Tường Vũ Anh Thy

 

Cao B� Qu�t: T�nh Ẩn Trăm Năm

 

tản luận

 

 

Đời l� th� qu� anh về muộn

Em ngủ một m�nh đ�m gi� mưa

                     (Ho�ng Tr�c Ly)

 

 

Đ� l� t�nh hiện (Cao B� Qu�t: t�nh hiện ra lời), c�n t�nh ẩn của nh� thơ trong những ng�y heo h�t đ�? Thấp tho�ng trong hiện t�nh l� những ẩn t�nh xa x�i nơi phương trời n�o c�n ai o�n hận chia ph�i. Cao B� Qu�t đ� n�i v� n�i rất nhiều về c�i ẩn t�nh đ�.

 

Ẩn t�nh hay �n t�nh?

 

Ng�y Cao B� Qu�t nhận được thư nh�, vợ �ng gửi v�o cho �ng tấm �o b�ng, b�t v� c�c thứ; �ng đ� ứa nước mắt. Ra đi, những tưởng n�n c�ng c�n g�, rốt cuộc lại ngồi t� như một anh trượng phu qu�n, số phận chưa biết sẽ ra sao. (l�c đ� nh� nước chưa định tội.) Cuộc thăm nu�i đầu ti�n n�y, tuy kh�ng gặp mặt, nhưng l�ng �ng x�c động m�nh liệt c�n hơn lần trở về sau những cuộc đi xa trước kia. �ng thương vợ con, cha mẹ, anh em, h�ng x�m, đ� trực tiếp hay gi�n tiếp v� �ng m� chịu nhiều khổ lụy. Ta kh�ng biết nội dung bức thư nh� đ� viết những g�, nhưng qua b�i Được Thư Vợ Gửi �o B�ng, B�t v� C�c Thứ (Tiếp nội thư t�nh k� h�n y b�t điều sổ sự), ta cũng c� thể đo�n ra vợ �ng mong mỏi �ng sẽ sớm được khoan hồng trở về xum họp với gia đ�nh. B� cũng b�o qua tin tức ở nh�, mọi sự kh�ng c� g� thay đổi nhiều từ ng�y �ng ra đi. Ri�ng b�, b� rất y�n t�m  v� tin ở �ng. B� sẽ như n�ng Mạnh Quang vợ của Lương Hồng đời đ�ng H�n, nh� ngh�o, theo chồng đi ở ẩn, thường gi� gạo thu� kiếm ăn, kh�ng ch�t ph�n n�n. Nay �ng gặp vận kh�ng may, mắc v�ng lao l�, th� ở nh�, c�ng lắm th� b� cũng đi gi� gạo thu�,  g�nh nước mướn, bu�n chiếu b�n tằm nu�i con, thay �ng phụng dưỡng cha mẹ� � b� như thế, n�n đọc đi đọc lại l� thư dưới �nh đ�n t�, nước mắt �ng ứa ra. Hồn �ng suốt đ�m như luẩn quẩn quanh chốn buồng th�u lảng vảng xa xăm của vợ. �ng hận kh�ng về được ngay nh�, hay đ�n được vợ ra để cảm tạ l�ng b�. Tấm �o b�ng b� g�i gh�m rất phẳng phiu cẩn thận, tưởng như b� c�n g�i v�o đấy bao nhi�u �n t�nh cho đời �ng. Ngọn b�t l�ng b� cho, m�u trắng, đầu nhọn, tưởng c� thể vung l�n x�a sạch bao đau khổ từ xưa. Bất chợt l�ng �ng mềm ra như b�n, �ng bỗng c� một nỗi mong mỏi, ng�y n�o đ� sao kim k� xuất hiện, b�o hiệu nh� nước c� lệnh �n x� cho c�c t� nh�n. �ng sẽ được trở về m�i nh� xưa. Nơi ấy, ngay ở ngưỡng cửa, ch�n �ng vừa giẵm l�n, vừa biết c� người vợ y�u qu�, t�nh nghĩa th�m trọng, vẫn chờ �ng, vẫn tin �ng, vẫn hiểu �ng, vẫn bu�n tần b�n tảo trong suốt thời gian qua.

 

 

Được Thư Vợ Gửi �o B�ng, B�t v� C�c Thứ

 

Đọc thư nh� dưới đ�n cay mắt

Hồn đ�m nay quay quắt ph�ng xưa

Hận kh�ng sớm được đ�n đưa

Một m�nh chờ mộng tin đưa khoan hồng

Tấm �o b�ng xiết bao t�nh tứ

Ngọn b�t l�ng x�a sạch khổ đau

Mai n�y về lại nh� sau

Giẫm l�n ngưỡng cửa biết nhau nghẹn ng�o

 

Tiếp nội thư t�nh k� h�n y b�t điều sổ sự

 

Nhất giam đăng hạ vạn h�ng đề

Thử dạ t�n hồn nhiễu t� khu�

Trường hận th�y giao lu�n cẩm tự

Độc mi�n nh�n tự vọng kim k�

H�n y ổn thiếp phong t�n tứ

Tố quản ti�m minh tẩy cựu đề

Lai thất tha thời hảo qui khứ

Nhập m�n tri hữu nhẫm thung th�

 

Chữ �cẩm tự�ở c�u thừa, do t�ch �cẩm tự hồi văn� kể chuyện Tần Đậu Thao giận vợ l� T� Huệ, đến khi đi l�m quan ở Tương Ch�u, kh�ng th�m li�n lạc về nh�. B� vợ l�m thơ dệt th�nh một tấm gấm, lời lẽ th�m trọng, gửi cho chồng. Đậu Thao nhận được vừa cảm vừa phục, b�n cho xe đến đ�n n�ng.

 

Chữ �Lai thất� c� nghĩa l� nh� ở g� Lai, qu� hương Cao B� Qu�t. C�n c�u cuối nguy�n nghĩa l� bước v�o cửa đ� biết c� người vợ đ� từng đi gi� gạo thu� nu�i con, chờ chồng.

 

C�i cảm động v� th�nh thật trong b�i n�y đ� n�i l�n kh�a cạnh t�nh cảm chan chứa rất người trong t�m hồn Cao B� Qu�t; kh�c với th�i độ ngang tang kh� kh�i kho�ng đạt h�ng ng�y. Ở một b�i kh�c, �Nh�n người ngo�i bắc v�o, hỏi thăm tin tức trong l�ng� �ng l�m v�o m�a xu�n đầu ti�n trong t�, cũng chứa chan một tấm l�ng thương y�u. Nh�n thấy người l�ng, cả hai đều sững sờ cảm động, nước mắt đỏ hoe. Họ quấn qu�t, n�i chuyện thầm th� suốt đ�m về t�nh cảnh trong l�ng. Được biết cha mẹ �ng vẫn mạnh khỏe, chỉ nhớ thương �ng đ� đi xa, lại gặp cảnh ngộ xấu. C�c con �ng th� mừng rỡ khi biết tin �ng vẫn c�n sống. Hỏi thăm chồng bản thảo cũ, được biết người nh� dọn bỏ cả v�o c�i bồ r�ch trong ph�ng, bụi thời gian chắc đ�ng đầy l�n chốc. Đặc biệt l� c�y mai trắng, �ng ghi ch� cẩn thận, trước �ng trồng trong chậu sứ; gần đ�y người nh� đ� đem trồng ra ngo�i vườn, nay vọt l�n cao qu� đầu người. �ng ng�m ng�i nh�n về phương bắc, trời qu� hương thăm thẳm mịt m�. Xu�n trong t� đ� hết, c� ai lay gọi hồn �ng kh�ng? H�nh như hồn �ng vừa lịm chết v� thương nhớ.

 

Thoại Cố Hương Ti�u Tức

 

Mạch mạch tương khan thức lệ ng�n

Nam nam bất yếm thoại hương th�n

L�o th�n kiện tại li�n nhi c�ch

Trĩ tử hoan lai hỷ phụ tồn

Cựu thảo tự trần đ�i phế lộc

Tiểu mai v� lại kh�a tu vi�n

Trường đ�nh bắc cố v�n thi�n viễn

Xu�n tận th�y chi�u vị tử hồn

 

Thăm Hỏi Chuyện L�ng

 

C�ng sững vững c�ng tr�o nước mắt

C�ng mi�n man hỏi chuyện x�m nh�

Hai th�n thương nhớ con xa

Trẻ thơ mừng rỡ reo la bố c�n

S�ch vở cũ đầy trong sọt r�ch

C�y mai xưa lớn cạnh tường cao

Vời tr�ng m�y bắc nghẹn ng�o

Ai lay hồn lịm giữa m�u xu�n tan

 

Những t�nh cảm rất vụn vặt, rất tầm thường, v� rất gần gũi ấy, Cao B� Qu�t đều đem cả v�o thơ, hết sức giản dị, th�nh thực, kh�ng hề chau chuốt, kh�ng hề l�m văn chương. �ng kh�ng giấu giếm c�i ngang t�ng kho�ng đạt. �ng c�ng quan điểm với Vương Diễn khi n�i về con người của thi sĩ. Theo đ�, th�nh nh�n l� bậc c� thể qu�n t�nh; kẻ tầm thường c� thể kh�ng biết đến t�nh; ri�ng thi sĩ l� người gom hết mọi t�nh � trong trời đất để�l�m thơ! C� vậy, chỉ cần một h�nh ảnh, một c�u n�i, một kh�c h�t, một � tưởng�cũng đủ l� duy�n cớ kh�u gợi, mở phơi khối t�nh cảm chứa chan của thi sĩ. Th� dụ một lần xa qu�, Cao B� Qu�t nh�n thấy hai đứa trẻ kh�ng biết con nh� ai. Ch�ng vừa đi vừa bi b� n�i chuyện. Chỉ c� thế m� bỗng nhi�n �ng nổi niềm thương nhớ con. Nhớ l�c ch�ng phụng phịu mếu m�o k�o �o mẹ k�u đ�i, đ�i ăn. Nhớ l�c ch�ng lon ton b�m theo �ng nội học v�i học ch�o. Rồi mi�n man suy nghĩ tưởng tượng về ho�n cảnh gia đ�nh, th�n phận. Tưởng tượng nh� vắng vẻ quạnh hiu từ khi �ng đi xa. �i c�ng nh�n ngắm hai đứa trẻ xa lạ c�ng nhớ nhung cuồn cuộn. Phải chăng t�nh l� sự khắng kh�t kh�ng rời. Đ� l� h�nh ảnh v� � tưởng �ng viết trong b�i Nỗi Nhớ

 

Hữu Sở Tư

 

Tiểu tiểu nh�n gia tử

Song song bộ ngữ tr�

Vong t�nh năng hữu kỷ

Ngộ diệc ức ng� nhi

Luyến mẫu đề cơ xứ

Khi�n �ng học b�i th�

M�n lan kim b�n tịch

Ư nhĩ hệ tương tư

 

Nỗi Nhớ

 

Tung tăng b� nh� người

Bi b� tiếng n�i cười

Qu�n con đời mấy kẻ

Nhớ con ta n�o ngu�i

N�u mẹ kh�c k�u đ�i

�m �ng học v�i trời

Cửa nh� giờ vắng vẻ

Thấy trẻ sầu th�m khơi

(bản dịch của Đ�o Mộng Nam)

 

Chữ �vong t�nh� lấy ở c�u n�i của Vương Diễn. Diễn c� con nhỏ bị chết. Sơn Giản thấy Diễn qu� đau khổ n�n t�m lời khuy�n giải. Diễn n�i: � th�nh nh�n vong t�nh, hạ ngu bất cập t�nh, t�nh chi sở chung ch�nh tại ng� b�i.� ( th�nh nh�n qu�n t�nh, hạ ngu kh�ng tới được t�nh, t�nh gom lại hết ở bọn ch�ng ta.)

 

Đời Cao B� Qu�t l� một đời phi�u dạt, nay đ�y mai đ�, hết lều ch�ng đi thi, đi l�m quan, rồi đi t�, đi đ�y, v� thế vợ �ng bỗng trở th�nh khu� phụ. �ng l�m b�i Từ Ng�y Ch�ng Ra Đi để n�i l�n t�m sự của b�, m� cũng l� mối t�nh của �ng. Từ buổi �ng đi xa, th� đ�m đ�m một m�nh b� một b�ng, gối lẻ, chăn đơn, giường vắng. Trăng soi mặt nước như tr�n v�o giấc mộng c� li�u. Gi� s�ng rờn rợn lạnh cả trời chiều. Tấm �o b�ng treo trong ph�ng tối quạnh hiu. C�n tấm gương con b� muốn gửi theo m�y trời viễn xứ, để cho �ng, v� v� �ng. D� l� đời �t gặp, mặt �t kề, nhưng t�nh của �ng b� kh�ng bao giờ vơi, kh�ng bao giờ dứt.

 

Tự Qu�n Chi Xuất Hỹ

 

Tự qu�n chi xuất hỹ

Dạ dạ thủ kh�ng s�ng

Hải nguyệt chiếu c� mộng

Giang phong sinh mộ lương

Tiểu k�nh k� viễn thiếp

H�n y lưu cố ph�ng

Tr� thử c�c tự �y

Bất khiển lường tương vong

 

Từ Ng�y Ch�ng Ra Đi

 

Từ buổi ch�ng đi xa biền biệt

Thiếp đ�m đ�m gối lẻ chăn buồn

Trăng soi biển mộng chập chờn

Gi� s�ng rờn rợn chiều gờn gợn xanh

Chiếc gương nhỏ theo ch�ng viễn xứ

Mảnh �o b�ng thiếp giữ trong ph�ng

Của nhau an ủi đ�i gi�ng

Xa nhau l�ng vẫn một l�ng nhớ nhau

 

Đầu b�i nguy�n l� c�u đầu b�i thơ �nhuận t�nh� của Từ C�n, người nước Ngụy thời Tam Quốc; Trương Cửu Linh thời Đường mượn l�m đề t�i cho một b�i thơ tả thiếu phụ nhớ chồng:

 

Tự qu�n chi xuất hỹ

Bất phục l� t�n ky

Tự qu�n như m�n nguyệt

Dạ dạ cảm thanh huy

( Từ ng�y ch�ng đi rồi, thiếp kh�ng đụng tay đến c�i m�y dệt nữa. Th�n h�nh thiếp gầy m�n v� nhớ ch�ng, như mặt trăng tr�n cứ khuyết dần mỗi đ�m.) T�ng Thiện Vương cũng mượn đề t�i n�y viết th�nh thơ năm 1845 trong tập Thương Sơn:

 

Tự qu�n chi xuất hỹ

Nhật dạ tổn dung quang

Tư qu�n nhược th� v�ng

X�c xứ tiện hồi trường

 

( Kể từ giờ ph�t ch�ng xa

Ng�y đ�m th�n thiếp ph�i pha hao m�n

Giống như lưới nhện bao tr�n

Nhớ thương động đến ruột c�n quặn đau)

(Bản dịch của Ưng Tr�nh v� Bửu �)

 

Sở dĩ ch�ng t�i tr�ch dẫn d�i gi�ng v� c� thể ngờ rằng đề t�i n�y rất s�i nổi, v� được nhiều người hưởng ứng như một phong tr�o văn nghệ thời bấy giờ. Sự kiện T�ng Thiện Vương l�m năm 1845, th� c� thể Cao B� Qu�t cũng l�m trong khoảng thời gian đ�. Qua mấy b�i thơ vừa kể, ta thấy � v� lời của thơ Cao B� Qu�t ch�n thật trong s�ng; kh�c với Trương Cửu Linh v� T�ng Thiện Vương. Cao kh�ng bao giờ l�m thơ chơi khơi khơi. Thơ Cao l� ch�nh hơi thở đời sống �ng. D� l� thơ họa hay thơ vịnh, hay n�i đến c�c việc, c�c sự vật b�nh thường như chải đầu, ăn cơm, c�y gạo, h�n đ�hay c�c đề t�i cũ r�ch c� tang vẫn mang một t�m t�nh tr�n trọng, gắn b�, mang một vẻ tươi s�ng, hy vọng, một sắc th�i mới mẻ, ri�ng biệt rất�Cao B� Qu�t. Đ�ng như �ng chủ trương: �l�m thơ gốc vẫn ở t�m t�nh thi sĩ"  (Cao B� Qu�t : Tim Vẫn Say ...) Nghĩ thế n�o, cảm thế n�o �ng viết ra ngay, kh�ng do dự, l�m d�ng. Bởi thế đề t�i �tự qu�n chi xuất hỹ�, người ta đua nhau khởi hứng ng�m vịnh như một tr� ti�u khiển, th� �ng gửi gấm bao nhi�u �n t�nh v� ẩn t�nh của ri�ng m�nh. Chiếc gương nhỏ l� vật kỷ niệm c� thật, vợ �ng bỏ v�o h�nh l� khi �ng ra đi. N� c� � nghĩa của tin c�n một ch�t n�y. Trong b�i �Từ Biệt Người Nh� (Dữ Gia Nh�n T�c Biệt) ta bắt gặp c�i gương nhỏ đ�. �ng viết: �c�ch biệt đ� l�u ng�y m� c�i gương nhỏ ng�y xưa vẫn c�n g�i k�n. Buồn qu�, buồn như mất x�c kh�ng th�nh b�ng để l�m bạn với ngọn đ�n lẻ loi le l�i.�

 

 Nại biệt hữu giam t�ng cửu k�nh

 C�ng sầu v� ảnh bạn c� đăng

( Mảnh gương c�n g�i hồn người

�nh đ�n r� rượi b�ng đời biệt tăm)

 

Mảnh gương nhỏ đ� b�y giờ �ng mang n� v�o t�, c� nghĩa l� �ng sẽ g�i th�m một lần giấy g�i. H�nh như c�ng g�i k�n, mảnh gương c�ng chiếu s�ng lung linh. T�nh b� c�ch biệt c�ng l�m �ng thao thức. Th�n �ng như c�nh hạc lẻ loi soi v�o gương thấy b�ng thời gian vời vợi. C�nh hạc trong t�. Cuộc đời nhốt gi�. T�nh trăm năm kh�ng trọn nghĩa bởi v� đ�u?

 

Hai b�i K� Hận l� để b�y tỏ mối ẩn t�nh của Cao B� Qu�t. B�i thứ I �ng viết: Th�n phận như ngọn cỏ bồng đứt gốc, như b�ng tơ bay tơi tả trong gi� đời. L�ng đau đớn về ho�n cảnh chia c�ch thường lảm nhảm như dối dăng vĩnh biệt. Con hạc lẻ loi vẫn kh�ng qu�n b�ng trong tấm gương xưa. N�i ơi n�i ơi! Sao n�t mi buồn ẩm đục xa xăm! Ta viết chữ HẬN m� l�ng đau bật m�u. Hồn ta chết lặng trong ch�n rượu chia ly. �i từ ng�y c�ch biệt, đ� bao nhi�u nắng gi� mưa sương, x�m l�ng ảm đạm.

 

K� Hận I

 

Đoạn bồng phi nhứ lưỡng v� căn

T�ch biệt tần đề vị tử ng�n

Độc hạc bất tằng ti�u k�nh ảnh

Viễn sơn h� sự ph� mi ng�n

Thư th�nh hận tự kh�ng đề huyết

Tửu t�y ly b�i tức mộng hồn

Liệu đắc lữ đ�nh ph�n thủ hậu

Kỷ hồi phong vũ �m t�y th�n

 

Gửi Niềm Đau I

 

Ngọn cỏ bồng tơ bay đứt gốc

Đời l� th� bối rối trối trăn

Lẻ loi b�ng hạc đăm đăm

Gương xưa n�i mới xa xăm mi gầy

Viết chữ �hận� kh�c đầy bụng m�u

Nhắp rượu cay ch�m đ�y mộng say

Từ ta ng�y ấy ph�n tay

Phương trời mưa gi� những đầy gi� mưa

 

B�i thứ II vẫn da diết l�ng mạn:  Đời ta chỉ v� ch�t danh Nho m� bị tr�i buộc trong c�i người. Lại c�n sợi tơ t�nh vương vấn, c�ng thấm th�a l�c ph�n ly. Thế đấy, c�i ấy như th�i quen kh�ng bỏ được. T�nh đ�i ta lồng lộng, l�ng đ�i ta đ� thấy nhau như tấm gương soi, nhưng biết l�m thế n�o hỡi em, khi đời ngăn c�ch. Nh�n b�ng hoa v�ng đẫm sương tưởng như từng giọt lệ em đ� tr�n ng�y trước. B�ng nhạn trắng k�u trước gi�, tưởng như tiếng em xưa. Mưa gi� m�a thu, l� rơi m�y x�m, dằng dặc bao mối u t�nh. Kh�ng nỡ đem mối sầu ri�ng n�y m� giăng l�n khắp chốn giang th�nh.

 

K� Hận II

 

Dư sinh cơ bạn chỉ vi danh

C�nh chước ly tư nhất đoạn t�nh

Kết tập vị trừ ưng nhĩ nhĩ

Si t�m tương chiếu nại khanh khanh

Ho�ng hoa sương l� tha thời lệ

Bạch nhạn phong tiền cựu lữ thanh

H�n điệp thu v�n c� hạn sự

Bất kham đề o�n m�n giang th�nh

 

Gửi Niềm Đau II

 

Vẫn đ� biết nho danh r�ng buộc

Lại th�m t�nh th�n thuộc chia xa

Cuộc ta quen th�i cũng l�

Cuộc em thơ dại biết l� l�m sao

Hoa v�ng sương tưởng bao lệ ướt

Nhạn trắng k�u sước gi� tiếng em

M�y thu l� đổ ruột mềm

Sầu ri�ng ta chẳng nỡ giăng l�n khắp giang th�nh

 

Cả hai b�i thơ đều ch�n thật, đằm thắm chứa chan v� l�ng mạn. C�ng một gi�ng thơ đ�, ở một nơi n�o đ�, một l�c n�o đ�, Cao B� Qu�t đ� l�m b�i:

 

Trệ Vũ Chung Dạ Cảm T�c

 

Tế vũ phi phi dạ bế m�n

C� đăng minh diệt tiễu v� ng�n

Thi�n bi�n chinh kh�ch khu� trung phụ

H� xứ tương tư bất đoạn hồn

 

Phải l� người t�nh nghĩa th�m trọng lắm th� gi� mưa, nhất l� gi� mưa dầm dề suốt đ�m mới đ�ng cửa ngồi buồn b�n ngọn đ�n leo l�t kh�ng n�i năng g�. Hỡi ơi c�i lặng thinh l� c�i muốn n�i v� c�ng. Một người đang tr�n đường lữ thứ, hiu hắt phương trời. Một người kh�a k�n lẻ loi trong khu� ph�ng quạnh quẽ. Hai khung cảnh, một tấm l�ng. Đ� l� l�ng nhớ thương trọn vẹn cho nhau. Gặp cảnh đ�, l�ng đ�, th� cả hai c�ng buồn b� xiết bao!

 

Đ�m Mưa Dầm Cảm T�c

 

Mưa dầm k�n cửa đ�m rồi

Ngọn đ�n leo l�t c�ng ngồi lặng c�m

Người lữ thứ, kẻ �m thầm

C�ng thương c�ng nhớ ngấm ngầm x�t xa

 

Đề t�i đ� cũ, lại gặp những tay t�i t�nh như Đặng Trần C�n, Đo�n Thị Điểm, hay �n Như Hầu �xử dụng gần hết chữ, nhưng Cao B� Qu�t vẫn kh�ng tr�nh n�. V� đ� l� l�ng �ng, t�nh �ng, v� đời �ng. Cho n�n thơ �ng vẫn c� một �m điệu thật th� ri�ng biệt đến cảm động.

 

Đặc biệt b�i dương phụ h�nh �ng l�m trong thời gian đi qu�n thứ  chuộc tội ở M� Lai, T�n Gia Ba. B�i n�y �ng vừa l� một chuy�n vi�n thu h�nh, vừa l� diễn vi�n thi sĩ. �ng tả một thiếu phụ t�y phương (c� lẽ l� người Anh C�t Lợi) mặc �o trắng như tuyết. N�ng ngồi tựa v�o chồng, dưới �nh trăng trong s�ng tr�n thuyền n�ng. Nh�n sang thuyền Việt Nam c� �nh đ�n s�ng, n�ng r�u r�t n�i chuyện với chồng. ( chắc l� n�ng n�i về c�i thuyền lạ, người lạ.) Tay n�ng cầm một ly sữa, d�ng điệu uể oải. Gi� biển thổi rất lạnh về đ�m, c� lẽ n�ng kh�ng chịu nổi, nghi�ng m�nh đ�i chồng n�ng dậy.

 

Đ� l� tất cả h�nh ảnh v� động t�c, như một kh�c phim đen trắng kh�ng �m thanh. Chỉ c� gi� biển l� nhạc đệm. Cuối c�ng �ng bu�ng một tiếng thở d�i: Họ đ�u biết c� một người Việt Nam đang trong cảnh ph�n ly.


Dương Phụ H�nh

 

T�y Dương thiếu phụ y như tuyết

Độc băng lang ki�n tọa thanh nguyệt

Khước vọng Nam thuyền đăng hỏa minh

Bả duệ nam nam hướng lang thuyết

Nhất uyển đề hồ thủ l�n tr�

Dạ h�n v� n� hải phong xuy

Phi�n th�n c�nh thiến lang ph� khởi

Khởi thức Nam nh�n hữu biệt ly

 

Cả b�i thơ lại chỉ để nhớ thương người trăm năm nơi qu� nh� ng�ng đợi. Đ� l� c�i t�nh ẩn trăm năm hơn một lần h� hẹn m� cứ m�i chia xa. B�i thơ c�n cho ta thấy c�i nh�n của Cao B� Qu�t về người ngoại quốc t�y phương kh�ng phải l� c�i nh�n nghi kỵ. N� cũng cho ta thấy t�nh kh� �ng rất kho�ng đạt trước cảnh �u yếm c�ng khai của hai vợ chồng người lạ.

 

Thiếu Phụ T�y Dương

 

�o thiếu phụ trắng phau như tuyết

Tựa vai chồng trăng biếc đ�m say

�nh đ�n thuyền Việt lung lay

Liếc sang r�u r�t n�ng lay �o chồng

Ly sữa ngọt tay hồng uể oải                         

Gi� căm căm biển phả r�ng m�nh

N�ng đ�i chồng đỡ th�n h�nh

Bỗng ta trơ trọi trong t�nh biệt ly

 

Thơ văn Cao B� Qu�t d�nh một chỗ đứng rất trang trọng cho t�nh nghĩa gia đ�nh. Gia đ�nh l� đơn vị truyền thống của d�n tộc Việt Nam. Kh�c với T�y Phương lấy c� nh�n l�m đơn vị, X� hội Việt Nam lấy gia đ�nh l�m đơn vị, bắt đầu từ cặp đ�i. Điều n�y rất ph� hợp với huyền sử dựng người dựng nước của ta. Khi người con trai hay con g�i đến tuổi trưởng th�nh sẽ được ra ở ri�ng, kh�ng c�n ở chung với cha mẹ anh em nữa. ( Ta n�i tắt l� �ra ri�ng�). Cha mẹ sẽ cấp cho một số vốn cần thiết t�y theo ho�n cảnh gia tộc. ( ng�y xưa thường l� cho bao nhi�u ruộng đất: mấy mẫu, mấy s�o�) Trai hay g�i th�nh th�n rồi phải tự lực canh sinh. Từ đ�y họ ch�nh thức l� đơn vị của x� hội. Tập tục n�y c� từ ngh�n xưa, v� kh�ng hề thay đổi. C�u th�nh ngữ: �vợ chồng như đũa c� đ�i� đ� n�i l�n c�i định nghĩa về một đơn vị k�p của x� hội Việt Nam. Ta hay đếm �một đ�i� hơn l� đếm một. Chữ đ�i mang � nghĩa đặc th� của d�n tộc t�nh. Trong m�m cơm c� nhiều đ�i đũa, nhưng chỉ c� một đ�i đũa cả. Điều đ� cũng x�c định được tập tục truyền thống, trật tự x� hội, v� � nghĩa nh�n sinh của ta. Chữ đ�i l� sự khơi mở gi�ng đời. Thuận với thi�n nhi�n, v� bản t�nh dung h�a của người Việt. Cũng như ta thường tự h�o l� con Rồng ch�u Ti�n. Chữ đ�i c�n c� nghĩa l� chẵn. Cho n�n người Việt hay t�nh chẵn, tr�n, vu�ng, chứ kh�ng chịu sự ph� lẻ. Khi hai vợ chồng m� một người chết sớm ( hoặc ly h�n l� rất hiếm) ph� lẻ ra, th� kẻ c�n lại tất đau buồn. Sự đau buồn n�y, ngo�i vấn đề t�nh cảm, c�n l� sự mất m�t trong đơn vị x� hội. Từ đ�y, đơn vị x� hội đ� khấp khểnh như đũa chiếc. Kẻ c�n sống một m�nh c� thể sống v� nhiệm vụ, nghĩa vụ, hay v� ho�n cảnh hay l� do n�o đ�, nhưng vẫn ho�i b�o c�i ng�y cuối đời, được trở về đơn vị gốc. Cho n�n trong b�i thơ �Kh�c Vợ� của T� Mỡ mơi c� c�u: B� về trước, t�i về sau�. Trước v� sau, mở v� kh�p, đ� l� tất cả � nghĩa của một đời sống ri�ng biệt Việt Nam. V� chỉ c� Việt Nam mới c� được những lời lẽ th�m t�nh thống thiết như c�u đối của Phan Bội Ch�u l�m khi vợ chết:

 

Ba mươi năm cầm sắt kh�o xa nhau, mưa sầu gi� thảm, chỉ b�ng l�m chồng, ngồi ng� trẻ con rơi lệ n�ng.

 

Dưới ch�n suối th�n bằng như hỏi đến, lấp biển dời non, n�o ai gi�p b�c, chỉ c�n m�nh l�o m�a tay kh�ng.

 

C�n h�nh ảnh bi h�ng n�o hơn h�nh ảnh một tay l�o trượng vẫn vũ lộng thanh kiếm chống x�m lăng, cứu nước v� dựng nước, với t�m t�nh đơn lẻ trầm trọng của sự vừa mất đi đơn vị gia đ�nh? H�nh ảnh đ� ta cũng thấy nơi Cao B� Qu�t, một th�n trượng phu c�n tr�n đầy nội lực, c�n vững tay kiếm trong trận chiến tư tưởng c�ch mạng con người, nay bỗng ho�n to�n c� độc v� người bạn trăm năm đ� ra đi. C� lẽ ho�n cảnh của Cao B� Qu�t c�n bi phẫn hơn nữa, bởi cha �ng chết chưa đầy năm, mẹ �ng vừa đau ốm dai dẳng chưa l�nh, m� vợ �ng bỗng lại qua đời. Tai họa đến với �ng như bức b�ch, như th�ch thức. �ng thấy giữa sống v� chết l� hai phương trời kh�c biệt v� c�ch biệt, cũng như hồn v� x�c. �ng đ� từng kh�c chị, kh�c con, kh�c bố, b�y giờ l� kh�c vợ. Nước mắt �ng tu�n ra kh�ng biết cho ng�y xưa, cho b�y giờ, hay cho ng�y sau. C�i đau đớn c�ng cực của �ng c� lẽ l� sự vĩnh viễn chia xa trong khoảng trời đất bao la c�n lại, một m�nh �ng từ nay phải chiến đấu trong c� độc. Phải chăng đ� l� sự sắp đặt của h�a c�ng? C�i cố t�nh của định mạng? Trước v� sau, mở v� kh�p, tại sao �ng lại chỉ c� một m�nh?

 

Điếu Nội

 

Phụ vong t�i b�t nguyệt

Mẫu bệnh dĩ kinh tuần

Huống tử khu� trung phụ

Phục vị tuyền hạ nh�n

Tử sinh hồn dị biệt

T�n cựu lệ nan ph�n

Tạo vật cố vi giả

Du du thử nhất th�n

 

Kh�c Vợ

 

Cha mất chửa đầy năm

Mẹ đau trải cả tuần

Tới giờ về ch�n suối

Lại ch�nh bạn chung chăn

Sống th�c hồn chia dễ

Trước sau lệ kh� ph�n

Trời xanh sắp đặt thế

Mờ mịt tủi cho th�n

(bản dịch của Đ�o Mộng Nam)

 

Một b�i thơ kh�c c�ng nhan đề:

 

Điếu Nội

 

Lệ kết h�n băng lệ vị t�n

La y huống phục lệ lan can

Phương tương bạch thủ k� giai l�o

Ninh qu�n thanh ni�n cự t�c quan

Hoa lạc dĩ v� đăng hạ chiếu

Nguyệt minh duy hữu mộng trung khan

Thương qu�n bất cảm cao thanh khốc

Chỉ khủng qu�n t�m bất tự an

 

Kh�c Vợ

 

Lệ đọng th�nh băng lệ chửa tan

�o tơ lại đẵm lệ tu�n tr�n

Mới vừa t�c bạc nguyền chung sống

Sao nỡ đầu xanh vội c�ch ngăn

Hoa rụng �nh đ�n n�o chiếu s�ng

Trăng soi hồn mộng m�i băn khoăn

Thương người kh�ng d�m hờ to tiếng

V� sợ l�ng người chẳng được an

(bản dịch của Đ�o Mộng Nam)

 

 

Tường Vũ Anh Thy

 

(tr�ch Cao B� Qu�t Giữa Hồn Thi�ng S�ng N�i - Ức Trai xuất bản 1985)

 

Cao B� Qu�t: thơ vẫn bay �

Cao B� Qu�t: tiếng h�t giữa rừng

Cao B� Qu�t: b�i h�t c�i roi song

Cao B� Qu�t: T�nh Hiện Ra Lời

Cao B� Qu�t: T�nh Ẩn Trăm Năm

Cao B� Qu�t: tiếng h� d�i c�i mộng

Cao B� Qu�t: bệnh Duy Ma Cật

Cao B� Qu�t: ng�y sinh của thi sĩ

Cao B� Qu�t: về m�i nh� xưa

 

http://www.gio-o.com/TuongVuAnhThy.html

 

 

� gio-o.com 2017