Tường Vũ Anh Thy

 

Cao B� Qu�t: b�i h�t c�i roi song 


tản luận

 

Đầu năm Thiệu Trị nguy�n ni�n (t�n sửu 1841), Cao B� Qu�t vừa qu� tuổi ba mươi, thi tiến sĩ m�i kh�ng đậu. Do sự tiến cử của quan tỉnh Bắc Ninh, �ng được bổ l�m h�nh tẩu bộ lễ (một chức quan văn coi việc thư lại.). �t l�u sau triều đ�nh cử �ng l�m sơ khảo kỳ thi trường Thừa Thi�n c�ng với Phan Nhạ (Phan Nhạ tự H�nh Phủ, người l�ng Ninh Quả, Nghệ An, c�ng đỗ cử nh�n với Cao B� Qu�t khoa t�n m�o 1831) Trong l�c chấm thi, nhận thấy c� nhiều quyển văn hay, nhưng phạm trường quy, phạm h�y ( c� lẽ rất gần với trường hợp của Cao, chỉ v� những sơ xuất nhỏ m� bị hỏng, lận đận cả đời.Cao B� Qu�t thi Hương đỗ � nguy�n năm 1831, sau lại bị đ�nh xuống đội bảng. Năm sau thi Hội, �ng sơ � để tờ chứng thực l� trưởng ở trong tr�p, bị gh�p v�o tội �ho�i điệp văn thư�( mang giấy tờ s�ch vở c� chữ v�o trường thi) bị đuổi.) �ng tiếc nh�n t�i, b�n b�n với Phan Nhạ d�ng muội đ�n (luật cấm quan trường kh�ng được đem mực theo) chữa cho 24 quyển văn. (trong số n�y sau c� 5 quyển được chấm đậu.) Nhưng c�ng việc bại lộ; gi�m s�t trường vụ l� Hồ Trọng Tuấn đưa nội vụ ra t�a. Đ�nh nghị gh�p v�o tội tử h�nh. (c� lẽ �n cho l� hai �ng ăn th�ng với th� sinh, nhận hối lộ để được chấm đậu.) Bản �n t�u l�n vua,, nhưng v� kh�ng đủ bằng chứng n�n vua Thiệu Trị giảm �n xuống th�nh �giảo giam hậu�. H�nh phạt n�y v�o thời Nguyễn c� nghĩa l� tội nh�n lẽ ra phải treo cổ chết, nhưng được ho�n, giam lại chờ lệnh. Suốt thời gian đ�, �ng chịu tất cả mọi cuộc tra tấn h�nh hạ. Th�m t�m �ng kh�ng cho việc chữa văn c�c th� sinh l� một trọng tội. C� lẽ n�o đ� l� trọng tội khi l�ng �ng hết sức th�nh thật, khi � �ng ho�n to�n ngay thẳng, kh�ng hề tham nhũng hối lộ? Chế độ thi cử qu� từ chương, quan li�u v� h� khắc, bắt buộc phải c� sự phản kh�ng tự nhi�n theo lẽ phải. Ch�nh vua Minh Mạng đ� từng than v�n với c�c quan về chế độ thi cử ấy, nhưng rốt cuộc vua cũng đ�nh tặc lưỡi: �song tập tục đ� quen rồi, kh� đổi ngay được, về sau n�n dần dần đổi lại�. Chế độ thi cử ấy đến thời Tự Đức cũng kh�ng đổi ch�t g�, huống hồ thời Thiệu Trị. Cao B� Qu�t đ� từng l� nạn nh�n của thi cử n�n �ng rất th�ng cảm với th� sinh. Việc chữa v�i chỗ sơ xuất của b�i văn bằng muội đ�n, mục đ�ch  chỉ để gi�p đỡ một số người t�i nhưng thiếu kinh nghiệm thi cử. Cao B� Qu�t c�n cho l� việc đ�ng l�m v� n�n l�m. Tuy nhi�n đời c� nhiều việc �đ�ng l�m� m� �kh�ng n�n l�m�, nếu ta muốn an th�n. Cao B� Qu�t l� mẫu người kh�ng muốn an th�n? Cho đến khi mang g�ng v�o cổ, chịu cực h�nh, �ng mới thấy sự giới hạn, v� th�m độc của cuộc đời. Trong b�i �đằng ti�n ca�, �ng vừa tả vừa kể lại một cuộc tra khảo đ�nh đập t� nh�n bằng roi song. Loại roi song n�y đ� gi�, to v� d�i, m�u t�a, cứng; uốn cong n� lại thẳng đơ ngay. Tội nh�n bị tr�i căng ra giữa hai c�i cọc đ�ng s�u xuống đất gọi l� �c�i nọc�. Hai tay bị tr�i v�o nọc ph�a tr�n đầu; hai ch�n bị tr�i v�o nọc ph�a dưới. Người ta vừa đ�nh, vừa th�t hỏi dọa dẫm l�u đến h�ng giờ. Tội nh�n kh�ng d�y dụa tr�nh n� được; c� khi ngất đi.

 

Đối với một số người thư sinh yếu ớt như Cao B� Qu�t m� nh� nước d�ng h�nh thức đ�nh đập tra tấn trước c�ng ch�ng như thế, c� vẻ kh�ng hợp. �ng cho l� người ta kh�ng biết thương hoa tiếc ngọc, d� đ� l� c�y hải đường hiếm qu� nhất như c�y của �n Đ�nh Qu�n trồng ở Xương Ch�u. Nhưng đ�u c� kể g� chuyện đ�. Sự đời, th�nh bại được mất l� sự thường. �ng tự bảo, đ� l� tấm th�n nam tử, c� mặt c� m�y, th� việc g� phải đau thương than thở. Ơn nh� nợ nước chưa b�o đ�p được mảy may. Con người dũng cảm kh�ng chịu chết ngay nơi văn tự được. Cuối c�ng, �ng tự v� m�nh như c�y t�ng c�y b�ch tr�n s�ng n�i qu� hương �ng (ph�a nam s�ng Đức Giang, tr�n n�i Nguyệt Hằng) d� gi� mưa r�t mướt, d� nửa th�n đ� chết, vẫn ngạo nghễ c�ng đứng vươn l�n giữa trời. H�nh ảnh đ� lại l�m �ng x�c động. Gỗ c�y t�ng c�y b�ch hẳn nhi�n những loại c�y thường kh�ng s�nh được. �ng kh�ng tiếc cho c�y bị đốn, m� tiếc cho người kh�ng biết d�ng c�y.

 

B�i thơ d�i 44 c�u, c� lẽ �ng viết một mạch ở trong t�, ngay sau ng�y bị tra tấn. C� lẽ cũng l� lần tra khảo đầu ti�n, bởi v� qua thơ, ta thấy �ng vẫn c�n muốn được x�t xử c�ng bằng, c�n vẫn k�u oan; kh�c với sự bất cần, v� thản nhi�n sau n�y.

 

ĐẰNG TI�N CA

Cửu nguyệt vọng hậu thi�n kh� lương

Bạch nhật ảm thảm thần v� quang

Cơ nh�n bồng ph�t tọa đoạn s�ng

Bi phong t�p t�p xuy y thường

Bộ đinh yết lai thanh lang lang

Ho�n thủ th�c x�c ph� sảnh đường

Phi�n th�n hạ giới t�y nhạn h�ng

Tệ c�n bất chỉnh tẩu thả mang

Nhập m�n ngục tốt hiệp lưỡng b�ng

Đ� nh�n h�i quan như đổ tường

Đại quan liệt tọa hạ nhất lang

H� xuất ngục cụ la tr� tương

Cự đằng chi ti�n trường thả trường

Phu tử nhục ngạnh nhụ như cương

Cơ nh�n yển ngọa h�nh thương ho�ng

Hồi đầu trắc cố như kinh dương

Thủ th�n cước trực lưỡng nh�n hoang

Vũ hậu thấp độc chưng b�ng quang

Lương cửu vấn tấn khẩu bất trương

Khổ đạo khuất khuất h�o khung thương

 

Quan thanh t�ch lịch tồi đ�i lương

Điện hỏa thiểm thiểm giao phi tường

H�n như song giao b�c hoại đường

B�i như l�nh thủy qu�n cấp thang

Lưỡng mộc tr�c lập thế quật cường

Th�n thanh thập nhị hồi tu lang

� h� nhất chi xu�n hải đường

Tồi chiết bất biện Xương Ch�u hương

Thử thời mộ thi�n qu�nh thương mang

Đ�i gi�c vị ng� phi thanh sương

Đằng ti�n th�y th�y kh� bất dương

Củng lập nhiễu chỉ hồi nhu trường

 

Đắc t�ng mệnh d� nh�n chi thường

Mi mục như nh�n h� th�ch thương

Quốc �n gia trạch vị thiểu thường

Dũng phu na tử h�n mặc trường

Ta tai đằng ti�n

Nhĩ bất kiến Đức Giang chi dương

Nguyệt Hằng chi cương

Thượng hữu b�n tử chi t�ng b�ch

Đột ngột đống cửu nhi tương vương

Cẩu phất kh� vu triết tượng

Cố v� thủ hồ k� th� dữ dự chương

Nhi h� tiễn phạt chi đương

 

B�I CA C�I ROI SONG (diễn ng�m)

Sau rằm th�ng ch�n trời man m�c

S�ng nh� nhem san s�t l� m�

G� t� t�c rối ngồi r�

�o quần gi� t�p v� v� từng cơn

Tiếng c�n bộ bất ngờ quang qu�c

Giục v�c g�ng mau đến c�ng đường

Theo sau lếch thếch ch�n chường

C�m tr�n x�ch dưới khắp người lem nhem

Cổng l�nh ngục hai b�n đứng chắn

D�n đắn đo sớn s�c v�y quanh

Cụ h�nh la liệt b�y nhanh

Tr�n h�ng quan lớn dưới anh quan c�

Một c�i roi to d�i gh� gớm

M�u t�a t� cứng rắn rướn cong

G� t� nằm duỗi song song

Đầu nghi�ng đ�t thấp như c�ng con d�

Hai mắt qu�ng ch�n tay đ�ng nọc

Mưa vừa xong hơi độc b�ng ho�ng

Khảo tra m�i cũng chẳng m�ng

Chỉ k�u oan uổng cho l�ng nước nghe

 

Tiếng quan th�t rung rinh như sấm

Roi quất nhanh như s�t tứ tung

Giơ l�n quật xuống đ�ng đ�ng

Như bờ ao lở như th�ng nước s�i

Hai c�i cọc vững th�i khỏi n�i

Tiếng r�n la rờn rợn h�nh lang

Than �i một đ�a hải đường

N�t tan tan n�t r� rời sắc hương

Chiều thăm thẳm dường như sắp tối

G�c đ�i kia khối giọt sương rơi

Roi song t�m tạm nghỉ ngơi

G� t� n�t ruột tả tơi nằm chờ

 

Cuộc được mất cũng ngờ như mộng

Th�n trượng phu h� dễ thương đau

Ơn nh� nợ nước c�n s�u

Tấm l�ng dũng sĩ chết đ�u văn trường

K�a đỉnh n�i qu� hương s�ng biếc

Roi song ơi c� biết chăng roi

C�y t�ng c�y b�ch n�y coi

Th�n tuy chết dở vẫn ngoi giữa trời

Một khi biết của biết người

Th� bao c�y kh�c tầm thường kể chi

M� sao nỡ chặt l�m g�

 

 

Tường Vũ Anh Thy

 

(tr�ch Cao B� Qu�t Giữa Hồn Thi�ng S�ng N�i - Ức Trai xuất bản 1985)

 

Cao B� Qu�t: thơ vẫn bay �

Cao B� Qu�t: tiếng h�t giữa rừng

Cao B� Qu�t: b�i h�t c�i roi song

Cao B� Qu�t: T�nh Hiện Ra Lời

Cao B� Qu�t: T�nh Ẩn Trăm Năm

Cao B� Qu�t: tiếng h� d�i c�i mộng

Cao B� Qu�t: bệnh Duy Ma Cật

Cao B� Qu�t: ng�y sinh của thi sĩ

Cao B� Qu�t: về m�i nh� xưa



http://www.gio-o.com/TuongVuAnhThy.html

 

� gio-o.com 2016