Tường Vũ Anh Thy

 

Cao B� Qu�t: tiếng h�t giữa rừng 


tản luận

 

Năm t�n hợi 1851 l� năm mở đầu những biến cố lớn. Sử s�ch ghi ch�p chuyện Hồng Bảo l� biến cố đầu ti�n, cũng l� nguy�n nh�n của nhiều cuộc rối loạn kh�c về sau. Nguy�n năm đinh m�i 1847, vua Thiệu Trị mất, truyền ng�i cho con thứ l� Hồng Nhậm, l�c đ� đ� được 19 tuổi. Th�ng 10 năm đ�, Hồng Nhậm l�n ng�i hiệu l� Tự Đức. Con cả l� Hồng Bảo, tức An Phong C�ng, bị coi như kh�ng đủ t�i đức, sống ấm ức với một số quần thần. Vua Tự Đức l�n ng�i đ� c� � d� x�t v� ngăn ngừa kh�ng ri�ng g� Hồng Bảo; vua cho người nghe ng�ng d�n t�nh, nhất l� ở miền bắc đang c� nhiều rối loạn, c�c cựu thần nh� L� vẫn chưa qu�n cố triều. Năm Tự Đức nguy�n ni�n (mậu th�n 1848) nh� vua ra dụ cấm đạo Thi�n Ch�a, xử tử c�c gi�o sĩ ngoại quốc, th�ch chữ v�o mặt v� lưu đ�y c�c gi�o d�n. Một mặt triều đ�nh tổ chức cuộc tiếp đ�n sứ thần Trung Hoa l� Lao S�ng Quang, tuần vũ Quảng T�y, lần đầu ti�n đến kinh đ� l�m lễ bang giao. Đ�y cũng l� đầu mối cho việc �m� thơ� của vua v� quần thần. Nguy�n nh� vua muốn �lo cho quốc vận tương lai�, mới sai g�p nhặt c�c văn phẩm gọi l� kiệt t�c xưa nay, dồn th�nh một tập gọi l� �Phong Nh� Thống Bi�n� để th� đ�p sứ Tầu.(T�ng Thiện Vương � s�ch đ� dẫn tr.105-106)

 

Trong thời gian đ�, Hồng Bảo ngầm giao thiệp với gi�o d�n, v� gi�o sĩ ngoại quốc. Lợi dụng sự bất m�n ch�nh trị của nhiều tổ chức kh�c, Hồng Bảo định l�m đảo ch�nh. Nhưng m�i đến năm 1851 vẫn chưa khởi sự được, v� c�c gi�o sĩ chưa t�n th�nh việc tham gia ch�nh trị? Nh�n ng�y tết t�n hợi, Hồng Bảo sửa soạn trốn sang T�n Gia Ba để cầu viện người Anh, th� bị bắt. Tầu c�n neo ngo�i khơi, bị kh�m x�t v� giữ lại với những tang chứng. Hồng Bảo để đầu b�, �m đứa con mới 6 tuổi  v�o đại nội kh�c l�c thảm thiết. �ng tr�nh b�y với vua Tự Đức l� �ng kh�ng cố � gọi người ngoại quốc v�o g�y loạn, m� chỉ muốn xa l�nh mọi người để tr�nh sự khinh khi tủi nhục. �ng xin được đi Ph�p sống đời thường d�n. Vua Tự Đức tuy kh�ng bắt tội, nhưng giam lỏng Hồng Bảo ở kinh đ� Huế. Việc n�y g�y n�o loạn khắp nơi. Ta c� thể đo�n chắc rằng Cao B� Qu�t kh�ng d�nh dấp g�, nhưng việc đổi �ng đi Quốc Oai ngay sau đ�, hẳn triều đ�nh cũng c� sự nghi ngờ. Bởi �ng chơi th�n với T�ng Thi�n Vương. Ở Huế, T�ng Thiện Vương thường được v� với B�nh Nguy�n Qu�n, nh� l�c n�o cũng c� h�ng trăm người kh�ch. T�ng đi lại rất thường với Hồng Bảo. C�u chuyện c�n k�o d�i đến 15 năm sau, m� T�ng c� nhiều li�n hệ mật thiết. Nhưng ta đ� biết, sự giao du giữa Cao B� Qu�t với T�ng Thiện Vương l� ở phẩm c�ch nghệ thuật, c� đ�i ch�t nghĩa kh�. Trong một b�i thơ gửi T�ng Thiện Vương, nh�n được tặng thơ v� qu�, Cao B� Qu�t phần buồn v� con g�i mới chết,  xa nh� đ� l�u; phần ngao ng�n kh�ng kh� kinh th�nh; �ng đ� viết thẳng � nghĩ của m�nh ra. Nguy�n văn:

T�NH HIỆN HỒ TỪ

(Thương Sơn C�ng hữu sở quỹ vật ki�m tr� hảo thi,

bộc phương nhiễu vu thất tử chi th�ch, cảm thế giao khẩn.)

Cứ ng� ti�u t�n tự trường ca

Sấu cốt chi ly ủng mấn hoa

L�o khứ văn chương tri kỷ thiểu

Bần lai khẩu ph�c lụy nh�n đa

Hương vi�n mộng trở tam thu lạo

Nhi nữ sầu li�n bạc mộ nha

Th�y dạo Mao khanh th�nh lục lục

B�nh Nguy�n m�n hạ c�nh tha đ�.

 

Nh� thơ buồn qu� đ�m ra h�t ngh�u ngao. H�t ngh�u ngao để thấy m�nh c�ng buồn rũ. C�ng thấy m�nh như một nắm xương gầy t�c bạc. Văn chương trong l�c tuổi gi� c�ng �t gặp tri kỷ. M� ho�n cảnh c� đơn ngh�o t�ng v� phong c�ch thanh cao c�ng g�y ngộ nhận. �ng nhấn mạnh hai chữ �miệng v� bụng� với cả nghĩa đen lẫn nghĩa b�ng. Bởi v� miệng v� bụng vẫn l� một c�i vạ, chuy�n l�m rầy người ta. B�y giờ l�ng �ng chỉ nhớ nh�, hồn mơ về qu�, m� bị nước lụt m�a thu l�m ngăn c�ch. �ng thương đứa con g�i phải xa cha, chết bất ngờ. ( trong b�i Mộng Vong Nữ, �ng nhắc lại m�i.) Giữa buổi chiều chạng vạng, trong tiếng quạ k�u sương, �ng buồn kh�ng chịu nổi. Cảnh ấy, t�nh ấy, �ng thấy m�nh v� t�ch sự giữa cuộc đời. Thấy m�nh c� lỗi với bạn văn. Ri�ng với T�ng Thiện Vương, �ng như l� một m�n kh�ch, sống lần lữa hết ng�y nọ th�ng kia. Xo�ng hết sức xo�ng! Kh�ng được như Mao Toại thời Chi�n Quốc, m�n kh�ch của B�nh Nguy�n Qu�n (c�ng tử nước Triệu). Mao Toại cũng sống lần lữa nơi nh� B�nh Nguy�n Qu�n, kh�ng tỏ ra t�i ba xuất sắc g�. Nhưng khi c� biến cố khẩn trương giữa nước Triệu v� Sở, th� Mao Toại đ� gỡ rối, giải nguy cho B�nh Nguy�n Qu�n. Cao B� Qu�t nhắc lại chuyện n�y, tỏ ra kh�ng d�nh d�ng đến h�nh động ch�nh trị n�o với T�ng Thiện Vương.

 

T�NH HIỆN RA LỜI

(�ng Thương Sơn biếu qu�, k�m b�i thơ hay,

ta đang rối bời v� con chết, x�c cảm m�nh liệt.)

ng�m nga m�i phờ ra tựa ghế

t�c bạc rồi trơ phế th�n gầy

văn chương �t bạn tỏ bầy

ngh�o gi� bụng lưỡi l�m rầy người ta

thu nước lụt, hồn mơ qu� cũ

quạ k�u chiều ủ rũ nhớ con

d� đ�u Mao Toại xo�ng xo�ng

lần chần lữa chữa trong nh� B�nh Nguy�n

 

Ngay sau vụ Hồng Bảo, vua Tự Đức ra sắc dụ mới hết sức nghi�m ngặt về đạo Thi�n Ch�a: xử tử tất cả mọi gi�o sĩ Việt Nam v� �u T�y tr�n to�n l�nh thổ. Gi�o d�n coi như đồng l�a với kẻ phản nghịch. Sắc dụ ra ng�y 21-3-1851, th� ng�y 1-4 năm ấy xử ch�m gi�o sĩ Augustin Shoeffler, 29 tuổi, tại Sơn T�y, nơi Cao B� Qu�t tới nhận nhiệm sở mới.

 

Sử s�ch triều đ�nh ghi rất �t về ch�nh s�ch của vua quan Tự Đức; nhưng những vụ nổi loạn khắp nơi, ngay ở kinh đ� từ năm 1851 về sau khiến ta c� thể ngờ rằng ch�nh s�ch đ� kh�ng được l�ng d�n.

 

Trong b�i Qu� Quảng Trị Tỉnh, Cao B� Qu�t h� lộ cho ta thấy một v�i kh�a cạnh ch�nh trị v� x� hội thời đ�:

 

QU� QUẢNG TRỊ TỈNH

Lưỡng quan nam qu� nhập nam trung

Nhập đ�o Minh lương tự bất đồng

Sơn hải chỉ nghi Tề cận lợi

Lũ thường ho�n tưởng Ngụy dư phong

C� th�nh tọa trấn thi�n l�m thế

Sa chử binh li�n nhất thủy kh�ng

Truyền đạo lục long cận tuần hạnh

Mỹ xuy�n cung ngoại hựu t�n cung

 

Qua hai cửa ải ph�a nam l� v�o hẳn miền trung nam. Vừa đến s�ng Minh Lương (Hiền Lương), cảnh đ� kh�c. Chỉ thấy n�i với biển; giống nước Tề thời Xu�n Thu, rất nghi ngờ triều đ�nh chỉ tham c�i lợi trước mắt. (c� � ch� nh� Nguyễn đ�ng đ� ở Ph� Xu�n đất ngh�o, chiến lược ph�ng thủ yếu; lại tỏ ra thiếu tự tin về việc b�nh định d�n t�nh bắc h�.)

 

Lại thấy d�p với xi�m người ta d�ng th� mỏng; c�ng ngờ như nước Ngụy bỏn xẻn h� tiện cũng thời Xu�n Thu, d�n chỉ đi d�p vải rất mỏng. ( trong cuốn T�ng Thiện Vương c� n�i đến việc b� Nguy�n Cơ họ Trương, qu� ở Quảng Ng�i, nơi c� thổ sản dừa, mới nghĩ c�ch lấy bẹ l�m m� giầy, lấy v�ng l�m quai, th�nh đ�i �d�p dừa� cho �ng Ho�ng Mười T�ng Thiện Vương đi thăm n�ng Tiều Bạch. Sau d�n bắt chước đua nhau đi �d�p dừa�.)

 

T�a th�nh trơ trọi đứng giữa rừng �m u. Từng b�i c�t liền nhau trải m�nh m�ng kh�ng thấy nước. Nghe đồn gần đ�y xe s�u rồng của vua Tự Đức đ� qua chơi. �i kh�ng biết ngo�i h�nh cung Mỹ Xuy�n ra c�n c� bao nhi�u h�nh cung n�o mới dựng ?

 

QUA TỈNH QUẢNG TRỊ

Qua hai ải đến trung nam Việt

Gi�ng Minh Lương ph�n biệt phong t�nh

D�p xi�m th� mỏng th�n h�nh

Biển Tề n�i Ngụy triều đ�nh đ�ng nghi

T�a th�nh cũ một m�nh đứng chắn

Rừng c�t d�i như ngắm biển xa

Nghe đồn vua mới vừa ra

Lập th�m cung mới để m� vui chơi

 

B�i thơ c� thể được viết v�o thời gian Cao B� Qu�t được gọi về viện h�n l�m từ năm 1847, rồi bị đổi đi Quốc Oai 1851. Điều đ�ng n�i l� c�i nh�n của Cao B� Qu�t về ch�nh s�ch thời Nguyễn. �ng kh�ng thể tin được nh� Nguyễn sẽ đem lại no ấm cho d�n, cường thịnh cho nước. C� lẽ �ng l�m b�i Thượng Lưu Điền H�nh để cảnh c�o vụ �n Hồng Bảo. �ng c� lời dẫn: Xưa, tương họa ca, sắt điệu; c� b�i h�nh Thượng Lưu Điền. Thượng Lưu Điền l� t�n đất, ở đấy c� nh� kia cha mẹ chết sớm m� người anh kh�ng nu�i   em. Người l�ng giềng thay người em, l�m b�i h�t điệu th� lương ch� người anh gọi l� Thượng Lưu Điền.(Cổ tương họa ca, sắt điệu, hữu Thượng Lưu Điền h�nh. Thượng Lưu Điền địa danh d�, kỳ địa nh�n hữu phụ mẫu tử nhi huynh bất tự kỳ c� đệ giả, l�n nh�n vị kỳ đệ t�c bi ca dĩ ph�ng kỳ huynh, viết Thượng Lưu Điền.) B�i n�y Cao B� Qu�t cố t�nh d�ng hai loại c�y, hai c�u chuyện: c�y giao nhượng v� c�y tử kinh. C�y giao nhượng mọc tr�n n�i Kim Sơn, biết nhường nhau, cứ một năm ph�a đ�ng tươi, t�y h�o; năm sau ph�a t�y tươi, đ�ng h�o. C�n c�y tử kinh l� loại c�y cảnh rất lớn, m�u hoa t�m đỏ t�a. C� ba anh em nh� họ Điền chia gia t�i; khi chia đến c�y tử kinh, định cưa c�y l�m ba. Nh�n ra s�n thấy c�y đ� h�o sắp chết; ba anh em b�n th�i kh�ng chia gia t�i nữa. C�y bỗng tươi tốt trở lại.

 

Biết đ�u ch�nh b�i thơ n�y đ� ảnh hưởng đến những quyết định kh�ng qu� t�n độc của vua Tự Đức đối với Hồng Bảo như sử s�ch đ� ghi. Ta cũng biết đến năm 1855, Hồng Bảo chỉ huy cuộc đảo ch�nh ở kinh đ�, c� sự tham dự của ngoại quốc. Việc kh�ng th�nh, vua Tự Đức bắt giam Hồng Bảo chung th�n; nhưng �ng tự thắt cổ chết. T�ng Thiện Vương l� người ho�ng tộc duy nhất đến tống t�ng v� l�m điếu văn.

 

Kh�ng kh� ch�nh trị rất ngột ngạt ở kinh đ� bấy giờ đ� khiến Cao B� Qu�t thở d�i. Th�m t�m �ng đ� muốn ra đi, th� b�y giờ �ng c�ng muốn xa hẳn v�ng trời � nhiễm ấy. C� lẽ �ng l�n đường rất sớm, ngay sau h�m gửi thơ cho T�ng Thiện Vương.

 

Ra khỏi kinh th�nh l� n�i, n�i xanh chập ch�ng như con đường v� tận. Ch�n bước đăm chi�u. Chỉ c� những đ�m cỏ ven n�i tiễn �ng. Thấp tho�ng ở xa kia l� ng�i th�nh cổ - th�nh Hời � hay th�nh �ng Ninh ( do Trịnh Ninh sửa chữa lại của Chi�m Th�nh trong thời Trịnh � Nguyễn ph�n tranh.) c�n s�t lại sau bao trận thư h�ng trong lịch sử. Hỡi ơi! Người anh h�ng cũng kh�ng l�m sao k�o lại được nước đ� ng�n năm, mệnh đ� suy t�n, triều đại đ� hư n�t. Tr�n đỉnh n�i ph�a bắc, mưa vừa tạnh, m�y c�n vương vất. L�ng x�m ph�a nam tươi hồng trong nắng sớm. Xuống đến ch�n n�i, mới thấy l�n n�i rất nhọc mệt. Chợt nghe l�ng b�i ng�i, thương th�n m�nh c�n d�nh d�ng day dưa với th�i đời.

Sơn ngoại thanh sơn vạn l� tr�nh

Sơn bi�n d� thảo tống nh�n h�nh

Anh h�ng mạc v�n thi�n ni�n quốc

Chinh chiến kh�ng tồn nhất lũy danh

Bắc lĩnh đoạn v�n thu t�c vũ

Nam trang sơ hiểu đ�i t�n t�nh

Hạ sơn phản gi�c đăng sơn khổ

Tự th�n du du ủy tục t�nh

Đ� l� nguy�n văn b�i ĐĂNG HO�NH SƠN, ch�ng t�i mượn để tả lại khung cảnh v� t�m t�nh Cao B� Qu�t khi từ gi� Thừa Thi�n đi Quốc Oai năm 1851.

L�N N�I HO�NH

Đường mu�n dặm non xanh b�t ng�t

Cỏ ven đồi san s�t tiễn đưa

Lũy xưa chiến trận vang lừng

Ngh�n năm vận nước anh h�ng kh�n xoay

Đỉnh n�i bắc m�y quang mưa tạnh

X�m trời nam nắng mạnh v�ng tươi

Xuống non l�n n�i c�ng người

Ngậm ng�i th�n thế để đời cuốn tr�i

Ho�nh Sơn l� d�y n�i gi�p giới 2 tỉnh Quảng B�nh, H� Tĩnh. C� lẽ Cao B� Qu�t l�m khi đ� qua đ�o Ngang. Đ�y l� con đường giao th�ng quan trọng bắc - nam. Phải chăng ở b�i thơ n�y �ng nh�n thấy bắc � nam như một niềm phấn khởi? �ng đ� thấy cuộc leo trong quan trường rất gian nan kh� nhọc; cuộc xuống n�i trở về sẽ thơ thới h�n hoan? Chỉ c� kinh th�nh vua quan triều Nguyễn l� một guồng m�y chạy một chiều, v� chạy với nhau!

 

Hỡi ơi! Đ� l� t�m t�nh của Cao B� Qu�t đi về giữa hồn thi�ng s�ng n�i. Những vết ch�n �ng c�n vang vọng m�i tr�n n�i đồi, dưới c�nh đồng b�t ng�t, trong rừng xanh ngan ng�t , v� ngo�i biển s�ng m�nh m�ng của qu� hương đất nước, đồng nhịp với những bước ch�n sau trước của những người con y�u dấu của mẹ Việt Nam.

 

 

Tường Vũ Anh Thy

 

(tr�ch Cao B� Qu�t Giữa Hồn Thi�ng S�ng N�i - Ức Trai xuất bản 1985)

 

 

Cao B� Qu�t: thơ vẫn bay �

Cao B� Qu�t: tiếng h�t giữa rừng

Cao B� Qu�t: b�i h�t c�i roi song

Cao B� Qu�t: T�nh Hiện Ra Lời

Cao B� Qu�t: T�nh Ẩn Trăm Năm

Cao B� Qu�t: tiếng h� d�i c�i mộng

Cao B� Qu�t: bệnh Duy Ma Cật

Cao B� Qu�t: ng�y sinh của thi sĩ

Cao B� Qu�t: về m�i nh� xưa

 

http://www.gio-o.com/TuongVuAnhThy.html

 

� gio-o.com 2016