tượng: Tường Vũ Anh Thy

<br

 

Tường Vũ Anh Thy 


Cao Bá Quát: ngày sinh của thi sĩ


tản luận

 

 

Ta không có tài liệu ǵ về bản án chữa văn của Cao Bá Quát. Hoặc có mà chưa t́m được? Hoặc t́m được mà chưa công bố? Hoặc công bố mà chúng tôi không được đọc? Cho nên muốn t́m trong thơ. Nhưng thơ ông cũng chưa công bố đủ. Những bài hiện có rất ít khi thấy nói về sự vụ ấy. Trong bài Hư Tặng Phan Sinh, chỉ cho biết rất mù mờ. Phan Sinh tức Phan Nhạ, người cùng coi thi, cùng can án với Cao Bá Quát. Bài này ông tự có lời dẫn:”Ông Trương Quốc Dụng thường đùa, đem tên tôi với tên Phan Sinh chiết tự ra, nghe cũng hay. Mỗi lần đọc thơ Tô Đông Pha, chợt nhớ đến tôi lại ph́ cười.” Tô Đông Pha là nhà thơ Trung Hoa, đời Tống. Năm 1078, Tô bị sàm tấu phải ngồi tù. Lẽ ra cũng bị tử h́nh, nhưng vua Thần Tông đặc miễn, lại cho em Tô là Tử Do đổi quan chức chuộc tội cho anh. Rồi Tô bị đổi đi Hàng Châu. Thơ ở Hàng Châu có câu:

 

Tự tiếu b́nh sinh vị khẩu mang

Lăo lai sự nghiệp chuyển hoang đường.

(tự cười ḿnh thường để bị vạ miệng

Đă già mà sự nghiệp càng hoang đường.)

 

Cao bá Quát viết:

 

B́nh sinh vị khẩu lăng thành chân

Tiếu dữ Pha ông thoại hậu thân

 

Ông muốn nói rằng ở đời thường hay bị vạ miệng, đùa hóa thật. Ông chỉ buồn cười v́ câu chuyện chiết tự, về cái trường hợp của ông như là hậu thân của Tô Đông Pha. Nghĩa là ông cũng bị sàm tấu, gièm pha mà chịu tù đày. Cái lối hoán chuyển và chơi chữ của ông đă là một nụ cười. Nụ cười rất mực trượng phu chữ nghĩa. Ông viết tiếp: “nếu anh không hé răng th́ ai kiện được tôi? Tôi tuy có lưỡi, mà lưỡi tôi không đổ cho người. Nhớ xưa hai ta là bạn đồng ḷng, t́nh thơm sạch như cỏ chi cỏ lan. Bây giờ trớ trêu thay, trong cơn mưa gió phong ba cuộc đời, ta lại ở chung một nơi: nhà giam! Thân ta bị ràng buộc chẳng qua giữa thân và vật đă có lời cưu mang, có liên hệ mật thiết với nhau. V́ thế mà tuổi trẻ đă từng biết đường đời, trải mùi đời.”

 

HƯ TẶNG PHAN SINH

 

B́nh sinh vị khẩu lăng thành chân

Tiếu dữ Pha ông thoại hậu thân

Tử cấu vô nha thùy tốc ngă

Dư duy hữu thiệt khởi thôi nhân

Chi lan nhất ức đồng tâm lữ

Phong vũ thiên giao nhất xứ thân

Cơ bạn thử thân câu hệ vật

Thiếu niên đoan đích lược tri tân

 

ĐÙA TẶNG PHAN SINH

 

Đùa hóa thật vẫn thường vạ miệng

Chỉ tức cười duyên nghiệp ông Tô

Lưỡi ta không đổ cho người

Mà người hở miệng để người kiện ta

T́nh bạn cũ xem ra thơm tốt

Gió mưa này cùng nhốt một nơi

Nạn tù thân phận cuộc đời

Tuổi xuân đă trải bến bờ cuộc đi

 

Câu “thiếu niên đoan đích lược tri tân”(tuổi trẻ nhưng đích thực đường đời đă trải qua nhiều bờ bến) Cao Bá Quát làm để nhấn mạnh câu của Tô Đông Pha:”thử sinh hà chỉ lược tri tân”(đời ta đâu hẳn chỉ để biết qua những bến bờ.). Thơ ông thật không hề có sự mỉa mai cay đắng, dù đời ông chịu bao nỗi đắng cay mai mỉa. Ông không hề tỏ ra oán hận đời và người. Ngay Phan Nhạ, một người từng là bạn thân, đă đồng ư với ông trong việc dùng muội đèn chữa cho 24 quyển văn, không v́ lợi mà v́ ḷng lân tài. Đến khi được hỏi, Phan đă không kín miệng, hoặc bị thẩm vấn gắt; Phan đă khai đổ hết tội cho Cao. Ông biết thế mà chỉ cười trong bóng tối xà lim. Sự trách móc Phan rất nhẹ, trong thơ như một câu đùa. Phải chăng, ngoài tấm ḷng thành thật, ông c̣n gắn bó với quan niệm nhân sinh của chính ông: cơ bạn thử thân câu hệ vật (thân này bị nạn chỉ v́ mối quan hệ ràng buộc với nhân sinh). Ông xem thế giới bên ngoài, và thân phận cá nhân có sự cưu mang gắn bó. Đă vào đời th́ thân tâm phải mở rộng (xả kỷ). Quan niệm này cũng thường thấy trong Phật giáo. Cao Bá Quát c̣n đem gịng máu nghệ sĩ vào xiển dương và thể hiên như một bài hùng thi ngào ngạt mùi người.

 

Ḷng đi góp gió sương mù

Ḷng xin lửa tuyết đắp bù khói hoa

(thơ Bùi Giáng)

 

Đắp bù khói hoa là đền bù những sai biệt bất công trong xă hội, trong cả sự bất toàn của con tạo búng tay. Đây không phải là cơn say điên dại, mà là tâm t́nh thương yêu và tỉnh thức; là đại nguyện của Duy Ma Cật, là trách nhiệm của kẻ sĩ. Cho nên đứng trước một biến cố, Cao Bá Quát rất b́nh tĩnh, cho dù biến cố ấy có thể đưa đến chỗ khốc liệt: tử h́nh! Ông đă đau đớn trong biến cố, run sợ trong biến cố, và tự tại trong biến cố. Bởi Cao Bá Quát không những đứng được trên biến cố, mà c̣n vượt qua biến cố. Ta đă thấy thơ ông viết trong tù. Có lẽ ông đă bùng vỡ tri thức về con người. Nếu ông phẫn nộ, là phẫn nộ về thân phận con người. Và tố cáo ngấm ngầm về sự bất toàn của tạo hóa. Ông nhắc đến trời như một tay thợ vụng, một kẻ bất lực. Trong thơ, ta bắt gặp rất nhiều ánh mắt liếc nhanh, hay lờ đi khi nói tới trời. Cho nên ông chủ trương người đùm bọc người, người cưu mang vật, người trách nhiệm chính ḿnh.

 

Bài Hàn Dạ Tức Sự, vẫn trong thời gian lao ngục, vào mùa đông lạnh lẽo, ông nằm không ngủ được. Gió quẩn trong gối buồn. Hơi lạnh luồn trong xương. Ông lấy chăn chiếu cho chú nô bộc, và bạn tù đắp thêm. Ḷng nhớ nhà giằng giặc. Đêm càng khuya càng thấm thía. Vụ án sẽ kéo dài sang năm khác. Ông tự bảo, đừng nghĩ ngợi lan man làm ǵ. Có lúc ông khoa tay toan viết lên không, rồi lại cười trừ v́ không quen viết như thế. Đó là ông nhắc đến chuyện Ấn Hạo đời Tống, làm quan bị cách vô cớ, viết cả ngày lên không bốn chữ: “đốt đốt quái sự!” (cha chả chuyện lạ!). Ông không viết, bởi v́ Ấn Hạo đă viết, hay v́ ông đă biết th́ cũng thế thôi. Cái cười của ông lạ biết bao. Tại sao lại đừng nghĩ, đừng viết?

 

HÀN DẠ TỨC SỰ

 

Hồi phong xuy quyện chẩm

Sóc khí bội thê nhiên

Xuyết tịch giao nô phú

Phân khâm tá khách mien

Hương sầu duy phạm dạ

Thân sự dục qua niên

Mạc tác du du tưởng

Thu không tiếu vị biền

 

ĐÊM LẠNH TỨC SỰ

 

Quẩn đầu giường gió hiu hắt thổi

Quạnh hơi đông lạnh đổ ruột gan

Đem chăn lấy chiếu sẻ san

Thêm hồng giác ngủ trần gian cho người

Nỗi nhớ nhà chập chờn khuya khoắt

Nghiệp thân tù phải chắc qua năm

Thôi đừng nghĩ ngợi băn khoăn

Khoa tay toan viết lại dằn cười khan

 

Trong bài Tội Định, Cao Bá Quát ghi lại tâm cảnh của một người tù đă can án. Ta không chắc bài này ông làm khi bị khép tội tử h́nh, hay khi đă được giảm thành giảo giam hậu. Ông viết: tội đă định rồi, th́ tấm thân này c̣n dung làm ǵ được nữa. Hỡi ơi, tài hèn đức mỏng mới ra nông nỗi ngặt ngèo bây giờ. Mỗi trường hợp, mỗi cảnh giới đều được tạo hóa dựng ra mà không giải quyết. Thôi cũng yên tâm là từ nay thoát khỏi những vụ tra khảo đánh đập vô lư. Con thỏ tinh khôn cũng biết đào ba hang khỉ luồn nhau để tránh nạn săn đuổi mà tự tồn; th́ con chim chích cũng không đậu một cành để bị giết. Những người quen biết quyến thuộc đến hỏi thăm ta. Ta biết nói ǵ. Chỉ biết chống tay vào cằm ngồi yên lặng ngâm nga.

 

TỘI ĐỊNH

 

Tội định thân hà dụng

Tài sơ ngộ độc kỳ

Đào chân tri hữu tại

Chủy sơ hạnh sở từ

Giảo thỏ năng tam quật

Tiêu liêu khởi nhất chi

Sở thân kinh vấn tấn

Ngâm tọa thủ chi di

 

ĐỊNH TỘI

 

Định tội rồi thân ra ǵ nữa

Tài đức sơ kẹt giữa gông cùm

Chắc chi con tạo làm giùm

Cũng hên hết bị lùm đùm khảo tra

Con thỏ khôn đào ba hang khỉ

Kiếp chim di nào chỉ một cành

Thân bằng sợ hăi hỏi quanh

Chống cằm lặng lẽ ngâm nga một ḿnh

 

Trong bài ca trù Nghĩ Tiếc Cho Ai, Cao Bá Quát có câu:

 

Ngă diệc tri phi ninh tác ngă

Nhan vô bất thị thả khan nhân

(ta biết ta trái, nhưng ta thà là ta

Người ai cũng phải, hăy đợi xem người.)

 

Thật là một câu khảng khái của một  nhân vật gặp nhiều vận trái ngang giữa một thời tang thương ngẫu lục. Câu nói ấy bỗng đồng vọng câu nói của Khuất Nguyên:”đời đục ḿnh ta trong; đời say ḿnh ta tỉnh”. Cao Bá Quát thường nhắc đến chữ thị phi, và mong mỏi thấy sự thị phi được phi thị.

 

Sử sách không ghi ngày sinh của Cao Bá Quát. Người ta căn cứ và lư luận trên văn thơ của ông để phỏng đoán ông sinh vào khoảng năm 1809 (kỷ tỵ). Tức là lúc ông bị khép tội vừa đúng tuổi 33.(1842), nhưng h́nh như những con số đó không hề làm ông bận tâm. Điều ông bận tâm là sinh ra để làm ǵ, và để về đâu? Tạo hóa có ư ǵ khi sinh ra con người? Tại sao đă là người lại bị từ chối làm người? Ông sinh ra, đă lớn lên, đă sống, đă hành xử như một con người. Nhưng bây giờ bị tước đoạt tất cả quyền sống ấy. Và rồi ông phủ nhận sự tước đoạt ấy bằng cách lại sinh ra. Có lẽ tự ông sinh ra ông, không phải cái lăo tạo hóa ; th́ từ nay ông có quyền tuyệt đối về bản thể và tâm thể của ông. Đó là lư do chính đáng chăng khi ông viết lời tựa cho bài Cửu Nhật Chiêu Khách: Ta bị tống giam năm ngoái, ngay hôm sau là ngày trùng cửu (mồng 9 tháng 9). Nay đúng ngày tháng đó, thấy đời ḿnh nếu may không chết, th́ cũng không c̣n là ḿnh ngày trước. Dù muốn lên cao t́m may cũng không được. Nên rót rượu mời tám chín người bạn chung quanh tuyên bố:” Đây là tiệc sinh nhật kiếp này của Mẫn Hiên!”. Ai cũng ngạc nhiên hỏi; ta kể đầu đuôi rồi làm bài thơ này. (Dư khứ niên đại bộ chi thứ nhật, cấp đương trùng cửu. Nhật nguyệt y thời, viên cảm ngă sinh, cẩu hạnh bất tử, dĩ phi cố ngă, nhi đăng cao chi du, liêu bất khả đắc, năi trường lân hữu bát cửu tử nhi cáo chi viết:”Thử Mẫn Hiên tử kim sinh sơ độ chi tịch dă!” Tọa giả dị nhi vấn chi, viên thuật kỳ do, thả hữu thử phú.) Thơ ông kể lại chuyện lao tù. Thấm thoát thu trước đă thu sau sắp hết. Mượn ngày trùng cửu (9-9) ta rót rượu mời. Ngày lành tháng tốt không ai giễu người mất mũ rơi khăn. Chỉ thử ông tiên nhỏ có chịu vác roi nhận lỗi hay không. Nh́n khách trong tiệc  đều chính là bọn ta. Mà người nhiều tuổi nhất, lại chính là nhỏ nhất. Tiệc khác, lúc khác, không có cuộc hội họp thế này. Thật là cuộc hội lạ lùng tuyệt diệu. Ta mới ghi lại.

 

CỬU NHẬT CHIÊU KHÁCH

 

Cơ thê hựu kiến miểu thu thiên

Tiếu bả trùng dương trước túy diên

Lạc mạo thùy thư tân lệnh tiết

Phu kinh sơ thí tiểu ngoan tiên

Nhăn trung khách tử chân ngô bối

Tọa lư tiên sinh chính thiếu niên

Tha tịch tha thời vô thữ hội

Thắng du kỳ tuyệt ngă tư biên

 

MỜI KHÁCH NGÀY SINH NHẬT

Cảnh tù ngục cuối thu lại đến

Tết trùng dương rượu nến vài tua

Ngày lành rơi mũ chẳng đùa

Thử anh tiên bướng vác bừa chừa chưa

Cùng một tiệc một thuyền một hội

Bậc cao niên bỗng vội thấp niên

Tiệc này rơ thật tiệc tiên

Không bao giờ có phải biên việc này.

 

Ông tự nhận ḿnh là người lớn tuổi nhất, nhưng bây giờ lại thành trẻ tuổi nhất. Vụ án đă đổi từ xử trảm xuống c̣n giảo giam hậu, và ngày tống giam chờ lệnh lại trùng vào ngày tết trùng dương hôm sau. Tức ông sinh ngày 9 tháng 9 năm nhâm dần 1842! Đây không phải là chuyện đùa chơi. Hỡi ơi, ngày sinh của thi sĩ chính là ngày tái tạo cuộc tồn sinh trên mép ŕa sinh tử.

 

Giă từ ổ chín tầng cao

Con chim vĩnh biệt quên chào mái hiên

(thơ Bùi Giáng)

 

 

Tường Vũ Anh Thy

 

(trích Cao Bá Quát Giữa Hồn Thiêng Sông Núi - Ức Trai xuất bản 1985)

 

http://www.gio-o.com/TuongVuAnhThy.html

 

 

© gio-o.com 2016