Đặng Phùng Qun

 

NGƯỜI THỰC HỊN BẢN TH̉ :
NICOLAI HARTMANN

 

kỳ 36

 


kỳ 1, kỳ 2, kỳ 3, kỳ 4, kỳ 5, kỳ 6 , kỳ 7, kỳ 8, kỳ 9, kỳ 10, kỳ 11, kỳ 12, kỳ 13, kỳ 14, kỳ 15, kỳ 16, kỳ 17, kỳ 18, kỳ 19, kỳ 20, kỳ 21, kỳ 22, kỳ 23, kỳ 24, kỳ 25, kỳ 26, kỳ 27, kỳ 28, kỳ 29, kỳ 30, kỳ 31, kỳ 32, kỳ 33, kỳ 34, kỳ 35,

 

 

Trong tác ph̉m lớn Grundzge einer Metaphysik der Erkenntnis năm 1921 nói đ́n ở trn v̀ ṇi dung và vị th́ của v́n đ̀ của Hartmann chỉ ra còn những mặt khác của v́n đ̀ nḥn thức , hỉu theo nghĩa bao quát dĩn ra như th́ nào, đó mới chính là "nhn t́ siu hình ̉n d́u đằng sau c̣n cảnh phi siu hình/unmetaphysischen Vordergrund". Do đó có th̀ nói đ́n v́n đ̀ nḥn thức hỉu theo nghĩa ṛng và hẹp như sau :

V́n đ̀ nḥn thức trong ý nghĩa ṛng của từ này khng đơn giản mà hàm chứa nhìu v́n đ̀, nghĩa là có ṃt tm lý học và ṃt lụn lý học của nḥn thức, hay nói đúng ra thít ýu phải xét đ́n mặt đặc thù v̀ tm lý và mặt đặc thù v̀ lụn lý trong v́n đ̀ nḥn thức. Như ṿy trong m̃i lĩnh vực, phải có những ý nịm rõ ràng nhằm đắc thủ ṃt cái nhìn toàn cảnh v̀ v́n đ̀ nḥn thức.[75]

Sau hai ḅ dịn nói trn, theo Hartmann, d̃ dàng khu bịt chính là ở những sở vọng khác nhau của chúng hiẻn ḷ ra trong v́n đ̀ nḥn thức ṃt mặt siu hình, vừa siu lụn lý và siu tm, quả thực trongb khi toàn dịn là lin ḱt tự ṇi, khng th̉ bị h́p thu vào trong tm lý hay trong lụn lý. Chính khi ta đặt v́n đ̀ v̀ đ́i tượng nḥn thức mà t̀ng su xa nh́t của v́n đ̀ hịn ra rõ ràng nh́t. Bao lu mà ta ṽn duy trì được ý nghĩa nguyn khởi của nḥn thức, thì người ta ṽn lĩnh ḥi được hữu th̉, tức thời hỉu được tại sao t̀ng v́n đ̀ này là ṃt t̀ng siu hình. Người ta có th̉ gọi nó là mặt hữu th̉ của v́n đ̀, vì trọng tm của nó dựa trn đặc tính của hữu th̉, thục vào đ́i tượng của nḥn thức. Khi mà người ta nḥn thức hữu này như th̉ hịn thực hay lý tưởng, thì lun lun tự "hữu" đ́i với ý thức nḥn bít và ý thức này bít phn bịt nó với nhìu xác đáng v̀ ảnh tượng tinh th̀n. Vả lại ńu khng có hữu th̉ này, thì ý thức hịn thực đ́i với ý thức như th̉ khng có đ́i tượng.Phương dịn hữu th̉ lụn của v́n đ̀ nḥn thức, trái với cái hịn ra trong mọi hữu th̉ lụn suy lý, khng phải là ṃt phương dịn thùn dĩn dịch, khng xác đáng v̀ mặt lý thuýt, song là ṃt thành ph̀n chứa đựng trong v́n đ̀ và được cho với nó. Vả lại đó cũng là trong những phương dịn tm lý và lụn lý.[76]

---------------------------

[75] Nicolai Hartmann, Grundzge einer Metaphysik der Erkanntnis/Cơ sở ṃt siu hình học nḥn thức : Erster Teil, Phnomen und Problem der Erkenntnis/Hịn tượng và v́n đ̀ nḥn thức . I. Abschnitt, Das Unmetaphysische im Erkenntnisproblem/Ph̀n I, Phi siu hình trong v́n đ̀ nḥn thức.1. Kap. Notwendige Unterscheidungen/Chương 1. Những khu bịt t́t ýu . c) Das weitere und das engere Erkenntnisproblem/V́n đ̀ nḥn thức theo nghĩa ṛng và hẹp :

Das Erkenntnisproblem im weiten Sinne des Wortes ist nicht einfach; es zerfllt in eine Reihe von Teilprobleme, die nicht weiter reduziert und einander nicht beliebig angenhert werden knnen. Es gibt eine Psychologie der Erkenntnis und eine Logik der Erkenntnis, und beide haben nur Sinn, wenn im Erkenntnisproblem wirklich etwas spezifisch Psychisches und etwas specifisch Logisches ist. In diesem Sinne kann man dann von einer psychologischen und einer logischen Seite des Erkenntnisprobleme sprechen. ber diese beiden Teilgebiete mu man zunchst klar sein , wenn man das ganze Problemgebiet der Erkenntnis berschauen will.

[76] Hartmann, Sdt. :

Hinter beiden, gerade durch die Heterogeneitt ihrer Sonderansprche sichtbar, taucht eine metaphysische Seite des Erkenntnisproblems auf, die zugleich metalogisch und metapsychisch ist, also weder im Logischen, noch im Psychischen aufgehen kann, aber doch mit beiden zusammenhngt. Am deutlichsten sichtbar wird diese tiefere Problemschicht, wenn man die Frage auf den Gegenstand der Erkenntnis einstellt. Solange man an dem urspringlichen Sinn der Erkenntnis als dem Erfassen eines Seienden festhlt, kann auch kein Zweifel daran sein, warum diese Problemschicht eine metaphysische ist. Man mchte sie als die ontologische Seite des Erkenntnisprobleme bezeichnen, denn ihr Schwerpunkt liegt in dem Charakter des Seins als solchen, der dem Gegenstande der Erkenntnis zukommt. Wie man nmlich dieses Sen auch auffat,ob als reales oder ideales, immer bleibt es doch eben ein "Sein" fr das erkennenden Bewutsein, welches das letztere sehr bestimmt vom Erkenntnigebilde zu unter erscheinen mte. Das "Ontologische" im Erkenntnisproblem ist daher im Gegensatz zu aller spekulativen Ontologie nicht ein ersehlosenes, theoretisch bestreitbares, sondern ein schlechthin im Problem enthaltenes und mit ihm gegebenes Element, nicht anders als das Logische und Psychologische auch.

 

 

(còn nữa)    

 Đặng Phng Qun

http://www.gio-o.com/DangPhungQuan.html

 

gio-o.com 2019