tượng: Tường Vũ Anh Thy

<br

 

Tường Vũ Anh Thy 


Cao B� Qu�t: ng�y sinh của thi sĩ


tản luận

 

 

Ta kh�ng c� t�i liệu g� về bản �n chữa văn của Cao B� Qu�t. Hoặc c� m� chưa t�m được? Hoặc t�m được m� chưa c�ng bố? Hoặc c�ng bố m� ch�ng t�i kh�ng được đọc? Cho n�n muốn t�m trong thơ. Nhưng thơ �ng cũng chưa c�ng bố đủ. Những b�i hiện c� rất �t khi thấy n�i về sự vụ ấy. Trong b�i H� Tặng Phan Sinh, chỉ cho biết rất m� mờ. Phan Sinh tức Phan Nhạ, người c�ng coi thi, c�ng can �n với Cao B� Qu�t. B�i n�y �ng tự c� lời dẫn:��ng Trương Quốc Dụng thường đ�a, đem t�n t�i với t�n Phan Sinh chiết tự ra, nghe cũng hay. Mỗi lần đọc thơ T� Đ�ng Pha, chợt nhớ đến t�i lại ph� cười.� T� Đ�ng Pha l� nh� thơ Trung Hoa, đời Tống. Năm 1078, T� bị s�m tấu phải ngồi t�. Lẽ ra cũng bị tử h�nh, nhưng vua Thần T�ng đặc miễn, lại cho em T� l� Tử Do đổi quan chức chuộc tội cho anh. Rồi T� bị đổi đi H�ng Ch�u. Thơ ở H�ng Ch�u c� c�u:

 

Tự tiếu b�nh sinh vị khẩu mang

L�o lai sự nghiệp chuyển hoang đường.

(tự cười m�nh thường để bị vạ miệng

Đ� gi� m� sự nghiệp c�ng hoang đường.)

 

Cao b� Qu�t viết:

 

B�nh sinh vị khẩu l�ng th�nh ch�n

Tiếu dữ Pha �ng thoại hậu th�n

 

�ng muốn n�i rằng ở đời thường hay bị vạ miệng, đ�a h�a thật. �ng chỉ buồn cười v� c�u chuyện chiết tự, về c�i trường hợp của �ng như l� hậu th�n của T� Đ�ng Pha. Nghĩa l� �ng cũng bị s�m tấu, gi�m pha m� chịu t� đ�y. C�i lối ho�n chuyển v� chơi chữ của �ng đ� l� một nụ cười. Nụ cười rất mực trượng phu chữ nghĩa. �ng viết tiếp: �nếu anh kh�ng h� răng th� ai kiện được t�i? T�i tuy c� lưỡi, m� lưỡi t�i kh�ng đổ cho người. Nhớ xưa hai ta l� bạn đồng l�ng, t�nh thơm sạch như cỏ chi cỏ lan. B�y giờ trớ tr�u thay, trong cơn mưa gi� phong ba cuộc đời, ta lại ở chung một nơi: nh� giam! Th�n ta bị r�ng buộc chẳng qua giữa th�n v� vật đ� c� lời cưu mang, c� li�n hệ mật thiết với nhau. V� thế m� tuổi trẻ đ� từng biết đường đời, trải m�i đời.�

 

H� TẶNG PHAN SINH

 

B�nh sinh vị khẩu l�ng th�nh ch�n

Tiếu dữ Pha �ng thoại hậu th�n

Tử cấu v� nha th�y tốc ng�

Dư duy hữu thiệt khởi th�i nh�n

Chi lan nhất ức đồng t�m lữ

Phong vũ thi�n giao nhất xứ th�n

Cơ bạn thử th�n c�u hệ vật

Thiếu ni�n đoan đ�ch lược tri t�n

 

Đ�A TẶNG PHAN SINH

 

Đ�a h�a thật vẫn thường vạ miệng

Chỉ tức cười duy�n nghiệp �ng T�

Lưỡi ta kh�ng đổ cho người

M� người hở miệng để người kiện ta

T�nh bạn cũ xem ra thơm tốt

Gi� mưa n�y c�ng nhốt một nơi

Nạn t� th�n phận cuộc đời

Tuổi xu�n đ� trải bến bờ cuộc đi

 

C�u �thiếu ni�n đoan đ�ch lược tri t�n�(tuổi trẻ nhưng đ�ch thực đường đời đ� trải qua nhiều bờ bến) Cao B� Qu�t l�m để nhấn mạnh c�u của T� Đ�ng Pha:�thử sinh h� chỉ lược tri t�n�(đời ta đ�u hẳn chỉ để biết qua những bến bờ.). Thơ �ng thật kh�ng hề c� sự mỉa mai cay đắng, d� đời �ng chịu bao nỗi đắng cay mai mỉa. �ng kh�ng hề tỏ ra o�n hận đời v� người. Ngay Phan Nhạ, một người từng l� bạn th�n, đ� đồng � với �ng trong việc d�ng muội đ�n chữa cho 24 quyển văn, kh�ng v� lợi m� v� l�ng l�n t�i. Đến khi được hỏi, Phan đ� kh�ng k�n miệng, hoặc bị thẩm vấn gắt; Phan đ� khai đổ hết tội cho Cao. �ng biết thế m� chỉ cười trong b�ng tối x� lim. Sự tr�ch m�c Phan rất nhẹ, trong thơ như một c�u đ�a. Phải chăng, ngo�i tấm l�ng th�nh thật, �ng c�n gắn b� với quan niệm nh�n sinh của ch�nh �ng: cơ bạn thử th�n c�u hệ vật (th�n n�y bị nạn chỉ v� mối quan hệ r�ng buộc với nh�n sinh). �ng xem thế giới b�n ngo�i, v� th�n phận c� nh�n c� sự cưu mang gắn b�. Đ� v�o đời th� th�n t�m phải mở rộng (xả kỷ). Quan niệm n�y cũng thường thấy trong Phật gi�o. Cao B� Qu�t c�n đem gi�ng m�u nghệ sĩ v�o xiển dương v� thể hi�n như một b�i h�ng thi ng�o ngạt m�i người.

 

L�ng đi g�p gi� sương m�

L�ng xin lửa tuyết đắp b� kh�i hoa

(thơ B�i Gi�ng)

 

Đắp b� kh�i hoa l� đền b� những sai biệt bất c�ng trong x� hội, trong cả sự bất to�n của con tạo b�ng tay. Đ�y kh�ng phải l� cơn say đi�n dại, m� l� t�m t�nh thương y�u v� tỉnh thức; l� đại nguyện của Duy Ma Cật, l� tr�ch nhiệm của kẻ sĩ. Cho n�n đứng trước một biến cố, Cao B� Qu�t rất b�nh tĩnh, cho d� biến cố ấy c� thể đưa đến chỗ khốc liệt: tử h�nh! �ng đ� đau đớn trong biến cố, run sợ trong biến cố, v� tự tại trong biến cố. Bởi Cao B� Qu�t kh�ng những đứng được tr�n biến cố, m� c�n vượt qua biến cố. Ta đ� thấy thơ �ng viết trong t�. C� lẽ �ng đ� b�ng vỡ tri thức về con người. Nếu �ng phẫn nộ, l� phẫn nộ về th�n phận con người. V� tố c�o ngấm ngầm về sự bất to�n của tạo h�a. �ng nhắc đến trời như một tay thợ vụng, một kẻ bất lực. Trong thơ, ta bắt gặp rất nhiều �nh mắt liếc nhanh, hay lờ đi khi n�i tới trời. Cho n�n �ng chủ trương người đ�m bọc người, người cưu mang vật, người tr�ch nhiệm ch�nh m�nh.

 

B�i H�n Dạ Tức Sự, vẫn trong thời gian lao ngục, v�o m�a đ�ng lạnh lẽo, �ng nằm kh�ng ngủ được. Gi� quẩn trong gối buồn. Hơi lạnh luồn trong xương. �ng lấy chăn chiếu cho ch� n� bộc, v� bạn t� đắp th�m. L�ng nhớ nh� giằng giặc. Đ�m c�ng khuya c�ng thấm th�a. Vụ �n sẽ k�o d�i sang năm kh�c. �ng tự bảo, đừng nghĩ ngợi lan man l�m g�. C� l�c �ng khoa tay toan viết l�n kh�ng, rồi lại cười trừ v� kh�ng quen viết như thế. Đ� l� �ng nhắc đến chuyện Ấn Hạo đời Tống, l�m quan bị c�ch v� cớ, viết cả ng�y l�n kh�ng bốn chữ: �đốt đốt qu�i sự!� (cha chả chuyện lạ!). �ng kh�ng viết, bởi v� Ấn Hạo đ� viết, hay v� �ng đ� biết th� cũng thế th�i. C�i cười của �ng lạ biết bao. Tại sao lại đừng nghĩ, đừng viết?

 

H�N DẠ TỨC SỰ

 

Hồi phong xuy quyện chẩm

S�c kh� bội th� nhi�n

Xuyết tịch giao n� ph�

Ph�n kh�m t� kh�ch mien

Hương sầu duy phạm dạ

Th�n sự dục qua ni�n

Mạc t�c du du tưởng

Thu kh�ng tiếu vị biền

 

Đ�M LẠNH TỨC SỰ

 

Quẩn đầu giường gi� hiu hắt thổi

Quạnh hơi đ�ng lạnh đổ ruột gan

Đem chăn lấy chiếu sẻ san

Th�m hồng gi�c ngủ trần gian cho người

Nỗi nhớ nh� chập chờn khuya khoắt

Nghiệp th�n t� phải chắc qua năm

Th�i đừng nghĩ ngợi băn khoăn

Khoa tay toan viết lại dằn cười khan

 

Trong b�i Tội Định, Cao B� Qu�t ghi lại t�m cảnh của một người t� đ� can �n. Ta kh�ng chắc b�i n�y �ng l�m khi bị kh�p tội tử h�nh, hay khi đ� được giảm th�nh giảo giam hậu. �ng viết: tội đ� định rồi, th� tấm th�n n�y c�n dung l�m g� được nữa. Hỡi ơi, t�i h�n đức mỏng mới ra n�ng nỗi ngặt ng�o b�y giờ. Mỗi trường hợp, mỗi cảnh giới đều được tạo h�a dựng ra m� kh�ng giải quyết. Th�i cũng y�n t�m l� từ nay tho�t khỏi những vụ tra khảo đ�nh đập v� l�. Con thỏ tinh kh�n cũng biết đ�o ba hang khỉ luồn nhau để tr�nh nạn săn đuổi m� tự tồn; th� con chim ch�ch cũng kh�ng đậu một c�nh để bị giết. Những người quen biết quyến thuộc đến hỏi thăm ta. Ta biết n�i g�. Chỉ biết chống tay v�o cằm ngồi y�n lặng ng�m nga.

 

TỘI ĐỊNH

 

Tội định th�n h� dụng

T�i sơ ngộ độc kỳ

Đ�o ch�n tri hữu tại

Chủy sơ hạnh sở từ

Giảo thỏ năng tam quật

Ti�u li�u khởi nhất chi

Sở th�n kinh vấn tấn

Ng�m tọa thủ chi di

 

ĐỊNH TỘI

 

Định tội rồi th�n ra g� nữa

T�i đức sơ kẹt giữa g�ng c�m

Chắc chi con tạo l�m gi�m

Cũng h�n hết bị l�m đ�m khảo tra

Con thỏ kh�n đ�o ba hang khỉ

Kiếp chim di n�o chỉ một c�nh

Th�n bằng sợ h�i hỏi quanh

Chống cằm lặng lẽ ng�m nga một m�nh

 

Trong b�i ca tr� Nghĩ Tiếc Cho Ai, Cao B� Qu�t c� c�u:

 

Ng� diệc tri phi ninh t�c ng�

Nhan v� bất thị thả khan nh�n

(ta biết ta tr�i, nhưng ta th� l� ta

Người ai cũng phải, h�y đợi xem người.)

 

Thật l� một c�u khảng kh�i của một  nh�n vật gặp nhiều vận tr�i ngang giữa một thời tang thương ngẫu lục. C�u n�i ấy bỗng đồng vọng c�u n�i của Khuất Nguy�n:�đời đục m�nh ta trong; đời say m�nh ta tỉnh�. Cao B� Qu�t thường nhắc đến chữ thị phi, v� mong mỏi thấy sự thị phi được phi thị.

 

Sử s�ch kh�ng ghi ng�y sinh của Cao B� Qu�t. Người ta căn cứ v� l� luận tr�n văn thơ của �ng để phỏng đo�n �ng sinh v�o khoảng năm 1809 (kỷ tỵ). Tức l� l�c �ng bị kh�p tội vừa đ�ng tuổi 33.(1842), nhưng h�nh như những con số đ� kh�ng hề l�m �ng bận t�m. Điều �ng bận t�m l� sinh ra để l�m g�, v� để về đ�u? Tạo h�a c� � g� khi sinh ra con người? Tại sao đ� l� người lại bị từ chối l�m người? �ng sinh ra, đ� lớn l�n, đ� sống, đ� h�nh xử như một con người. Nhưng b�y giờ bị tước đoạt tất cả quyền sống ấy. V� rồi �ng phủ nhận sự tước đoạt ấy bằng c�ch lại sinh ra. C� lẽ tự �ng sinh ra �ng, kh�ng phải c�i l�o tạo h�a ; th� từ nay �ng c� quyền tuyệt đối về bản thể v� t�m thể của �ng. Đ� l� l� do ch�nh đ�ng chăng khi �ng viết lời tựa cho b�i Cửu Nhật Chi�u Kh�ch: Ta bị tống giam năm ngo�i, ngay h�m sau l� ng�y tr�ng cửu (mồng 9 th�ng 9). Nay đ�ng ng�y th�ng đ�, thấy đời m�nh nếu may kh�ng chết, th� cũng kh�ng c�n l� m�nh ng�y trước. D� muốn l�n cao t�m may cũng kh�ng được. N�n r�t rượu mời t�m ch�n người bạn chung quanh tuy�n bố:� Đ�y l� tiệc sinh nhật kiếp n�y của Mẫn Hi�n!�. Ai cũng ngạc nhi�n hỏi; ta kể đầu đu�i rồi l�m b�i thơ n�y. (Dư khứ ni�n đại bộ chi thứ nhật, cấp đương tr�ng cửu. Nhật nguyệt y thời, vi�n cảm ng� sinh, cẩu hạnh bất tử, dĩ phi cố ng�, nhi đăng cao chi du, li�u bất khả đắc, n�i trường l�n hữu b�t cửu tử nhi c�o chi viết:�Thử Mẫn Hi�n tử kim sinh sơ độ chi tịch d�!� Tọa giả dị nhi vấn chi, vi�n thuật kỳ do, thả hữu thử ph�.) Thơ �ng kể lại chuyện lao t�. Thấm tho�t thu trước đ� thu sau sắp hết. Mượn ng�y tr�ng cửu (9-9) ta r�t rượu mời. Ng�y l�nh th�ng tốt kh�ng ai giễu người mất mũ rơi khăn. Chỉ thử �ng ti�n nhỏ c� chịu v�c roi nhận lỗi hay kh�ng. Nh�n kh�ch trong tiệc  đều ch�nh l� bọn ta. M� người nhiều tuổi nhất, lại ch�nh l� nhỏ nhất. Tiệc kh�c, l�c kh�c, kh�ng c� cuộc hội họp thế n�y. Thật l� cuộc hội lạ l�ng tuyệt diệu. Ta mới ghi lại.

 

CỬU NHẬT CHI�U KH�CH

 

Cơ th� hựu kiến miểu thu thi�n

Tiếu bả tr�ng dương trước t�y di�n

Lạc mạo th�y thư t�n lệnh tiết

Phu kinh sơ th� tiểu ngoan ti�n

Nh�n trung kh�ch tử ch�n ng� bối

Tọa l� ti�n sinh ch�nh thiếu ni�n

Tha tịch tha thời v� thữ hội

Thắng du kỳ tuyệt ng� tư bi�n

 

MỜI KH�CH NG�Y SINH NHẬT

Cảnh t� ngục cuối thu lại đến

Tết tr�ng dương rượu nến v�i tua

Ng�y l�nh rơi mũ chẳng đ�a

Thử anh ti�n bướng v�c bừa chừa chưa

C�ng một tiệc một thuyền một hội

Bậc cao ni�n bỗng vội thấp ni�n

Tiệc n�y r� thật tiệc ti�n

Kh�ng bao giờ c� phải bi�n việc n�y.

 

�ng tự nhận m�nh l� người lớn tuổi nhất, nhưng b�y giờ lại th�nh trẻ tuổi nhất. Vụ �n đ� đổi từ xử trảm xuống c�n giảo giam hậu, v� ng�y tống giam chờ lệnh lại tr�ng v�o ng�y tết tr�ng dương h�m sau. Tức �ng sinh ng�y 9 th�ng 9 năm nh�m dần 1842! Đ�y kh�ng phải l� chuyện đ�a chơi. Hỡi ơi, ng�y sinh của thi sĩ ch�nh l� ng�y t�i tạo cuộc tồn sinh tr�n m�p r�a sinh tử.

 

Gi� từ ổ ch�n tầng cao

Con chim vĩnh biệt qu�n ch�o m�i hi�n

(thơ B�i Gi�ng)

 

 

Tường Vũ Anh Thy

 

(tr�ch Cao B� Qu�t Giữa Hồn Thi�ng S�ng N�i - Ức Trai xuất bản 1985)

 

http://www.gio-o.com/TuongVuAnhThy.html

 

 

Cao B� Qu�t: thơ vẫn bay �

Cao B� Qu�t: tiếng h�t giữa rừng

Cao B� Qu�t: b�i h�t c�i roi song

Cao B� Qu�t: T�nh Hiện Ra Lời

Cao B� Qu�t: T�nh Ẩn Trăm Năm

Cao B� Qu�t: tiếng h� d�i c�i mộng

Cao B� Qu�t: bệnh Duy Ma Cật

Cao B� Qu�t: ng�y sinh của thi sĩ

Cao B� Qu�t: về m�i nh� xưa

 

� gio-o.com 2016