Trần thị LaiHồng

 

THỜI TRANG v LỊCH SỬ

VY hay QUẦN???

TRI hay PHẢI???

 

tản mạn

 

Tự thuở hồng hoang, loi người đ tm cch lưu lại sinh hoạt bằng ngn ngữ tạo hnh, qua những nt vẽ hoặc khắc trn vch đ hang động, thn cy, tảng đ, tấm gỗ, thanh tre rồi tiến dần văn minh, đẽo gỗ, khắc ph điu, tạc bia mộ, vẽ tranh, đc gạch ngi, đc tượng, đc trống đồng

 

Đồng thời với hnh tượng ngn ngữ tạo hnh, tiếng ni được lưu truyền bằng văn học dn gian với truyện kể v thi ca lin hệ đến sinh hoạt x hội v lịch sử, v sau đ được thể hiện bằng chữ viết để diễn đạt tư tưởng, phổ biến hiểu biết, mở rộng v nối kết lin lạc khắp ton cầu. Từ ngn ngữ tạo hnh khắc vẽ đi đến chữ viết l cả một thời gian di bốn mươi lăm nghn năm!

 

Theo đ tiến ha, con người pht triển những ngnh nghệ thuật, v thời trang l tiếng ni thầm lặng của mỗi địa phương, mỗi dn tộc. Kể từ khi biết che thn, loi người đ tm cch lm đẹp với những vật dụng th sơ như l cy, vỏ cy, da th, lng chim, v sau đ tm cch ngm l ngm vỏ v thn cy như cy gai cy đay, cn bng vải, lấy sợi đan hay kết lại, rồi tm ra tơ tằm dệt gấm lụa, tiến đến kỹ thuật chế biến tơ sợi ha học v sng tạo nhiều kiểu may mặc.

 

p chui đầu v vy sợi vỏ cy, đầu thời đồ đồng.

Bảo tng viện Copenhahue, Denmark

 

Tự thuở no, y phục cũng như chữ viết - những nt văn ha của một dn tộc - trở thnh biểu tượng quốc gia. V tự thuở no, y phục biến đổi trở thnh thời trang từng miền, từng địa phương, giao thoa, pha trộn, gạn lọc, nhưng vẫn giữ nt ring trong tổng thể thế giới để khng bị đồng ha hay mai một.

 

Thời trang ngy nay l thị trường lớn của thế giới. Thời trang l đề ti học hỏi của sinh vin, từ Royal Academy ở London đến Viện Kỹ thuật Thời trang Fashion Institute of Technology New York, nơi nh tạo mẫu Calvin Klein tốt nghiệp v nổi danh với thương hiệu CK; v từ Metropolitan Museum ở New York với Costume Institute, đến Victoria v Albert Museum ở London. Ngay từ thng 4 năm nay 2008 v cn tiếp diễn cho đến giữa thng 7, đang c triển lm tại Bảo tng viện Bostons Museum of Fine Arts, qua tranh của hai họa sĩ Ty Ban Nha El Greco v Valazquez, về thời trang thế kỷ XXI v XVII.

 

Thời trang Việt Nam lần đầu tin được trưng by suốt ba thng liền tại Wing Luke Museum Seattle, tiểu bang Washington, Hoa Kỳ, với những bộ o di v khăn qung lụa vẽ Art on Silk của Trần thị LaiHồng, từ thng 9 năm 1992. Mới đy, thng 4 năm 2006, một số o mệnh phụ triều Nguyễn thế kỷ XX được nghệ sĩ Trịnh Bch phục chế, trưng by cng một số o di gọi l cch điệu của cc nh thiết kế L Sĩ Hong, Đặng thị Minh Hạnh, L Minh Khoa, L Phương Thảo v Monica Trần tại Viện Bảo tng San Jos Museum of Quilts & Textiles, California.

 

Thời trang Việt Nam ngy nay rộ nở huy hong từ trong nước ra hải ngoại. Khng thiếu những buổi trnh diễn, nhan nhản từ thn qu quan họ Bắc Ninh hay vng Đồng Thp, Huế Sign H Nội, v khắp nơi no c bng dng người Việt.

 

Tuy nhin, qua thời gian, sự diễn đạt c khi đi lạc, nhất l khi dựng lại những nhn vật lịch sử, c thể v tnh, khng đặt đng vị tr khng gian v thời gian xuất pht.

 

Mẹ u Cơ bốn nghn năm trước thời huyền sử, khng thể dng thời trang o vy tứ thn thế kỷ XIV XV hay o ngũ thn quần hai ống thế kỷ XVIII. Cng cha Huyền Trn của triều đnh Nh Trần thế kỷ XIV khng thể dng thời trang triều Nguyễn thế kỷ XIX- XX.

 

 

VY hay QUẦN???

 

Những dẫn nhập di dng khng phải v tnh m c , khi nhắc nhở những nhn vật lịch sử.

 

Người Việt Nam ai cũng nhớ cng đức Hai B Trưng, hai vị phụ nữ đầu tin trong lịch sử đ đứng ln h ho tập hợp binh m chống lại v đnh đuổi bọn thống trị Đng Hn, dnh lại độclập. Hằng năm đến ngy giỗ Hai B, mồng 6 thng 2 m lịch, dn chng trong cũng như ngoi nước đều long trọng tổ chức tưởng niệm. C tế lễ, c diễn hnh xe hoa, c đại nhạc hội, c họp bạn, v tất nhin c trnh diễn hnh ảnh Hai B.

 

Trong nước, Hai B cỡi voi thật đi diễn hnh. Ngoi nước th dựng bn thờ, c tranh vẽ Hai B rất trang trọng. Cả trong v ngoi nước đều c thiếu nữ cng dung ngn hạnh đng vai Hai B, o quần rực rỡ, huy hong lọng ta tng vng.

 

Vấn đề nu ra, l trang phục của Hai B Trưng.

 

Tuy sử sch ta cũng như Tu khng hnh ảnh để lại, nhưng đều ghi r cuộc khng chiến của Hai B Trưng, hai vị nữ anh hng đầu tin của dn tộc. Hai B khởi nghĩa vo năm 39 sau Ty lịch, đnh đuổi Thi th T Định, dnh lại độc lập cho qu hương. Cả hai cng ln ngi vua, lấy hiệu Trưng Nữ Vương, trị v từ năm 40 đến năm 43, th bị Nh Hn bn Tu cử lo tướng M Viện sang đnh bại.

 

Thời điểm ny l vo thế kỷ thứ nhất. Tất cả thế giới, từ Ty sang Đng, đn ng cũng như đn b đều mặc vy, v chưa pht minh ra chiếc quần. Mi đến thế kỷ thứ ba sau Thin Cha loi người mới sng chế chiếc quần, v chỉ dn vng đồng hoang cỏ dại cỡi ngựa chăn nui săn bắn mới dng. Khi xuất hiện dưới thời Gaulois bn Php, quần chỉ phổ biến trong giới bnh dn. Chiếc quần qua Cổ Ba Tư vo thế kỷ thứ VI, lan sang Hy Lạp, La M, qua Trung , ln Mng Cổ, Mn Chu, xuống Tu vo thế kỷ XVII rồi vo Việt Nam. Phụ nữ Việt Nam vẫn mặc xống vy, đặc biệt ở Đng Ngoi, cho đến thời Trịnh Nguyễn phn tranh thế kỷ XVIII, đn b Đng Trong mới bắt đầu bỏ chiếc vy để mặc quần cng o di, dưới thời Cha Nguyễn Phc Khot, v cụm từ o quần xuất pht vo thời điểm ny.

 

Khăn đội đầu, o khoc, vy, giy nam chiến sĩ

20,000 Years of Fashion, The History of Costume and Personal Adornment,

Francois Boucher

 

 

Cuối thế kỷ XIV, đn ng Ty phương vẫn mặc vy hoặc o chng

 

 

Ngay tại quốc gia văn minh tn tiến như nước Mỹ, mi tới thế kỷ XIX, đn b Mỹ mới bắt đầu thay vy mặc quần, theo phong tro The Bloomer Costume hay Bloomers, do b Amelia Jenks Bloomer cổ v trn đặc san The Lily, tờ bo nữ đầu tin tại Mỹ, vo năm 1848. Thời điểm ny, đn ng Anh, nhất l vng Bắc Tweed, vẫn cn mặc vy, c khi ngắn cũn cỡn.

 

Thế kỷ thứ nhất, y phục Hai B Trưng tất nhin l y phục xưa cn r nt khắc trn cn dao, lưỡi ru, tượng đồng, v hoa văn trống đồng, gồm yếm, o bn trong trng đầu hoặc xẻ pha trước, ngắn ngang hng hoặc c hai vạt di, o khoc ngắn bn ngoi, mặc vy quấn hoặc vy chui, buộc thắt lưng c bản thng di che cả pha trước v pha sau, đeo kiếm, đầu quấn khăn gắn lng chim, bng lau hoặc tu cau, l cy, chn quấn x cạp, mang dp giản dị.

 

.

 

Vy hay quần??? - Xin thưa: - Vy! Hai B Trưng mặc vy, v vo thời điểm đ, thế kỷ thứ nhất, chiếc quần chưa ra đời.

 

 

TRI hay PHẢI ???

 

Trước khi ni đến chuyện tri hay phải, xin hy nhận xt o của cc đấng nam nhi. C phải o của qu vị my ru vạt p qua phải v ci nt bn phải khng? Đng vậy !

 

By giờ, mời qu vị nhn lại, nếu qu b qu c ăn mặc theo kiểu Ty phương, chắc chắn o qu vị ci bn tri.

 

Nhưng, xin nhấn mạnh chữ nhưng ny, nhưng nếu qu b qu c mặc o di, th o di Việt Nam của qu b qu c lại ci bn phải, như đn ng ! o di ci bn phải, dấu vết n lệ cn st lại sau một nghn năm ta bị Tu đ hộ. Nếu c người đẹp no mặc qi pao/cheongsam/xường xm, tức l o Tu, th r rng o Tu ci bn phải.

 

Nhn quanh thế giới, từ Đng sang Ty, từ Nam ln Bắc, như c một luật lệ ngầm khng văn bản khng k kết, nhưng loi người cng tn trọng: đn ng mặc o ci bn phải, đn b ci qua tri. Duy chỉ c người Tu, đn ng đn b nhất loạt o ci qua bn phải.

 

Những ti liệu tiền nhn để lại cho thấy người Việt lun lun cố gắng phấn đấu, khng những bảo tồn từng tấc đất giang sơn, m cn gn giữ căn bản văn ha dn tộc, trong số, phải kể đến chiếc o di phụ nữ. Sử sch ghi chp rằng người Văn Lang xưa, tức l tổ tin ta, mặc o ci bn tri. Chỉ từ khi bị người Tu xm chiếm đ hộ, ta bị buộc đồng ha, phải dng kiểu Tu: o ci bn phải.

 

Trong bi viết về Y Phục Người Việt Qua Cc Thời Đại, học giả Thi Văn Kiểm nhắc đến cc sch Tu như Lễ K, Luận Ngữ, Xun Thu Tả Truyện, Hoi Nam Tử, ni về văn ha, phong tục tập qun cc sắc dn pha Nam nước Tu, trong số c người Văn Lang Lạc Việt, thuộc nhm Bch Việt pha Nam Hồ Động Đnh.

 

Đặc biệt sch Luận Ngữ ghi chp những nhận định của Đức Khổng Tử, bản dịch của Đon Trung Cn, v Sử K Tư M Thin, Sử Trung Quốc, bản dịch của học giả Nguyễn Hiến L, đều c nhắc lời Đức Khổng Tử khen Quản Trọng. Sch Luận Ngữ do Đon Trung Cn dịch, chương 14 về Hiến Văn, trang 222, ghi lời Đức Khổng Tử khi luận về cc cng thần ti tr hơn người, đ ni   Vi Quản Trọng ng kỳ bị pht tả nhậm hỉ.  Nghĩa l nếu khng c Quản Trọng th ngy nay ta tức l người Tu phương Nam, trong số c Khổng Tử qu nước Lỗ ở phương Nam phải cắt tc, mặc o ci bn tri vậy.

 

 

Quản Trọng l ai ?

 

Sử K Tư M Thin ghi Quản Trọng l Tể tướng của Tề Hon Cng nước Tề đời nh Chu bn Tu, thế kỷ X trước Ty lịch. Thời đ dn Việt cn ở pha Nam nước Tu v l một trong nhm Bch Việt. Rất ti tr, Quản Trọng lập chnh sch  Ph quốc Cường binh,  tổ chức  ngũ gia lin binh  gip Tề giu mạnh, thu phục chư hầu, chinh phục cc nước nhỏ pha Nam, coi như man-di, sửa đổi văn ha phong tục, cch ăn mặc, bắt . bỏ kiểu o ci bn tri gọi l tả nhậm, v phải theo Tu ci qua phải gọi l hữu nhậm.

 

Lời khen của Đức Khổng Tử rất quan trọng, xc nhận cc sắc dn pha Nam nước Tu, pha Nam sng Dương Tử trong số c Lạc Việt xưa mặc o ci qua tri nhưng bị Tu đồng ha buộc ci qua phải như họ.

 

Thế kỷ XVIII, thời ta bị nh Thanh đ hộ, họ cn cấm dn ta để tc di, bắt phải dc tc bm đui sam, v khng cho nhuộm răng đen. Người Tu gốc nh Minh khng chịu theo nh Thanh, đ di tản sang sinh sống tại Việt nam với cao tro Phản Thanh Phục Minh, khng chịu dc tc thắt bm.

 

Việt nam cũng khng chịu khuất phục p lực người Tu, ma Xun năm Kỷ Dậu 1789, Vua Quang Trung Nguyễn Huệ xuất qun ra Bắc quyết đnh đuổi qun xm lược. Đm ba mươi Tết, mặc tối đen m thầm, mặc qun nh Thanh ăn Tết, qun Nam tiến băng rừng trn ra sa trường Bi hịch xuất qun chữ nm của Vua Quang Trung nhấn mạnh:

 

Đnh để cho di tc/ đnh để cho răng đen

Đnh để cho n chch lun bất phản/ đnh cho n phiến gip bất hon

Đnh cho sử tri Nam quốc anh hng chi hữu chủ

 

Mặc dầu qua thời gian, việc cắt tc ngắn v để răng trắng l những tiện nghi hữu ch, v l nt văn ha chung cả ton thế giới, nhưng tinh thần bất khuất của Vua Quang Trung cho thấy nước Nam ta c nền văn ha ring, v khng bao giờ ci đầu chịu nhục ngoại bang p đặt đồng ha.

 

Về pha người bnh dn, tập Tranh Dn gian Việt Nam Imagerie Populaire Vietnamienne của Maurice Durand, một học giả Php chuyn nghin cứu Việt nam, viết về nghề khắc gỗ lm mộc bản, c in một bức Hai B Trưng v một bức B Triệu, ba vị nữ anh hng dn tộc.

 

Hầu hết tranh dn gian từ cả 500 năm trước hon ton chịu ảnh hưởng nặng nề của Tu. Nhưng điểm son nghệ nhn khắc hai bức mộc bản ny, l đ tn trọng nt văn ha Việt Nam rất r rệt: Hai B mặc o kiểu Việt Nam xưa, khng ci qua bn phải theo Tu. Đặc biệt bức mộc bản B Triệu cng r rệt y phục người Việt xưa, vng Ni Nưa Thanh Ha m cho đến nay người Mường cn giữ nếp cũ. Bộ y phục ny bn trong l yếm v bn ngoi c o cnh rồi o khoc giống o tứ thn nhưng khng c cổ cao kiểu Tu m lại l giao lnh, tức l hai vạt trước giao vo nhau.

 

 

Qua nhiều gian lao thử thch với cc biến chuyển lịch sử, c khi chiếc o di bị hạn chế phổ biến v cho l xa xỉ phẩm như dưới thời nội chiến Quốc Cộng Nam Bắc, suốt 30 năm liền, đn b ngoi Bắc phải ngắn gọn quần ty o cộc như đn ng. Nhưng sau khi chiếm được miền Nam, thống nhất đất nước, người Bắc a vo Nam thấy tr ph sung tc bn  nhận hng , rồi chẳng bao lu cc b cc c vụt bung đua đi quần l o lượt thời thượng rực rỡ mu m, cổ cao cổ thấp khng cổ hay khot rộng hở vai hở ngực, tay di tay ngắn tay loe, vạt hẹp vạt rộng ba t bốn t hay mớ ba mớ bảy, di lệt bệt qut đất chẳng thấy đu chiếc quần nhưng vẫn n lệ o ci bn phải theo lệnh Tu.

 

Thời trang thay đổi ty thch mỗi người theo phong tro chung cả thế giới, v nếu khng đổi mới chẳng được gọi l thời trang. Thay đổi để tiếp nhận tinh hoa m gạn lọc cặn b v hi ha kết hợp, nhưng vẫn giữ gn truyền thống căn bản của mỗi dn tộc.

 

Nhưng, lại vẫn chữ nhưng quan trọng ny, ta thot ch đ hộ Tu cả nghn năm trước, v nay đ l một quốc gia hon ton độc lập, khng c l do giữ lại dấu vết n lệ lạc lng giữa phụ nữ thế giới với quy luật y phục chung cho ton cầu, l o phụ nữ ci qua bn tri.

 

o di phụ nữ ci bn tri, l tnh đều thuận hợp.

 

 

Trần thị LaiHồng

Hoa Bang, h 2007 sang Xun 2008

Trch v bổ tc Tm Hiểu o Di Việt Nam của Trần thị LaiHồng, đầu tin đăng trn Phụ Nữ Ngy Nay 1986, v sau đ trn nhiều bo ch hải ngoại, bo điện tử www.gio-o.com/ cng nhiều bo điện tử khc.

 

Ti liệu tham khảo :

 

-         Anna Buruma, Fashion of the Past, Collins & Brown, London 1999

-         Association for Viet Arts, o Di: A Modern Design Coming of Age, San Jose Museum of Quilts & Textiles 2006

-         Bernard Dupaigne, Vidage dAsie, Edition Hazan, Italy 2000

-         Francois Boucher, 20,000 Years of Fashion, The History of Costume and Personal Adornment, Expanded Edition 1967

-         Nguyễn Đổng Chi, Nguyễn Linh, Hong Hưng, L Văn Lan, Thời đại Hng Vương, NXB Khoa học X hội, H Nội 1976

-         Nguyễn Hiến L, Sử Trung Quốc, Văn nghệ 2003

-         Nguyễn văn Huyn, La Costume Annamite, Hanoi 1940

-         Trần Trọng Kim, Việt nam Sử lược, Khai Tr 1971

-         P. Huard v M. Durand, Connaissance du VietNam, E.F.E.O. Hanoi 1954

 

 

 

http://www.gio-o.com/tranthilaihong.html

 

 

2008 gio-o