite astreinte, le resseré de la défaillance, nous saisit, par un enfoncement impossible, sans nous permettre de tomber selon le mouvement d’une chute libre, fût-elle éternelle: voilà le mourir peut-être, la dure croissance au cœur du mourir, le témoin sans témoin auquel Celan a donné une voix, l’unissant aux voix trempées de nuit, voix lorsqu’il n’y a plus de voix, seulement le bruissement tardif, étranger aux heures, offert en présent à toute pensée.

 

(19) Sđd, trang 100-101: Les poèmes sont toujours en route, sont en relation avec quelque chose, tendus vers quelque chose. Vers quoi?Vers quelque chose qui tient ouvert et pourrait être habité, vers un Toi auquel on pourrait parler peut-être, vers une réalité proche d’une parole.

 

(20) Câu thơ der Tod ist ein Meister aus Deutschland/cái Chết là một Sư phụ đến từ nước Đức chứa đựng ẩn ngữ. Theo John Felstiner (trong Paul Celan: Poet, Survivor, Jew trang 39) từ Meister có thể để chỉ Thượng đế, Christ, giáo sĩ Do thái (rabbi), thày giáo, quán quân (champion), người chỉ huy (captain), chủ nhân, hội/phường trưởng, cai tù lao cải…Cụm từ này được Celan nhắc đi nhắc lại ba bốn lần trong bài thơ Todesfuge và Felstiner quyết định không dịch sang Anh ngữ khi dịch bài thơ này mà để nguyên cụm từ tiếng Đức Meister aus Deutschland.

 

(21) Accessible, proche et non perdue, restait, au milieu de tout ce qu’il avait fallu perdre, cette seule chose: la langue. Elle, la langue, restait non perdue, oui, en dépit de tout. Mais il lui fallut alors passer par ses propres absences de réponse, passer par un terrible mutisme, passer par les mille épaisses tènèbres d’une parole meurtrière. Elle est passée sans se donner de mots pour ce qui avait lieu. Mais elle passa par ce lieu de l’Événement. Passa et put à nouveau revenir au jour, enrichie de tout cela. C’est dans ce langage que, durant des années et les années d’après, j’ai essayé d’écrire des poèmes: pour parler, pour m’oreinter at apprendre où je me trouvais et où il me fallait aller pour que quelque réalité s’abauchât pour moi. C’était, nous le voyons, événement, mouvement, cheminnement, c’était l’essai pour gagner une direction.

 

(22) Maurice Blanchot, Le dernier à parler trong Une voix venue d’ailleurs trang 107:

 

                          à Henri Michaux

                          qui, invisible, nous tend la main

                          pour nous conduire vers une autre invisibilité.

 

                          Partir.

                          De toute façon partir.

 

                          Le long couteau du flot de l’eau arrêtera la parole.

 

(c̣n tiếp)

 

ĐÀO TRUNG ĐẠO

 

http://www.gio-o.com/DaoTrungDao.html

 

 

© gio-o.com 2016