tượng: Tường Vũ Anh Thy


 

Tường Vũ Anh Thy

 

Cao B� Qu�t: thơ vẫn bay �

 

tản luận

 

Thế l� sau những năm th�ng t� đ�y c�ng quẫn, những năm th�ng phi�u dạt tha hương, Cao B� Qu�t đ� h�nh th�nh một đường gươm tuyệt thế: đ� l� Mai Hoa Thi Kiếm. Kiếm ph�p n�y lấy căn bản ở chữ V�, biến thế sang Hữu, v� hiển thị ở Sinh. Từ V� sang Hữu, lưỡi kiếm nhấp nh� như s�ng m� kh�ng đ�ng lại ở một g�c độ n�o. Kiếm động th� người động, kiếm tĩnh th� người tĩnh. Người v� kiếm vừa c� thể ph�n biệt, vừa c� thể kh�ng ph�n biệt. Như gi�ng s�ng đang chảy cuồn cuộn giữa khoảng kh�ng bao la. Trời m�y in đ�y nước. Đ�y nước vọng trời m�y. Nước chảy th� m�y tr�i. Giữa c�i hữu hạn v� v� hạn hốt nhi�n c�ng r�u r�t. Bởi thế �ng mới l�m được c�u trường giang như kiếm lập thi�n thanh (gi�ng s�ng gươm lấp l�nh trời xanh). Nước ở đ�u trời ở đ�. Giữa C� v� Kh�ng, vừa c� thể ph�n biệt, vừa c� thể kh�ng ph�n biệt. Nước chảy đến đ�u, lập tức cỏ c�y hoa l� c�n tr�ng nảy sinh ở đ�.

Đầu m�a thu năm 1843, từ Đ� Nẵng, �ng về thăm nh� cửa bố mẹ vợ con l�ng x�. Cuộc trở về n�y kh�ng phải l� một, nhưng lại l� cuộc trở về quan trọng trong � nghĩa về nguồn. Rất t�nh cờ �ng nhặt được cuốn truyện d�i bằng thơ lục b�t ở nh� người h�ng x�m. T�n truyện l� Hoa Ti�n, t�c giả l� Nguyễn Huy Tự. Tuy chỉ l�  chuyện t�nh dựa theo một bản ca của Trung Hoa, nhưng Cao B� Qu�t lại nh�n ra c�i tinh t�y của thi ca Việt Nam. ( cũng như trường hợp Truyện Kiều của Nguyễn Du ). Truyện bắt đầu từ việc �n �i ri�ng tư của vợ chồng; rồi đến đạo cha con; nghĩa vua t�i; mối giao t�nh th�n thiết giữa bạn b�; l�ng thương y�u anh chị em trong nh�. Lớn th� triều đ�nh nh� nước, kế s�ch binh cơ, khen thưởng khuyến kh�ch việc trung nghĩa tiết liệt. Nhỏ th� chuyện người việc đời, cả đến cỏ c�y kh� hậu thời tiết. Lời văn mới lạ, � nghĩa đoan trang. ( Kỳ vi thuyết d�, khởi ư phối thất chi tế, t�nh �i hiệp nật chi tư, nhi đạt ư phụ tử chi lu�n; chủ thần chi nghĩa; bằng hữu thiết tư chi nh�; huynh đệ tương hảo chi t�nh. Đại nhi triều đ�nh, binh mưu, bao trung khuyến tiết chi điển. Tiểu nhi nh�n t�nh thế th�i, phong kh� thảo mộc chi vi. Kỳ văn kỳ, kỳ nghĩa ch�nh.) Đ� l� nhận x�t đầu ti�n của �ng. L�c đ� l�ng �ng đang chan chứa bao nhi�u mối u t�nh. Lớn, cũng những chuyện triều đ�nh đất nước. Đất nước �ng đang rối loạn, lại c� nguy cơ bị ngoại x�m bởi người phương T�y. Nhỏ, th� chuyện m�nh chuyện nh�. M�nh th� t� đ�y, lang thang thất nghiệp. Nh� th� dọn, con chết, chị chết. Ho�n cảnh bi thương đen tối, nhưng l�ng �ng lại rất trong s�ng h�o sảng. �ng viết:� Sự đau khổ của con người kh�ng ngo�i một chữ t�nh, m� c�i kh� trong đời l� duy�n gặp gỡ. Từ đ� suy ra t�nh tới, th� c�i l� trong thi�n hạ đ� th�ng được qu� nửa rồi.V� thế ta c� mối cảm đặc biệt với truyện Hoa Ti�n.    (Ph� nh�n mạc khổ vu t�nh, nhi mạc nan vu ngộ, dẫn nhi th�n chi,x�c loại nhi trường chi, tắc thi�n hạ chi l�, tri qu� b�n hĩ. Ng� ư Hoa Ti�n lương hữu cảm y�n.)

C�i mối cảm đặc biệt với truyện Hoa Ti�n kh�ng hẳn chỉ c� vậy. Bởi v� mở đầu cho b�i tựa truyện Hoa Ti�n, �ng đ� đặt một c�u hỏi lớn: �Sống tr�n đất nước Việt Nam n�y ta c� thể bỏ được chữ quốc ngữ của ta kh�ng?� C�u hỏi m� ai cũng phải đ�p: � Kh�ng bỏ được� ( Bất khả d�!) �i đ� kh�ng bỏ được chữ quốc ngữ th� những truyện viết bằng quốc ngữ như Hoa Ti�n, Kim V�n Kiều, ta c� bỏ được kh�ng?( Độc quốc ngữ d�, Kim V�n Kiều, Hoa Ti�n, chi thư khả phế hồ? Dĩ nhi�n ta cũng kh�ng thể n�o bỏ được. L�m sao bỏ được khi đ� l� những t�c phẩm lớn, viết bằng tim �c của người xưa! L�m sao bỏ được khi đ� l� những t�c phẩm viết bằng ch�nh lời n�i của nước ta, g�p c�ng t� chuốt nền văn chương d�n tộc ri�ng biệt của ta! � Nước Việt ta, từ sau H�n Thuy�n, c�c t�c gia mọc l�n như rừng: n�o thơ cổ cận của �n Như Hầu, k�ch thước ngang với Đỗ Phủ thời Đường; N�o điệu cung từ của Nguyễn Hữu Chỉnh d�u dặt như thời H�n, Ngụy�C�n như về văn chương tiểu thuyết, cho đến nay ta mới thấy Hoa Ti�n v� Kim V�n Kiều l� bậc nhất.� (Ng� quốc H�n Thuy�n chi hậu, t�c gia l�m lập: �n Như cổ cận, quy m� Thiếu Lăng; Bằng Quận C�ng cung từ, tr� sậu: H�n, Ngụy. Ch� vu chuyện kh�c chi c�ng, ng� phục đắc Hoa Ti�n, Kim V�n Kiều y�n.)

Thế th� c�i nh�n v� c�i mộng của Cao B� Qu�t đ� l� một nhịp li�n tục từ Nguyễn Tr�i đến Nguyễn Du, �ng đ� thấy sự cần thiết phải c� của văn chương d�n tộc ghi bằng quốc ngữ. V� �ng cũng đ� tự h�o về nền văn chương d�n tộc ấy. Ta c� thể đặt c�u hỏi: Đ� thế sao Cao B� Qu�t kh�ng l�m thơ bằng quốc ngữ? Xin thưa: những b�i h�t n�i �ng đ� thử l�m, vốn cũng đ�u phải l� tầm thường như ta đ� thấy. Nhưng trước lịch sử văn học d�n tộc, Cao B� Qu�t cảm được sự thi�ng li�ng của hồn s�ng n�i, n�n �ng hết sức rụt r� khi�m tốn: D�ng quốc ngữ l�m văn chương th� ta chưa d�m ( Dĩ quốc ngữ vi văn chương, ng� vị cảm d�.) Cho n�n �ng chỉ d�m d�ng văn chương để xem quốc ngữ m� th�i ( C�u dĩ văn chương quan quốc ngữ, tắc ng� thiết hữu thủ y�n.) Đấy l� bởi �ng hết sức th�nh thật. T�c phẩm của người xưa sừng sững, �ng tự liệu m�nh kh�ng thể vượt qua. ( C�i học từ chương lệ thuộc Trung Hoa của triều đ�nh nh� Nguyễn bấy giờ đ� kh�p chặt mọi cửa ng� của sĩ tử Việt Nam.) Nhưng l�ng �ng vừa cảm phục vừa h�nh diện, lại vừa ngứa ng�y h�o hức muốn la lớn h�t to cho thi�n hạ c�ng cảm phục, c�ng h�nh diện với �ng về văn chương đ�n tộc. T�m t�nh ấy thật kh�c hẳn th�i độ ngạo mạn khinh bỉ m� người ta đ� g�n cho �ng !

�i người đời đ� hiểu kh�a cạnh khinh thế ngạo vật của �ng theo kiểu người đời. Bởi v� người đời xem Hoa Ti�n, Kim V�n Kiều l� những cuốn d�m thư, lẳng lơ, gian dối! Họ đ�u c� buồn xem cho hết ngọn ng�nh. Thời đại Cao B� Qu�t, người ta đua nhau l�m thơ chữ H�n để ng�m vịnh t�ng bốc nhau. Thi x�, hội thơ� mọc l�n như nấm. Bao nhi�u thơ xưa, điển cũ b�n Tầu được đem ra l�m khu�n v�ng thước ngọc m� tr�ch, m� họa, m� nh�i�Ch�ng ta sẽ được Cao B� Qu�t ph�n t�ch việc n�y trong b�i tựa tập thơ của T�ng Thiện Vương. Ta cũng chắc rằng c�i kh�ng kh� văn chương th�p ng� lai căng v� vong bản nhốn nh�o thời đ� đ� l�m �ng c� lần phải bịt mũi :

                      Ng�n cho c�i mũi v� duy�n

                C�u thơ thi x� con thuyền Nghệ An

Trong b�i tựa truyện Hoa Ti�n, �ng viết: � Gần đ�y, những kẻ khinh bạc, đem Hoa Ti�n ra l�m chuyện đầu m�i ch�t lưỡi, những người cầm b�t kh�ng xem x�t ngọn ng�nh, vội cho l� lời văn d�m đ�ng, kh�c lẳng lơ, đ�ng buồn biết bao�( Cận thế khinh bạc, chi đồ, tư vi thoại b�nh, thao c� giả v�ng v�ng bất s�t, ủy vi d�m từ, diễm kh�c, khả bi d� ph�!)

Bởi v� người ta l�c ấy c� mặc cảm l�m văn thơ bằng quốc ngữ l� qu� m�a cục mịch, sao bằng viết chữ H�n, vẻ tr� thức cao sang! Cũng tựa như gần đ�y, người ta rập theo T�y theo Mỹ. N�i hay viết m� kh�ng c� t� T�y Mỹ v�o th� bị xem l� nh� qu�, thất học. C� kẻ c�n c�ng khai b�i b�c văn chương Việt Nam; ca tụng văn học ngoại quốc. Ta chẳng lạ g� chuyện đ�. Bởi c� thế mới thấy được l�ng người v� t�nh người.

Trở lại vấn đề quốc ngữ v� truyện Hoa Ti�n, Kim V�n Kiều c�ng với nền văn chương d�n tộc, Cao B� Qu�t viết tiếp: �Nếu chỉ xem quốc ngữ l� quốc ngữ thế th�i th� hai cuốn Hoa Ti�n v� Kim V�n Kiều, c� hay kh�ng, cũng kh�ng th�nh vấn đề nữa. Nhưng nếu muốn l�m cho rực rỡ nền văn chương d�n tộc của ta, l�m cho r� thế n�o l� văn chương d�n tộc của ta, th� qu� vị y�u văn sẽ phải nghĩ g� ? L�m g�?� C�u hỏi n�y, ch�nh �ng đ� đ�p từ đầu khi �ng t�m sự:� Ta bị về vườn đ� l�u, ngẫu nhi�n thấy cuốn truyện Hoa Ti�n trong sọt s�ch cũ của �ng h�ng x�m, b�n lấy đọc. Trong l�c buồn b� c�ng quẫn, gặp cuốn s�ch n�y thật chẳng kh�c n�o t�m được vật b�u qu� gi�. Ta mạo muội kiểm điểm từng trang, muốn sửa v�i chỗ sai lầm, bớt v�i đoạn d�i d�ng, để th�nh t�c phẩm ho�n mỹ. Nhưng bỗng c� việc gấp, phải đi xa, đ�nh chịu bỏ dở dang.� Việc nhuận cuốn Hoa Ti�n bị bỏ dở, th� � �ng muốn khi in ra sẽ được c�c bạn y�u văn tiếp ta sắc y t� điểm, tiếp tay phổ biến.

C�u cuối c�ng của b�i tựa cũng l� lời tuy�n dương rực rỡ nhất về thi ca:� Kim V�n Kiều đạt thế ngữ, Hoa Ti�n tắc cảnh thế ngữ d� (Truyện Kiều l� tiếng n�i hiểu đời, Hoa Ti�n l� tiếng n�i răn đời.)

Hốt nhi�n cả một trời thơ d�o dạt, lời ca dao, tiếng ru, điệu h�, b�i ca phường vải, kh�c h�t quan họ, bản ch�o�những chuyện cổ t�ch xa xưa, chuyện sử diễn ca tr�ng lệ, cuộc đời mưa nắng gi� sương, t�nh đất, lũy tre, nghĩa qu�, l�ng biển�tất cả đều lồng lộng bay giữa hồn thi�ng s�ng n�i�Thơ sẽ phải bay giữa hồn thi�ng s�ng n�i! V� chỉ c� hồn thi�ng s�ng n�i mới đủ từ uy giữ cho thơ kh�ng lạc lối m� đường.

Đ� lả tất cả nguồn cảm hứng, t�m t�nh trầm trọng, mộng ước ban sơ, m� Cao B� Qu�t đ� trao th�n gửi phận cho Thơ, đ� tr�n trọng đặt cho Thơ một sứ mệnh vừa thi�ng li�ng vừa h�o h�ng.

 

Tường Vũ Anh Thy

 

(tr�ch Cao B� Qu�t Giữa Hồn Thi�ng S�ng N�i - Ức Trai xuất bản 1985)

 

 

Cao B� Qu�t: thơ vẫn bay �

Cao B� Qu�t: tiếng h�t giữa rừng

Cao B� Qu�t: b�i h�t c�i roi song

Cao B� Qu�t: T�nh Hiện Ra Lời

Cao B� Qu�t: T�nh Ẩn Trăm Năm

Cao B� Qu�t: tiếng h� d�i c�i mộng

Cao B� Qu�t: bệnh Duy Ma Cật

Cao B� Qu�t: ng�y sinh của thi sĩ

Cao B� Qu�t: về m�i nh� xưa



http://www.gio-o.com/TuongVuAnhThy.html

 

 

� gio-o.com 2016