Tường Vũ Anh Thy

 

Cao B� Qu�t: T�nh Hiện Ra Lời

 

tản luận

 

 

Ở một b�i thơ kh�c đề ng�y 17 th�ng 10, c� lời ghi ch� của �ng:�trong khi bị tra tấn, r�ch da n�t thịt, đẫm m�u; khi�ng về ngất đi đến hai trống canh mới tỉnh lại�(đắc tấn thời, b� nhục binh liệt, dư quy, kh� tuyệt, nhị canh hử n�i phục sinh). Tỉnh lại, Cao B� Qu�t gượng đau l�m lu�n một l�c bốn b�i thơ. Sự kiện khiến ta cảm phục. N� cho thấy sức mạnh nội t�m của �ng, cuồn cuộn như th�c đổ. N� cũng cho biết vụ �n k�o d�i v� nghi�m trọng.

 

Trong thơ, �ng tả lại l�c bị tra tấn, đ�ng đ�ng như sấm gầm chớp giật, tấm th�n �ng trơ trọi. Bạn hữu v� người quen nh�n thấy kinh h�i m� kh�ng d�m hỏi, kh�ng d�m gọi. Khi�ng về, khắp người đau đớn n�t nhừ, bềnh bồng như ch�m v�o cơn mưa b�o �c liệt, m� đặc đi trong trời đất cuồng quay. Đến khi tỉnh lại sửng sốt thấy giọng khan cổ n�ng, ngất ngư. Bất gi�c thương th�n, thương đời. �ng nghĩ đến c�i đ�m mưa gi� dầm dề, ho�n cảnh ướt �t khổ cực của đ�m qu�n T�o Th�o ở H�n Trung, nghĩ đến c�i thế giằng dai lưỡng lự, bỏ th� tiếc, giữ th� v� vị như c�i g�n g� (k� lặc) m� T�o Th�o d�ng l�m khẩu hiệu mật m� r�t qu�n. Nghĩ đến Dương Tu v� l�m t�i kh�n m� bị giết. Nghĩ đến phận mong manh của m�nh như ngh�n c�n treo sợi t�c, như mồi ngon m�c trước r�u h�m; kể cũng đ�ng sợ lắm chứ. H�nh như suốt thời gian ở t�, Cao B� Qu�t vẫn c� người n� bộc theo săn s�c. �ng nhắc đến người ấy lu�n, cảm động v� ch� ta kh�ng bỏ �ng, d� �ng gặp cảnh bi đ�t quẫn c�ng. Ch� ta lu�n quanh quẩn, cuống quit hầu hạ gi�p đỡ �ng. B�y giờ đ�y, ch� đang ứa nước mắt t�m lời an ủi �ng. �ng v� ch� như Đỗ Lượng l� người hầu Ti�u Dĩnh Sĩ, một người biết nhiều hiểu rộng đời Đường, d� đ�i khi bị chủ quở mắng đ�nh đập, Đỗ Lượng vẫn kh�ng o�n giận bỏ đi, c�n n�i: t�i rất mến trọng �ng Ti�u, v� �ng l� người c� t�i. (Cao B� Qu�t d�ng điển t�ch n�y để tự an ủi rằng m�nh cũng l� người c� t�i n�n ch� người hầu mới kh�ng bỏ đi khi �ng bị ngồi t�.)

 

THẬP NGUYỆT THẬP NHẤT NHẬT

Cấp l�i b�n điện nhất th�n c�

Thức hữu kinh khan bất cảm h�

Dư khứ hốt m� phong vũ �c

Tỉnh lai sậu qu�i ngữ �m th�

B�n sinh mệnh bạc thương k� lặc

Cửu tử t�m toan khiếp hổ tu

Đa tạ Ti�u gia cựu thời bộc

Khấp tương �n ngữ �y vi tu

 

NG�Y 17 TH�NG 10

Sấm chớp giật tấm th�n trơ trọi

Bạn b� quen kh�ng d�m thăm nhau

Khi�ng về m� đặc cơn đau

Như mưa chợt tỉnh giọng khan sững sờ

Quanh co nghĩ thương đời hờ hững

Mạng như treo sừng sững miệng h�m

Cảm ơn ch� bạn trong c�m

Giữa khi hoạn nạn vẫn đ�m bọc ta

 

�ng lại nghĩ đến c�ng cha nghĩa mẹ, �ng vẫn biệt tăm nơi ch�n trời xa thẳm. Nghĩ đến kiếp người lưu lạc bị bạc đ�i, vẫn l� lết sống giữa trần gian nheo nh�c n�y. Tại sao con người lại bị sinh ra trong sự bất to�n của cuộc sống? �ng muốn n�i cho to l�n tiếng n�i của kiếp người kh�ng được l�m chủ cuộc đời. Hay �ng muốn b�y tỏ với cuộc đời niềm cảm th�ng h�a điệu? Giữa người với người kh�ng phải l� những tinh cầu ri�ng biệt, kh�ng phải l� những sa mạc m�nh m�ng. �ng kh�ng tin rằng người ta sinh ra chỉ để đi đến chỗ chết, m� sinh ra để sống trong tự do. Nhưng c� phải �ng tin v�o thuyết �t�i mệnh tương đố� kh�ng? Trời đất c� c�i nhỏ nhen của trời đất, l�c n�o cũng r�nh rập, nghe ng�ng, ghen t�i gh�t sắc với giai nh�n thi sĩ? Cho n�n c� n�i th� n�i nho nhỏ, c� đ�n th� đ�n khe khẽ, chớ c� ồn �o m� lộ chuyện t�n toan.

C� lao di thể gia hương ngoại

N� hủ dư sinh khung nhưỡng gian

Nghĩ hướng b�nh nh�n thoại t�m sự

Đ� thanh trường khủng ngộ thi�n khan

 

(C�ng cha mẹ, th�n con phải tội

Đời l� th� lặn lội trần gian

Muốn đem t�m sự ra b�n

Ngại c�u �t�i mệnh� n�n đ�n giảm �m)

 

C� lẽ c�i sự vụ c�ng bị đ�n �p c�ng chống đối; kh�ng chống đối được bằng sức mạnh của bắp thịt, th� chống đối bằng sức mạnh của thi ca; v� c�i sự chống đối c�ng da diết lắm c�ng oan tr�i nhiều. C�ng oan tr�i lại c�ng muốn h�ng phục c�i định mạng trở cơn. C�ng muốn h�ng phục c�i định mạng trở cơn lại c�ng thấy bị đ�n �p. Cho n�n gi�ng thơ cứ bật tu�n lai l�ng. Cao B� Qu�t gọi l� �t�nh hiện ra lời� (t�nh hiện vu từ)

 

H�ng ng�y nơi nh� giam, đối diện với một thứ hư v� khủng khiếp của ri�ng kiếp lao t�, �ng thấy đời mịt m� tối tăm. Đ�i l�c h�nh ảnh của ch�nh �ng hiện ra đầy xa lạ. Một m�nh nằm tr�n chiếc v�ng, �ng kh�ng n�i g�, mắt trừng trừng nh�n v�o khoảng kh�ng. Khoảng kh�ng đang n�i g�? N� thầm th� một lời gọi k�u? Hay n� k�u gọi một kh�ng gian lồng lộng đi về? Đi về trong trong sử lịch tồn sinh hay về trong cố quận xa khơi? Như c�nh chim bằng bạt gi�. Hay ch�nh l� gi� bạt c�nh chim? (B�nh nguy�n Lộc c� một tập truyện ngắn rất hay, c�i tựa rất mực t�i t�nh: NHỐT GI�). Trời m�a thu gi� mưa rả rich, mờ mịt lạnh lẽo bội phần. Suốt đ�m một m�nh một b�ng, �ng vẫn ngồi như mọc rễ xuống nh� giam. Đ� l� c�i ph�m thai của một người bị khước từ, hay c�i x�c của một nh� thơ vẫn nồng n�n y�u con người, y�u trời đất qu� hương? Hồn �ng mơ về nơi th�nh khuyết. Mơ về nội cỏ rừng s�u. Hỡi ơi! Ta l� ai giữa rừng s�u tr�i ch�n? Ta l� ai trong phố cũ h� xưa? Đ�u l� c�i bản lai ch�n diện mục? Đ�u l� c�i h�nh h�i kh�ng c� c� kh�ng? Nh�n xuống c�i g�ng c�i c�m lại d�ng niềm sầu thảm. Kh�c cho lệ ứa đầu trăng, cho lệ chan đỉnh n�i, cho cạn m�u s�ng d�i. Trong t�, thỉnh thoảng cũng c� người đến l�n la qu�n kh�ch. Cũng biết ng�m biết đọc, biết tọc mạch t� m� �ng trời xanh b� trời trắng. Thường đến hỏi chữ nghĩa với �ng: một người đang bị t� v� chữ nghĩa!

 

TỨC SỰ

Nh�n khan cao điểu độc ph�n lung

Tự ỷ thằng s�ng bất ngữ trung

Ngũ dạ t�m t�nh đăng đối ảnh

Nhất thu cảnh vật vũ giao phong

Mộng hồi th�nh khuyết hồn nghi kh�ch

Lệ s�i h�nh dương huyết b�nh kh�ng

C�ch x� h� nh�n giải ng�m tụng

Lũ tương văn tự vấn cơ �ng

 

TỨC SỰ

C�nh chim bay giữa trời nhốt gi�

V�ng một m�nh gi� nhốt c�ng ai

Th�u đ�m chiếc b�ng miệt m�i

M�a thu hiu hắt cho d�i nhớ thương

Mộng th�nh xưa ngỡ hồn vất vưởng

G�ng với c�m lệ tưởng m�u kh�

Bạn t� chữ nghĩa vu vơ

Thường đem han hỏi c�i thơ �ng t�

 

C�i thơ �ng t� mỗi l�c một chứa chan. H�nh như ch�nh trong c�i đắng cay chua ch�t, người thơ mới r�t ra được những tinh t�y, những mật ngọt hương thơm của cuộc đời v� t�nh người. V� cũng ch�nh từ đ� l�ng �ng cũng dịu d�ng đi theo một nếp gấp t�i t�nh của c�nh chim hồng bay bổng.

 

C�ng nh� giam với Cao c� người chủ sự họ Nguyễn l�m việc coi kho vũ kh�, đem c�i g�ng d�i l�m đề t�i, nhờ Cao vịnh thơ. ( c�i sự vụ n�y thật đ�ng mắc cười, cắc cớ trớ true, tr�o cẵng ngỗng cho �ng lắm nhỉ!) �Tự nghĩ m�nh đ� một phen cuồng ng�m thống ẩm bốc bay th� đắng cay phải trả chứ c�n n�ng nỗi g� m� than van điều nọ tiếng kia? C� điều nọ tiếng kia l� trong đ�m khuya thanh vắng, l�ng tự hỏi l�ng, đời ta chả c� điều g� đ�ng thẹn với c�i g�ng n�y. Lại khi vắng vẻ buồn buồn, t�nh hiện ra lời, (những toan đối đ�p với g�ng), dằn l�ng kh�ng được. Kịp may �ng bạn gợi ra, được lời như cởi tấm l�ng, ta cười ha hả viết ngay (ba b�i thơ thẩn). G�ng d�i! G�ng d�i! Mi biết ta chăng? Ta đ�u c� xứng đ�i vừa lứa, đ�u c� t�m đầu � hợp g� với mi!� (Tự duy sở cuồng, tội sở ưng đắc, cảm phục h� ng�n? Độc hạnh th�m dạ vấn t�m, sai kham v� qui thử vật nhĩ. C�ng sầu tịch li�u trung t�nh hiện vu từ, mồi bất năng tự cấm. Trường giang! Trường giang! Tri ng� hồ? Ng� v� th�ch vu nhĩ d�.) Đ� l� lời ghi chi ly về ba b�i thơ Trường Giang Thi�n.

 

B�i thứ nhất Cao B� Qu�t chỉ thẳng c�i g�ng m� n�i rằng n� chỉ l� c�i m�y kh�ng biết n�i năng chi, chỉ biết l�m nhục người ta l� giỏi. Giơ tay l�n cũng vướng n�, lằng nhằng c�i thẻ tre thẻ b�i ghi tội phạm nh�n. Xo vai l�n cũng vướng n�, xốc xếch cả tấm �o quần mỏng tanh, cụt cỡn. S�ng sớm v�c n� ngược gi� đi khai cung, chiều tối lại lếch thếch v�c n�, v�c cả �nh trăng trở về. Đ�m nằm th� hoảng hốt nghe tiếng sấm s�t gầm gừ với giấc mơ. Mơ thấy c�i roi song d�i to tướng quật tứ tung xuống x�c th�n kh�ng d�y dụa được giữa hai c�i nọc.

 

B�i thứ hai gửi gấm nhiều hơn. Tay mắc g�ng l�ng tự hỏi l�ng. Hỏi sao đời ta mắc mớ g� m� lại gặp n�. Gặp n� rồi, v�c n� đi, ngẫm nghĩ kh�ng c� điều g� thắc mắc, rắc rối dối gian th� �đi với n� kh�ng hổ với b�ng, nằm với n� kh�ng thẹn với chăn�. Trời đất c� băn khoăn l� băn khoăn kiếp người, th�n thế trăm năm bỗng như thanh củi giạt, c�nh c�y tr�i. Suốt ng�y vất vả lao đao trong c�i lưới đời o�i oăm th�m độc, lộng giả th�nh ch�n, biến đen th�nh trắng, t�m vết bới l�ng. Ta muốn chẻ c�i g�ng ra l�m hai mảnh viết một b�i c�ng d�n gi�o dục, t�nh nghĩa gi�o khoa thư. Một b�i đạo học dễ nhất cho lớp đồng ấu: thương người như thể thương th�n, thấy l� việc thiện th� mau thực h�nh.

 

B�i n�y ngo�i sự tự n�i với ch�nh m�nh về những c�i khắt khe ấm ức của bản �n chữa văn, c�n l� lời nhắn gọi v� trấn an gia đ�nh, bằng hữu th�n thuộc. Th�nh ngữ: đi một m�nh kh�ng hổ với b�ng, nằm một m�nh kh�ng thẹn với chăn, �ng mượn lời Th�i Nguy�n Định đời Tống bị tội oan, viết thư bảo con c�i đừng thấy cha bị bắt m� lo sợ hoảng hốt. �ng cũng nhắc đến Ngh�u Phu đời Tống c� b�i �thiện sự ng�m�, đại � người ta l�m việc thiện v� việc thiện đ�ng l�m. T�ch n�y �ng mượn để n�i r� việc chữa văn cho th� sinh l� việc thiện phải l�m. Đ� l�m đ�ng việc th� kh�ng hối hận băn khoăn.   C�ng � đ�, ở b�i sau Cao B� Qu�t lấy th�nh ngữ: c�i xuống kh�ng hổ với đất, ngẩng l�n kh�ng thẹn với trời. Đ� l� th�n trượng phu can đảm dũng lược th� ch�n bước tr�n con đường danh phố lợi vẫn ngực ưỡn đầu cao. Kh�ng đếm xỉa g� đến điều nọ tiếng kia, thiệt n�y lợi nọ, ở hay đi, kh�ng hay c�, được hay thua cũng kh�ng phải đạt th�nh vấn đề quan thiết. Bởi thế �ng viết: �Ta kh�ng bận t�m đến chuyện đi hay ở.� Đi hay ở cũng c� nghĩa l� đi l�m quan hay ở nh� c�y ruộng. Đ� l� � xuất nhập bao h�m trong triết học tam gi�o. Ở đ�y th�m c�i hiện thực sinh tồn ri�ng biệt, n� khiến tư tưởng nh� thơ c� một sức mạnh lạ l�ng. C�u n�y sau �ng gửi cho c�c học tr� như một lời t�m sự kh�c thường về � hướng h�nh động của �ng. (xem phần sau). Trở lại b�i thơ, �ng nhắc đến Hạ Hầu Thắng đời H�n, giỏi kinh thư, chỉ v� tranh luận về t�n thụy của Vũ Đế m� bị hạ ngục. Nhắc đến T� Đ�ng Pha, v� chống Vương An Thạch m� bị truất; sau lại v� v�i b�i thơ cũng bị ở t�. Cả hai nh�n vật ấy cuối c�ng rồi cũng được tha, ra l�m quan như cũ. Phải chăng �ng hy vọng ở � ấy, hay chỉ l� lời an ủi cốt giữ cho người th�n an t�m; hay chỉ nhắc lại như một kinh nghiệm lịch sử m� �ng vẫn lầm lẫn bước v�o? Bước v�o ta mới thấy ra: cạm l� thế ấy bẫy l� thế kia. Bước v�o ta mới thấy mọi sự vụ rất ly kỳ qu�i dị l� �ng�i sao rượu� như ta m� lại bị nhốt trong t�! Nh�n c�i g�ng, tr�ng như c�i thang. Gi� n� l� c�i thang m�y th� �ng sẽ cười ha hả khoa tay leo l�n theo gi�. L�n cao ch�n từng m�y tho�t tục, tho�t t�, để thấy :b�ng thiều quang thấp tho�ng b�ng Nam san. Ngoảnh mặt lại cửu ho�n coi cũng nhỏ (b�i Ch�n Rượu Ti�u Sầu)

 

TRƯỜNG GIANG THI�N

I

Nhậm giao th�y thị nhậm th�y phi

Tổng dữ nh�n gian quản nhục ky

Thướng thủ bạn tương tam x�ch giản

Hiếp ki�n duệ trước ngũ th� y

Hiểu từ phế thạch khai phong khứ

Mộ bạng � đ�i quải nguyệt qui

K� đắc tạc ti�u kinh t�ch lịch

Hỏa ti�n bi�n xứ lẫm thi�n uy

(Tr�i với phải kệ ai phải tr�i

C�i g�ng đeo l� c�i nhục rồi

Giơ l�n vướng mảng tội đồ

So vai �o mỏng cơ hồ r�ch toang

S�ng ngược gi� v�c g�ng khai b�o

Chiều đeo trăng ngơ ng�o về c�m

Đ�m qua sấm chớp đ�ng đ�ng

C�i roi nh�a lửa thị h�ng thị uy)

 

II

Thủ bả trường giang c�nh khấu t�m

Ng� sinh vị để mạn tương tầm

Ngẫu h�nh vị khả đa tăng ảnh

Bạn thụy ưng tri bất qu� kh�m

Đỉnh đỉnh b�ch ni�n bi ngạnh phiếm

Lao lao chung nhật tỉnh cơ th�m

Tiện đương tế ch�c song h�ng tả

Minh trước Nghi�u Phu thiện sự ng�m

(Bị c�m tr�i hỏi l�ng c� biết

Mắc mớ g� gặp miết c�i g�ng

L�ng rằng đ� quyết th� kh�ng

Đi kh�ng hổ b�ng ngủ kh�ng thẹn l�ng

Th�n tr�i dạt trăm năm r�ng r�

C�m cảnh t� vất vả ng�y đ�m

Chẻ g�ng ra viết một thi�n

�đ� l�m đ�ng việc an nhi�n ở t��

 

III

Đạp hướng danh đồ bất điệu đầu

Ng� v� h�nh d� diệc v� lưu

Thi t�i đ�o để li�n T� tử

Thư nghĩa chung tu thuyết Hạ Hầu

Trước cước khởi tri cơ sự giới

Phấn nhi�m trường qu�i tửu tinh t�

H� đương gi� t�c v�n th� khứ

Nhất tiếu thừa phong ổn xấn hưu

(Bước v�o đời đầu ngay ngực thẳng

Ở hay đi chẳng bận l�ng ta

Hạ Hầu cho tới Đ�ng Pha

V�o t� ra kh�m vẫn l� thơ văn

Đời qu�ng cẳng chửa tin mắc bẫy

Vểnh r�u l�n sao đ� bị t�

V�c g�ng l�m c�i thang m�

Cười vang một trận leo v� l�n m�y)

 

Tường Vũ Anh Thy

 

(tr�ch Cao B� Qu�t Giữa Hồn Thi�ng S�ng N�i - Ức Trai xuất bản 1985)

 

 

Cao B� Qu�t: thơ vẫn bay �

Cao B� Qu�t: tiếng h�t giữa rừng

Cao B� Qu�t: b�i h�t c�i roi song

Cao B� Qu�t: T�nh Hiện Ra Lời

Cao B� Qu�t: T�nh Ẩn Trăm Năm

Cao B� Qu�t: tiếng h� d�i c�i mộng

Cao B� Qu�t: bệnh Duy Ma Cật

Cao B� Qu�t: ng�y sinh của thi sĩ

Cao B� Qu�t: về m�i nh� xưa



http://www.gio-o.com/TuongVuAnhThy.html

 

 

� gio-o.com 2017