photo: nguyễn thị hải h�


 

Nguyễn Thị Hải H�

� thức nữ quyền

�v� ảnh hưởng văn h�a phụ hệ

�thể hiện trong t�c phẩm của nh� văn L� thị Huệ


ph� b�nh văn học

 

Nh� văn L� thị Huệ, người H� Tĩnh; di cư v�o Nam, học Tiểu học ở trường Nguyễn C�ng Trứ, Qui Nhơn, học lớp 7 ở trường Saint Paul, Mỹ Kh�, Đ� Nẵng, Đại học ban Việt Văn ở Đ� Lạt, v� l� học tr� của nh� văn Vũ Khắc Khoan. L� thị Huệ  đ� tham gia biểu t�nh chống Mỹ, từ bỏ C�ng Gi�o, v� vượt bi�n rời Việt Nam v�o năm 1975 [1].

�L� thị Huệ tốt nghiệp cao học c�c ng�nh T�m l�, Hướng dẫn gi�o dục, hiện l�m gi�o sư hướng dẫn tại đại học cộng đồng Evergreen, Valley College, California. T�c phẩm đ� xuất bản: Bụi Hồng 1984, Kỷ Niệm Với Mỵ �nh 1987, Rồng Rắn 1989, Khởi Đi Từ Ng�y Thơ Để Đến Gần Sự Thật 1995, Canh Thức c�ng thơ mộng 1996 (chung với Vũ Quỳnh Hương v� Tr�n Sa), Văn H�a Tr� Trệ Nh�n Từ H� Nội Đầu Thế Kỷ 21, t�i bản 2003.�[2].

Nh� văn L� thị Huệ c� một số lượng t�c phẩm rất lớn đối với một người viết văn kh�ng phải l� nghề ch�nh. B�n cạnh ấn bản, L� thị Huệ c�n rất nhiều t�c phẩm đăng tr�n trang mạng văn học Gi� O, do ch�nh nh� văn s�ng lập v� chủ bi�n. L� Thị Huệ viết nhiều thể loại với khuynh hướng hiện thực. Ngo�i truyện/chuyện ngắn, truyện/chuyện d�i, b� c�n l�m thơ, viết tiểu luận, ph� b�nh, k� sự, kịch, v� tr�o ph�ng.

Nh� văn B�i Bảo Tr�c nhận x�t tập truyện ngắn đầu ti�n của L� thị Huệ như sau: �truyện Bụi Hồng viết về những mảnh đời bất hạnh, về những ước mơ kh�ng th�nh trong cuộc sống, về những c�i b�ng của hạnh ph�c kh�ng bao giờ c� thật� Những nh�n vật trong bằng ấy truyện của L� thị Huệ đều l� phụ nữ. Ngay cả những nh�n vật nam m� c� l�c người ta tưởng l� nh�n vật ch�nh th� cũng lại chỉ l� những nh�n vật phụ, chỉ l� những chiếc cột để cho c�y leo quấn lấy leo l�n�[3].  Nhưng truyện của L� thị Huệ kh�ng đơn giản chỉ c� thế. T�c phẩm của L� thị Huệ, như một tấm thảm dệt tinh xảo, người đọc lu�n lu�n c� thể nhận ra những sợi chỉ kh�c m�u chất chứa ẩn dụ. Qua những lời thăm hỏi của hai người phụ nữ, độc giả c� thể nh�n thấy sự cố gắng hội nhập v�o ho�n cảnh sống ở Hoa Kỳ của hai người di d�n v� một mối t�nh chưa kịp th�nh h�nh đ� tan vỡ (C�nh Hoa Trước Gi�). Qua buổi hẹn ăn trưa của hai d� ch�u, độc giả nh�n thấy sự xung đột của hai nền văn h�a Đ�ng T�y, c�i nh�n về sự th�nh c�ng, v� t�nh gia đ�nh bị sứt mẻ của hai thế hệ (M�i T�c Rượu Vang). Đằng sau sự thay đổi của một người bạn cũ (Bụi Hồng) độc giả li�n tưởng đến sự khắc nghiệt của chế độ mới �p đặt l�n cuộc sống người d�n miền Nam. C�n nhiều nữa nhưng t�i chỉ n�u l�n v�i th� dụ.

To�n bộ t�c phẩm của nh� văn L� thị Huệ đ� được Nguyễn Vũ Khuy�n nghi�n cứu v� ph�n t�ch trong luận �n tốt nghiệp Tiến Sĩ bộ m�n Ethnic Studies của Đại học Berkeley (California) với chủ đề �L� Thị Huệ: Writing between Exilic Homelessness and Situated Nomadism� (Tạm dịch: L� Thị Huệ: Viết văn giữa t�nh huống kh�ng nh� v� lưu vong v� định cư tạm bợ của người du mục) [4]. ��L� do Nguyễn Vũ Khuy�n chọn nghi�n cứu t�c phẩm của nh� văn L� thị Huệ được n�u ra như sau: �My dissertation focuses on the body of work of feminist writer L� thị Huệ whose expansive breadth and constantly evolving aesthetics render her an appropriate representative and a singular phenomenon among her contemporaries in the Vietnamese diaspora.� (Tạm dịch: Luận �n của t�i tập trung v�o t�c phẩm của nh� văn nữ quyền L� thị Huệ v� t�c phẩm của nh� văn n�y c� chiều rộng rất lớn v� t�nh thẩm mỹ trong t�c phẩm lu�n lu�n ph�t triển. Hai điều kiện n�y khiến L� thị Huệ th�ch hợp l�m người đại diện v� l� hiện tượng duy nhất trong giới nh� văn Việt Nam hải ngoại đương đại). Kể từ khi t�i đọc v� dịch b�i tiểu luận �Asian Women in Film: No Joy, No Luck� của Jessica Hagedorn t�i nhận ra nếu d�ng nữ quyền luận để quan s�t c�c t�c phẩm văn học c� thể t�i sẽ nh�n thấy những điều hay m� b�nh thường t�i kh�ng nh�n ra. Nguyễn Vũ Khuy�n gọi nh� văn L� thị Huệ l� nh� văn nữ quyền khiến t�i muốn t�m hiểu ảnh hưởng của chủ nghĩa nữ quyền trong t�c phẩm của nh� văn L� thị Huệ như thế n�o. Nh� văn L� thị Huệ đến Hoa Kỳ khi ở tuổi trưởng th�nh v� sống ở Hoa Kỳ đ� hơn ba mươi năm, ảnh hưởng văn h�a nữ quyền trong t�c phẩm của nh� văn c� lẽ l� chuyện b�nh thường. Tuy nhi�n hơn hai mươi năm nh� văn L� thị Huệ lớn l�n ở Việt Nam, một quốc gia chịu ảnh hưởng nền văn h�a phụ hệ đ� mấy ng�n năm, dấu vết của văn h�a phụ hệ (nếu c�) c� thể hiện trong t�c phẩm của L� thị Huệ hay kh�ng?

Tuy l� thuyết nữ quyền rất non trẻ so với nền văn học ph� b�nh hiện nay, từ hơn ba mươi năm nay s�ch vở nghi�n cứu bi�n khảo về chủ nghĩa nữ quyền xuất bản rất nhiều. Hai chữ Nữ Quyền thường hứng chịu nhiều th�nh kiến sai lầm. Estelle Freedman đ� y�u cầu th�nh giả gạt bỏ định kiến về Nữ Quyền trước khi nghe b�i giảng thuyết của b�[5].� Giới điện ảnh kh�ng �t khi mi�u tả những nh� nữ quyền l� những người phụ nữ lu�n lu�n giận dữ v� to tiếng. Trong khi t�m kiếm định nghĩa của chữ feminism, hay nữ quyền, t�i gặp một c�u n�i th� vị của Rebecca West:[6] �Tự bản th�n t�i, t�i chẳng biết ch�nh x�c nữ quyền l� g�. T�i chỉ biết người ta gọi t�i l� nh� nữ quyền mỗi khi t�i l�n tiếng phản đối để người ta đừng lầm t�i với miếng thảm lau ch�n đặt ở trước cửa�[7].

Độc giả c� thể t�m thấy định nghĩa của nữ quyền hay Feminism ở Wikipedia tiếng Anh v� tiếng Việt. Học giả Đặng Ph�ng Qu�n đ� định nghĩa Nữ Quyền như sau: �Một định nghĩa về từ n�y thường li�n hệ tới một hệ thống, một học thuyết hay một phong tr�o đ�i hỏi quyền b�nh đẳng về ch�nh trị, x� hội v� gi�o dục giữa  đ�n b� v� đ�n �ng. Một định nghĩa như vậy cả về mặt nội h�m lẫn ngoại diện c� một hạn chế nhất định.�[8]. ��Feminism c�n c� nghĩa l� một l� thuyết được d�ng l�m phương ph�p ph� b�nh văn học. Đ� l� những định nghĩa về feminism mang t�nh chất học thuật. Một c�ch đơn giản, feminism hay nữ quyền l� quyền lợi của phụ nữ v� quyền b�nh đẳng của hai ph�i nam nữ. Tuy nhi�n v� phụ nữ từ xưa đến nay ở thế yếu v� vẫn c�n bị đ�n �p n�n đ�i quyền b�nh đẳng thường c� nghĩa l� chống đ�n �p phụ nữ.

Lịch sử nữ quyền c� nhiều nh�m, nhiều nh�nh v� ph�t triển mạnh trong nhiều phong tr�o. Những nh�m n�y thường khi hỗ trợ nhau v� c� khi � kiến bất đồng với nhau. C�ng ở ch�u �u, H�l�ne Cixous kh�ng chấp nhận thuyết The Second Sex của Simone de Beauvoir. Những năm 70 c�ng tranh đấu đ�i quyền b�nh đẳng cho phụ nữ Hoa Kỳ, Gloria Steinem v� Betty Friedan kh�ng đồng � với nhau. Một nh�m nữ quyền chống đối s�ch b�o phim ảnh khi�u d�m trong khi nh�m kh�c lại cho rằng l�m như thế l� hạn chế quyền hưởng thụ t�nh dục của phụ nữ. Giữa những � kiến kh�c biệt nhau, tất cả c�c nh� nữ quyền tr�n to�n thế giới nhất tr� ở một điểm, chống đối tất cả mọi h�nh thức bạo động đối với phụ nữ. Hillary Clinton ở cương vị Bộ trưởng Ngoại Giao Hoa Kỳ trong một buổi họp với ch�nh quyền Trung Hoa đ� tuy�n bố: �Nữ quyền l� nh�n quyền. Người n�o vi phạm nữ quyền l� vi phạm nh�n quyền�[9].

Germaine Greer đ� viết: �A woman�s body is the battlefield where she fights for liberation. It is through her body that oppression works, sexualizing her, victimizing her, disabling her.� Dịch l�: �Th�n thể của người phụ nữ l� chiến trường nơi họ tranh đấu để được tự do. Th�n thể của họ bị d�ng để đ�n �p, x�c định giới t�nh của họ, biến họ th�nh nạn nh�n, v� biến họ th�nh những người yếu đuối v� dụng�[10].

Bạo động đ�n �p phụ nữ kh�ng phải l� điều mới lạ. Thập ni�n 50 truyền h�nh Hoa Kỳ thường xuất hiện những chương tr�nh đem chuyện đ�nh đập phụ nữ l�m tr� h�i hước. M�i đến thập ni�n 70 mới c� luật bảo vệ phụ nữ, cấm đ�nh đập vợ, gi�p buộc tội v� xử �n những kẻ hiếp d�m dễ d�ng hơn. Người bị hiếp d�m thường mang cảm gi�c bị buộc tội nhiều lần trong khi kẻ phạm tội hiếp d�m thường được tự do. Phong tr�o phụ nữ đ�i quyền b�nh đẳng ở Hoa Kỳ đ� gi�p x� hội Hoa Kỳ nh�n ra sự bạo động đối với ph�i nữ. Hiếp d�m l� đ�n �p phụ nữ bằng sợ h�i. Nạn nh�n của những cuộc h�m hiếp thường im lặng v� hổ thẹn. Một trong những c�ch chống lại l� đưa ra �nh s�ng tệ nạn n�y. Với người viết, vũ kh� l� t�c phẩm.

Sau năm 1975, c� rất nhiều phụ nữ Việt bị h�m hiếp trong khi đi t�m tự do. Nhiều người bỏ th�y tr�n biển cả v� kh�ng chịu nổi sự h�nh hạ của cướp biển. Nếu kh�ng chết tr�n biển cả, họ thường bị chấn động t�m l� c� khi đến suốt đời. Viết về nạn nh�n của sự h�m hiếp, nh� văn L� thị Huệ ngo�i việc n�i l�n c�i bất hạnh của người phụ nữ Việt Nam trong giai đoạn rời bỏ qu� hương, c�n l� c�ch chống lại sự bạo động đặt l�n phụ nữ cả hai mặt thể x�c v� t�m l�.

Ảnh hưởng sự hiếp d�m l�m cho c�c nh�n vật nữ trong truyện của L� thị Huệ c� cuộc sống kh�ng hạnh ph�c. Trong Đỏ Xao Xuyến, nh�n vật Mỳ kh�ng c� hạnh ph�c với chồng, người c�ng đi chuyến vượt bi�n với Mỳ, bởi v� n�ng lu�n nhớ lại cảnh tượng chồng v� những người đ�n �ng kh�c bị tr�i lại, trong khi n�ng v� những người phụ nữ kh�c bị h�m hiếp: "L�m sao n�ng c� thể đ�o mồ k� ức để ch�n v�i được c�i h�nh ảnh Mẫn v� những thanh ni�n tr�n t�u bị tr�i g� với nhau để khỏi nh�n thấy những t�n du đ�ng biển đang đ� n�t n�ng.�

Trong Nắng Kh�, người kể chuyện l� một c� g�i ngo�i ba mươi, c� nghề nghiệp c� tiền, n�i chuyện với Mến, trẻ hơn, �t học, ngh�o v� đang l�nh tiền trợ cấp x� hội. Cả hai c� một qu� khứ giống nhau l� cả hai, c�ng với một c� g�i nữa t�n Ti�n, đ� bị h�m hiếp. Mến c� lần tự tử. C� g�i ba mươi tuổi th� c� cuộc sống kh�ng hạnh ph�c v� c� kh�ng thể dấn th�n v�o cuộc chăn gối với người y�u. ��mỗi lần anh ấy h�n l�n ngực t�i l� trong người t�i tr�o d�ng l�n một nỗi buồn xa lạ. Buồn �n ngập từng tế b�o. Buồn r� rượi từng thớ thịt da. V� rồi t�i cứ chảy nước mắt ra ho�i. V� rồi t�i chỉ muốn nằm xa l�nh. V� rồi anh ấy phải đầu h�ng t�i��

Trong Ghẻ Biển, nh� văn L� thị Huệ đ� cấu tạo rất th�nh c�ng một mẫu người đ�n b� Việt Nam nạn nh�n của thời thế, cướp biển, cũng như những tư tưởng của quan niệm ti�u cực trong văn h�a phụ hệ. Trần thị Nhạn, chỉ độ bốn mươi nhưng gi� trước tuổi. Được nu�i dưỡng trong văn h�a Khổng Mạnh, thuở b� học viết chữ Nho, lớn l�n t�m đường vượt bi�n để trốn chế độ Cộng sản, rơi v�o sự lừa dối của anh t�nh nh�n bộ đội, thuyền ch�m, con chết, b� trở n�n đi�n loạn v� b� tự ph�n x�t m�nh.

Tr�i lại với những nh�n vật của Đỏ Xao Xuyến, Nắng Kh�, v� Ghẻ Biển, Huệ L�m, trong S�ng Kh�ng Bến, kh�ng để c�i qu� khứ bị h�m hiếp của m�nh ngăn chận cuộc sống mới. Vượt bi�n, t�u chết m�y, sau đ� gặp b�o, ch�m thuyền, chồng chết, con chết, c� tr�i dạt, được cứu, v�o bờ bị l�nh g�c trại M� Lai hiếp d�m. C� kh�ng trở n�n đi�n loạn như mọi người dự đo�n. Tr�i lại. �C� g�i trước mặt t�i tr�ng xinh tươi như hoa lan hoa huệ ngo�i đồng. Chả c� điều g� phiền muộn c�n lại tr�n khu�n mặt v� cuộc đời người con g�i n�y chứng tỏ l� n�ng ta đ� trải qua những biến cố kinh ho�ng tr�n biển, trong trại tỵ nạn. L� người đ� mất ti�u dấu t�ch chồng con của m�nh trong lần chết đi v� sống lại ấy.�

Nhiều người tỏ � tr�ch Huệ L�m nhưng nh� văn L� thị Huệ b�nh vực sự qu�n l�ng qu� khứ của Huệ L�m. �M� muốn c� tương lai hạnh ph�c th� nhớ l�m g� đến c�i qu� khứ đau đớn ấy chứ. M� n�y c� bạn. Người ta kh�ng đau khổ th� đ�u phải l� một c�i lỗi. Tại sao c� lại cứ mong cho người ta đau khổ. C� ch�nh l� kẻ đi r�nh m� sự đau khổ của người kh�c rồi đem về vẽ chuyện l�n. C�i bọn viết văn n�o m� cứ nghĩ l� viết tiểu thuyết cần phải �o le gay cấn cuộc đời th� chuyện mới hay, ch�nh ra bọn n�y cần x�t lại họ trước.�

Nh�n vật nữ của L� thị Huệ d� rất dịu d�ng, họ kh�ng dễ bị khuất phục. Lu�n lu�n tiềm ẩn trong họ một sức kh�ng cự ngấm ngầm. Nh�n vật nữ trong truyện ngắn Thiếu Nữ Chờ Trăng L�n vượt bi�n c�ng với t�m người nữa. Thuyền chết m�y, cạn lương thực, c� người đ� chết. W. v� một nh�m bạn ở tr�n du thuyền cứu những người tị nạn n�y v� sau đ� cưới người thiếu nữ về l�m vợ. Y�u n�ng qu�, v� với quan niệm y�u l� l�m chủ trong t�nh trường, W. đi đến chỗ: �Đ�y l� th�i quen của W. Những khi ch�ng n�i ch�ng y�u t�i l� khi ch�ng đ� t�i bẹp d� dưới đ�i c�nh tay đầy l�ng l� của ch�ng. T�i vừa ngo ngoe vừa n�i, W h�y nh�n đi, m�y m� đang giăng k�n cửa sổ, k�a bầu trời ho�ng h�n rằm th�ng t�m như vậy kể cũng lạ, ch�ng nặng qu� l� nặng, những sợi l�ng của ch�ng l�m t�i x�t x�y, W đừng đ� l�n người t�i l�m t�i kh� thở� Nhưng W kh�ng nghe t�i n�i. Ch�ng n�i xuồt xuồt im đi W kh�a cứng hai tay v� hai ch�n t�i, �p mặt ch�ng l�n mặt t�i, �p ngực ch�ng l�n ngực t�i v� bảo cứ để y�n như thế nầỵ� Vốn yếu đuối v� bị b�nh tim, người thiếu nữ cũng chọn một th�i độ phản kh�ng. �Lần nầy, t�i thu hết sức lực �m lăn W xuống mặt giường.�

Những năm bảy mươi v� t�m mươi phong tr�o phụ nữ đ�i quyền b�nh đẳng đạt được nhiều kết quả quan trọng. Thuốc ngừa thai xuất hiện v� nhờ đ� phụ nữ c� thể kiểm so�t chuyện sinh sản v� y�n t�m hưởng thụ t�nh dục hơn. Sự tự do mới n�y được thể hiện trong nhiều t�c phẩm của c�c nh� văn Hoa Kỳ, th� dụ như Erica Jong qua t�c phẩm Fear of Flying.

T�nh dục xuất hiện trong nhiều t�c phẩm của nh� văn L� thị Huệ. Nh� văn d�ng t�nh dục để n�i về mặt tr�i của những người c� địa vị trong x� hội (Lịch Sử); về sở th�ch �n �i bệnh hoạn của �ng b�c sĩ trưởng ph�ng v� một c� điếm hạng sang (Hạ); về sự dối tr� của một nh� văn nam viết truyện khi�u d�m rồi g�n cho b� vợ (Danh); ch�m biếm những người qu� say m� t�n gi�o (Đạo); v� chế nhạo người đ�n �ng đ� đến tuồi gi� yếu đi đứng kh�ng vững nhưng vẫn si m� g�i dậy th� (Người Đ�n �ng T� Hai Lần). Đ�y l� những truyện t�i y�u th�ch nhất trong số t�c phẩm của L� thị Huệ .

Qua truyện ngắn Danh, độc giả nh�n thấy ngay số phận phụ nữ bị nh�o nặn trong tay những người đ�n �ng c� quyền h�nh. �Nhưng ng�y ấy �người ta� đ� tao ra một lần ngay trong nh� �ng cố. Tao chạy trối chết. Tao kh�ng bao giờ chấp nhận chuyện ấy n�n tao đ� đoạn tuyệt với �người ta�. Sau �người ta� đ� b� trẻ m�y, b� trẻ m�y để y�n. B� trẻ m�y chỉ l� nạn nh�n. Đ�n �ng kinh lắm ch�u ạ. Ch�ng nặn ai l� người ấy th�nh. Cứ nh�n chuyện b� trẻ m� tao ng�n ngẫm v� sợ h�i đ�n �ng. Tự nhi�n vậy m� �người ta� nặn b� trẻ th�nh một nh� văn nổi tiếng trong thi�n hạ. Đời đ�ng l� huyễn mộng, dối tr�. Chả ra c�i g� cả. Nhưng d� g� đi nữa. Ch�u muốn g� th� phải kiếm một người đ�n �ng đỡ đầu.  Tự th�n đ�n b�, kh�ng bao giờ th�nh được c�i g� đ�u ch�u ạ.�

Ảnh hưởng l� thuyết nữ quyền �u ch�u f�minine �criture (văn học mang t�nh chất của ph�i nữ), do H�l�ne Cixous v� Adrienne Rich khởi xướng, thể hiện r� r�ng trong truyện/chuyện L� Bỏ C., T�nh Chữ, v� Tiếng Dỗi Hờn của Th�n X�c của nh� văn L� thị Huệ. Nh� văn L� thị Huệ đồng t�nh với l� thuyết nữ quyền của Adrienne Rich qua c�u văn: �Người đ�n b� chưa c� con th� mới chỉ l� một nửa của đ�n b�. Người đ�n b� kh�ng c� con th� rất dễ trở th�nh như đ�n �ng�[11]. ��H�l�ne Cixous bất đồng � kiến với Simone de Beauvoir, người chủ trương đ�n b� l� second sex, rằng họ trở th�nh đ�n b� chứ kh�ng khởi đầu l� đ�n b�, xem th�n x�c của người phụ nữ như l� th�n x�c của người đ�n �ng kh�ng c� dương vật,[12] ��Cixoux khuyến kh�ch phụ nữ viết về th�n phận v� th�n thể phụ nữ, mang phụ nữ v�o t�c phẩm, viết về nữ t�nh v� những kh�a cạnh sinh l� đặc biệt của phụ nữ như c� kinh nguyệt, mang thai v� sinh nở. B� cũng khuyến kh�ch phụ nữ n�n ph�t hiện sự gi�u c� nhạy cảm của th�n thể họ, kể cả tự t�m cảm gi�c kho�i lạc.[13]

L� Bỏ C. n�i về An một nữ sinh vi�n Việt sống chung với người y�u nhưng chưa nghĩ đến chuyện kết h�n. C� mang thai ngo�i � muốn, chưa c� cuộc sống vững chắc, c� kh�ng thể giữ b�o thai. T�c giả t�i t�nh lồng v�o chuyện n�y một c�u chuyện kh�c trong đ� người h�ng x�m v� sinh nở qu� nhiều lần n�n bị băng huyết chết. L� thị Huệ nhấn mạnh người phụ nữ khi sinh nở đối diện với nguy hiểm c�n c� đơn hơn đ�n �ng đi đ�nh c� ngo�i biển. C� thể n�i những phong tr�o nữ quyền mấy mươi năm nay vẫn chưa th�nh c�ng trong việc th�c đẩy người đ�n �ng t�ch cực tham gia việc ngừa thai. Khi quyết định bỏ c�i thai người phụ nữ cũng một m�nh chọn lựa một th�i độ (vi phạm) đạo đức. �T�i phải n�i với t�i rằng t�i l� người l�m chủ lấy con người t�i. T�i l� người l�m chủ lấy th�n x�c v� linh hồn m�nh. Thượng đế kh�ng phải l� người quyết định số mệnh t�i. M� ch�nh t�i l� người quyết định số mệnh của m�nh. Th�n x�c v� linh hồn t�i l� t�i sản của t�i chứ kh�ng phải l� t�i sản của Thượng đế hay t�i sản của Ch�nh phủ. Ch�nh phủ kh�ng c� quyền l�m chủ t�i, ra luật bắt t�i phải l�m thế n�y thế nọ. T�i l� người quyết định th�n x�c v� linh hồn t�i chứ kh�ng phải Ch�nh Phủ hay Thượng Đế  quyết định d�m cho t�i�

Trong Tiếng Dỗi Hờn Của Th�n X�c, Lan Hương l� một phụ nữ, th�ch hợp với c�i định nghĩa Hybridity (lai giống) của Isabelle Thuy Pelaud [14]. ��Lan Hương theo người c� sang Mỹ năm 1975 khi mới mười tuổi. Hai mươi năm sau, n�ng về Việt Nam l�m một chuyến du h�nh từ Nam ra Bắc, ngo�i mục đ�ch thăm th�n nh�n, t�m lại t�nh phụ tử với người bố, n�ng c�n muốn t�m hiểu v� sao n�ng c� bản t�nh lang chạ (promiscuity), kh�ng thể chung thủy l�u d�i với những người đ�n �ng trong đời n�ng. Như đ� n�i ở phần tr�n, nh� văn L� thị Huệ c� t�i g�i gh�m nhiều chủ đề trong một quyển truyện vừa (novella). Nếu ph�n t�ch t�c phẩm dựa theo t�m l� học người ta dễ nhận ra Lan Hương đi t�m sự che chở bảo vệ của người cha m� ngay từ nhỏ n�ng đ� bị thời cuộc tước đoạt. Sang Hoa Kỳ chỉ một thời gian ngắn, c� của Lan Hương bệnh rồi qua đời. Lan Hương kh�ng chịu nổi cuộc sống với người bảo trợ n�n bỏ nh� ra đi khi chưa trưởng th�nh. Th�ng minh v� c� nhan sắc, Lan Hương lợi dụng sự y�u th�ch t�nh dục của đ�n �ng để điều khiển những người y�u thương n�ng, �l�m cho những người đ�n �ng đang từ những con h�m beo ngo�i đường bỗng trở th�nh ch� ngoan tr�n giường ngủ.� Bắt họ phục t�ng n�ng v� chịu đựng cả sự phản bội của n�ng qua những cuộc phi�u lưu t�nh �i. �Đ�n �ng. N� chỉ chiếm đoạt được họ khi n� nằm ở cạnh họ.� Nh�n vật của nh� văn L� thị Huệ ở trong những truyện kh�c nhiều lần tuy�n bố họ ngủ với rất nhiều người đ�n �ng; họ�ghiền hạnh ph�c x�c th�n v� chưa bao giờ biết hạnh ph�c của t�m hồn.� Người đ�n b� trong truyện ngắn Đỏ Xao Xuyến ở c�i tuổi bảy mươi đi dự lễ tốt nghiệp của con trai đ� nhớ về một tho�ng qu� khứ, t�m sự của b� c� thể được d�ng để giải th�ch cho t�nh lang chạ (promiscuity) của Lan Hương �T�i đ� leo l�n giường ngủ với nhiều người đ�n �ng để h�n gắn c�i g� kh�ng thể h�n gắn được: Đ� l� một sự nhẹ nh�ng v� nồng n�n m� mỗi đứa con g�i dậy th� thường mơ tưởng khi nghĩ về lần đầu ti�n ngủ với đ�n �ng.� Cả hai nh�n vật, người phụ nữ trong Đỏ Xao Xuyến v� Lan Hương trong Tiếng Dỗi Hờn Của Th�n X�c đều l� nạn nh�n của hiếp d�m khi họ mới v�o đời.

Chọn đưa chủ đề người phụ nữ Việt Nam bị hiếp d�m trong khi vượt biển t�m tự do v�o t�c phẩm l� một � thức ch�nh trị của nh� văn L� thị Huệ. Trong tương lai, những truyện/chuyện n�y n�n được dịch sang Anh ngữ để đ�ng g�p v�o chứng t�ch lịch sử của người Hoa Kỳ gốc Việt.

Văn chương l� ch�nh trị[15]. �L� thị Huệ thổ lộ quan điểm ch�nh trị bằng văn chương. Qua nh�n vật Nguyễn Th�nh, cha của Lan Hương, nh� văn đ� ph� ph�n những khiếm khuyết của x� hội Việt Nam. Nổi tiếng từ trong nước ra đến hải ngoại, c� chức vị cao cấp trong ch�nh quyền, nh� thơ Nguyễn Th�nh chịu nhiều tai tiếng như c� li�n quan đến cuộc thảm s�t ở Huế v�o năm Mậu Th�n, li�n hệ với nhiều phụ nữ chỉ đ�ng tuổi con. Nh� văn L� thị Huệ ngầm v� Việt Nam như một b� mẹ bất lực (v� đ� chết), cai trị bởi một chế độ tương tự một �ng chồng k�m đạo đức, �ch kỷ, v� kh�ng biết y�u thương con (d�n). �Kh�i niệm về ba n�n được hiểu ba l� đứa con n�t chủ trong gia đ�nh. Tất cả những người đ�n �ng đều l� những trẻ n�t. Kể cả ba n�. Những đứa trẻ n�t c� qu� nhiều quyền h�nh, c� qu� nhiều sức mạnh, c� qu� nhiều th�ng minh, c� qu� nhiều tr� tuệ.�

� thức nữ quyền của nh� văn L� thị Huệ xuất hiện trong nhiều t�c phẩm, khi đậm khi nhạt, nhưng biểu lộ r� rệt nhất qua Tiếng Dỗi Hờn của Th�n X�c. Nh� văn d�ng ng�n ngữ của th�n thể để ph�t biểu tư tưởng, nhấn mạnh chức năng l�m mẹ của người phụ nữ � t�nh chất đặc biệt m� nam giới kh�ng thể tham gia hay thực h�nh theo quan niệm của Adrienne Rich. Nh� văn L� thị Huệ đồng t�nh với Adrienne Rich. �Người đ�n b� chưa c� con th� mới chỉ l� một nửa của đ�n b�. Người đ�n b� kh�ng c� con th� rất dễ trở th�nh như đ�n �ng[16]. �Lan Hương b�y tỏ nhiều suy nghĩ về sự quyết định c� con của n�ng, sự v� tr�ch nhiệm của người t�nh hờ khi chị của Lan Hương c� thai ngo�i � muốn, cũng như sự c� đơn của người phụ nữ phải quyết định về c�i thai.

Ở một nơi sự im lặng của phụ nữ được xem l� đức hạnh th� Lan Hương n�i kh�ng ngừng. N�i để ph� ph�n hạnh kiểm của người cha v� n�i l� một h�nh động ph� vỡ khu�n mẫu im lặng chịu đựng của người đ�n b� Đ�ng phương. Bằng th�i độ bu�ng thả t�nh dục của Lan Hương, nh� văn L� thị Huệ muốn vạch ra c�i double standard ở Việt Nam; những việc người đ�n �ng l�m c� thể chấp nhận được, c� khi c�n khen ngợi, nhưng phụ nữ đụng v�o th� bị cấm đo�n hay ph�n x�t khắt khe. C�c học giả về nữ quyền, xem double standard l� một th� dụ về sự bất b�nh đẳng giữa nam v� nữ [17].

Nh� văn L� thị Huệ, cũng như H�l�ne Cixous v� Adrienne Rich, xem việc cưỡng chống văn h�a phụ hệ như l� một phương ph�p tranh đấu đưa đến sự b�nh đẳng giữa nam nữ. Điều n�y kh�ng dễ d�ng v� văn h�a phụ hệ đ� thấm s�u v�o tiềm thức của những người lớn l�n trong nền văn h�a phụ hệ. Người ta �t nhiều g� cũng c� l�c d�ng khu�n mẫu nam giới đi trước để bắt đầu học tập. Nh� văn khi s�ng tạo, r�t chất liệu từ đời sống, một c�ch v� thức bị ảnh hưởng của văn h�a phụ hệ, c� khi kh�ng nhận ra, l� lẽ tự nhi�n. Khi Adrienne Rich đặt c�u hỏi ch�ng ta muốn cho con trai của m�nh những g�, b� đ� buộc những nh� nữ quyền đả ph� văn h�a phụ hệ phải suy nghĩ. B� tin rằng t�nh cảm giữa mẹ v� con trai c� thể gi�p thay đổi quan điểm của nam ph�i v� mối li�n hệ th�m s�u của mẹ v� con g�i gi�p phụ nữ đo�n kết với nhau để thay đổi những gi� trị ti�u cực của nền văn h�a phụ hệ [18].

Nh� văn L� thị Huệ viết về t�nh dục, viết về th�n thể v� những đặc t�nh của phụ nữ, rất l�i cuốn nhờ sự dạn dĩ v� tự nhi�n. Nh�n vật của L� thị Huệ  thủ d�m (T�nh chữ), ph� thai (L� Bỏ C.), ngủ với nhiều đ�n �ng (Tiếng Dỗi Hờn Của Th�n X�c). Tuy nhi�n, L� thị Huệ �t khi n�o mi�u tả người đ�n �ng trần truồng, như thể nh�n vật của nh� văn đ� tr�nh kh�ng nh�n kh�ng ngắm th�n thể người đ�n �ng d� họ tự ngắm nh�n n�ng niu th�n thể của họ trước gương (L� Bỏ C.). D� đ� l� c�ch nh� văn diễn tả sự k�n đ�o của c�c nh�n vật nữ hay đ� l� quan niệm mỹ học của nh� văn nữ Việt Nam th� c�i kh�ng tả h�nh d�ng trần truồng của người đ�n �ng trong những cuộc l�m t�nh, v� t�nh hay cố �, cũng n�i l�n gi� trị của văn h�a phụ hệ thấm nhập v�o người viết.

Khi nh� văn Mai Thảo chọn đăng truyện ngắn Một Cuộc Nghỉ H� �ng đ� đề nghị cắt bỏ v�i chỗ. �Truyện ngắn thuật một chuyến đi nghỉ m�t tại Đ� Nẵng [19] m�a h� trong đ� c� tả việc �i �n của một người đ�n �ng v� một người đ�n b�. Đoạn tả đ� rất dữ dội� T�i đ� mất c�ng viết thư xin ph�p để t�c giả cho cắt bỏ 3 c�u trong đoản thi�n của b� v� mặc d� ch�ng t�i cũng c�ng nhận l� truyện hay, bởi v� độc giả của ch�ng t�i c�n c� trẻ con trong c�c gia đ�nh Việt� nếu cứ để nguy�n e kh�ng tốt�[20]. �Nh� văn L� thị Huệ phản đối mạnh mẽ v� truyện được giữ y nguy�n bản ch�nh. T�i đọc đi đọc lại truyện ngắn n�y v� kh�ng t�m thấy chỗ n�o �tả việc �i �n của một người đ�n �ng v� một người đ�n b� v� t�i cũng kh�ng t�m thấy �đoạn tả đ� rất dữ dội� đến độ cần phải cắt bỏ để th�ch hợp với người đọc c�n qu� trẻ. Trong to�n truyện ngắn chỉ c� hai c�u: �Bảo nắm lấy b�n tay Hiền đang thu dưới vạt �o d�i.� v� �Anh Bảo. Nếu anh đ� đừng qu� cuồng bạo khi h�n em, �m em.� l� n�i l�n th�i độ chủ động của Bảo trong việc chinh phục Hiền, nh�n vật nữ trong truyện. Nắm lấy b�n tay giấu dưới vạt �o l� một h�nh động bạo gan đối với một thiếu nữ mười bảy tuổi, nhưng kh�ng thể n�i l� một h�nh động x�m phạm người thiếu nữ, ngoại trừ khi nh�n vật Bảo đụng chạm v�o những v�ng da thịt kh�c m� t�c giả kh�ng viết ra (để người đọc ngầm hiều). C�u cuối c�ng, the punch line, cho độc giả biết l� Bảo đ� �m v� h�n người thiếu nữ một c�ch cuồng bạo. Nếu cắt c�u n�y th� giết linh hồn của truyện.

Trong truyện n�y, t�c giả L� thị Huệ đ� vẽ ra một bi�n giới về c�ch b�y tỏ t�nh cảm của hai nh�n vật. Với Hiền, �m v� h�n một c�ch cuồng bạo, l� h�nh động x�m phạm. Với Bảo, người đ�n �ng phải chủ động trong vai tr� chinh phục, muốn h�n th� phải �m. C�i h�n say đắm của người n�y c� thể bị người kia cho l� cuồng bạo. L� Thị Huệ viết truyện ngắn n�y v�o đầu thập ni�n t�m mươi với bối cảnh Đ� Nẵng đầu thập ni�n bảy mươi. Hai nh�n vật Bảo v� Hiền sống trong nền văn h�a phụ hệ; v� t�i, một độc giả, tự hỏi t�c giả c� lồng � thức nữ quyền v�o nh�n vật của m�nh hay kh�ng? Tại sao nh� văn Mai Thảo nh�n thấy đoạn tả rất dữ dội m� t�i kh�ng nh�n thấy? Nh�n vật Hiền lu�n ở thế thụ động. �Hiền thấy n�ng n�n từ chối để đi mua sắm. Nhưng n�ng đ� kh�ng l�m điều ấy. Ngay cả một lời gi� biệt sắp sẵn trong đầu, khi gặp người đ�n �ng, n�ng cũng kh�ng n�i.� Hiền dấu b�n tay dưới vạt �o d�i. �Hiền nghe những cảm gi�c của th�n thể chạy suốt người. Hiền để nắm tay nằm y�n lặng trong b�n tay xương xẩu của Bảo. C�ng l�c, n�ng muốn ch�ng thả tay n�ng ra. N�ng muốn ch�ng tr�nh x�c phạm đến niềm mong đợi của n�ng.� Rất c� thể t�c giả muốn mi�u tả sự kh�ng cự của Hiền đối với th�i độ kẻ cả của Bảo; nhưng t�i (ở cương vị độc giả) chỉ nh�n thấy Hiền c� n�t ngoan hiền của c� g�i Việt Nam mười bảy tuổi, muốn được n�ng niu, b�y tỏ th�i độ kh�ng chấp nhận c�i h�n cuồng bạo của Bảo bằng những giọt nước mắt. T�i �diễn dịch,� khi nh� văn cấu tạo nh�n vật Hiền, cử chỉ ngoan hiền (d� trong t�m l� c� phần n�o phản kh�ng), th�i độ thụ động, b�y tỏ sự bất đồng thuận bằng nước mắt, đ�ng với khu�n mẫu c� g�i nh� l�nh Việt Nam đ� l� do ảnh hưởng văn h�a phụ hệ từ v� thức. C� lẽ nh� văn Mai Thảo nh�n thấy th�i độ nổi loạn ngầm của c� thiếu nữ, d�m chống đối một c�ch tỏ t�nh rất �alpha male,� n�n �ng bảo đ� l� cuộc �i �n dữ dội? (�ng qua đời rồi n�n chẳng c�n c� thể trả lời c�u hỏi của t�i). V� t�i, một độc giả sống l�u năm ở Hoa Kỳ, tuy được tiếp cận tư tưởng nữ quyền, c� quan s�t sự s�ng tạo của L� thị Huệ bằng c�i th�nh kiến về văn h�a phụ hệ (c�i văn h�a m� t�i đ� được nu�i dưỡng trong đ� khi c�n ở Việt Nam) hay kh�ng? Đ� l� những c�u tự hỏi t�i chưa ho�n to�n c� những c�u trả lời x�c định nhưng l� cơ hội d�nh cho những bước t�m hiểu kh�c trong tương lai.

Đặt Hiền b�n cạnh Lan Hương, nh�n vật trong Tiếng Dỗi Hờn Của Th�n X�c th� sẽ thấy r� r�ng hơn ảnh hưởng văn h�a phụ hệ trong Hiền. Lan Hương lớn l�n ở Hoa Kỳ, � thức nữ quyền của n�ng rất r� rệt do đ� Lan Hương khi trở về Việt Nam n�ng nh�n thấy sự �p bức đặt l�n phụ nữ m� những người phụ nữ sống ở đ� như Mai Phương, Hoa Soan (hai c� chị của n�ng) v� O Thể (c� n�ng) kh�ng nh�n thấy, hay thấy nhưng vẫn chấp nhận (v� kh�ng d�m, kh�ng thể, hay kh�ng biết chống lại) nền văn h�a l�u đời đ� bao tr�m họ. So s�nh Lan Hương với Hiền độc giả sẽ thấy Lan Hương l� sản phấm tr� tuệ của một nh� văn chống lại văn h�a phụ hệ một c�ch c� � thức.

Nh� văn L� thị Huệ c� t�i chế biến chữ. Th�ch hay kh�ng th�ch độc giả sẽ bắt gặp khắp nơi c�c d�ng chữ rất lạ. Những chữ như ��m con g�i,� �chỉ mặc c�i x� nửa cup t�m Huế�, � cứ t� t� tương lai,� � t�i giật bắn ph�c người đại b�c,� �ba đứa con g�i lần đầu ti�n đụng chạm đến c�y tr�i đ�n �ng. Tưng tưng tưng,� �gi� sa c�nh g�,� �một vết ch�m dưới lỗ đ�t,�� T�i xem c�ch viết n�y l� một cố gắng vượt ra ngo�i khu�n mẫu ng�n ngữ Việt của thời đại hiện nay.

Nh� ph� b�nh Katie Roiphe  khuy�n �đừng n�n �p dụng l�n thế giới quan điểm nữ quyền một c�ch dễ d�i�[21]. T�i c� phần n�o hối hận khi chọn giới thiệu nh� văn L� thị Huệ với độc giả qua lăng k�nh nữ quyền v� t�i sợ t�i qu� ch� trọng v�o một v�i kh�a cạnh v� v� thế sẽ kh�ng thể l�m nổi bật những kh�a cạnh kh�c. Như đ� n�i, truyện của L� thị Huệ rất đa dạng, g�i gh�m trong nhiều lớp. T�i chắc chắn độc giả sẽ thấy c�i nữ t�nh v� nữ quyền của T�nh Chữ, l�ng mạn của Phố M�a, thơ mộng với một ch�t huyền b� trong Ao Sương, đầy ẩn dụ như Kỷ Niệm Với Mỵ �nh,�

T�i chọn quan s�t t�c phẩm của nh� văn L� thị Huệ qua ống k�nh nữ quyền, v� trong số nh� văn ở hải ngoại (m� t�i c� dịp đọc qua) L� thị Huệ g�i gh�m � thức nữ quyền v�o nh�n vật r� rệt, s�u đậm, v� m�nh liệt nhất. T�c phẩm của L� thị Huệ để lại một dấu ấn rất s�u đậm trong t�i v� trong truyện/chuyện của L� thị Huệ ngo�i � thức nữ quyền t�i c�n t�m thấy những vấn đề của người Việt trong cuộc sống hải ngoại, về kh�i niệm � ng�n ngữ l� nơi tr� ẩn, l� nh�, l� qu� hương, c�i nh�n về Việt Nam của một nh� văn ở hải ngoại, c�i kh�i niệm � c� thứ qu� hương người ta kh�ng thuộc về v� thuộc về một chỗ kh�ng l� qu� hương. Như nh� văn Mai Thảo đ� nhận x�t:�Ở L� thị Huệ lấp l�nh một thứ �nh s�ng ri�ng. T�i năng l� của chung, ai cũng c� thể c� được. Nhưng t�i năng của L� thị Huệ l� một �nh s�ng ri�ng.� �nh s�ng ấy tuy lẻ loi ở một g�c trời nhưng c�ng ng�y c�ng s�ng. Mai sau, khi người ta nghi�n cứu về văn học nữ quyền của nh� văn � ch�u ở Hoa Kỳ, t�i sẽ kh�ng ngạc nhi�n khi L� thị Huệ đứng chung với những t�n tuổi s�ng ch�i như H�l�ne Cixous v� Adrienne Rich.

 


photo: nguyễn thị hải h�

 

[1] L� thị Huệ , �L� Chữ Của T�i� Gi� O (c2012).

[2] Tr�ch trong b�i phỏng vấn của Trần Vũ, chủ bi�n Hợp Lưu, th�ng 10 năm 2004.

[3] B�i Bảo Tr�c, Đ�i VOA điểm s�ch, Bụi Hồng của L� thị Huệ, b�o Người Việt số 1072 Chủ Nhật 11-10-1987.

[4] Nguyễn Vũ Khuy�n, L� thị Huệ: Writing between Exilic Homelessness and Situated Nomadism. Dissertation of Doctor of Philosophy in Ethnic Studies, University of Berkeley, California. Theo Nguyễn Vũ Khuy�n, nh� văn L� thị Huệ l� người g�p c�ng rất lớn trong việc ứng cử d�n biểu th�nh c�ng của Madison Nguyễn.

[5] Freedman, Estelle, Feminism and the Future of Women, CD book, Prince Frederick, MD: Recorded Books, p 2004 Lectures of Professor Estelle Freedman from Standford University.

[6] Nh� văn ki�m nh� b�o nổi tiếng, người Anh, sinh năm 1892 mất năm 1983.

[7] http://www.goodreads.com/quotes/tag/feminism

[8] http://www.gio-o.com/dangphungquanLyLuanPhuNu.html

[9] Makers: Women Who Make America, Kunhardt McGee productions, PBS distribution, c2013

[10] Greer, Germaine; The Whole Woman, Alfred A. Knopf, New York, 1999, p. 114

[11] L� thị Huệ, Đọc M�i Hương Quế của Dương Như Nguyện.

[12] Irigaray, Luce, This Sex Which Is Not One.

[13] Cixous, Helene; The Laugh of the Medusa, (1975)

[14] Pelaud, Isabelle Thuy, This Is All I Choose To Tell, Temple University Press, Philadelphia, p. 49 Hybridity được d�ng để tả một người mang lịch sử v� văn h�a của một quốc gia sang một quốc gia kh�c v� biến chuyển theo lịch sử v� văn h�a của m�i trường mới.

[15] Fetterley, Judith, Introduction on the Politics of Literature, in Feminism Redux, Edited by Robyn Warhol-Down and Diane Price Herndl, Rutgers University Press, New Brunswick, New Jersey. 2009.  p.136

[16] Rich, Adrienne, Of Woman Born � Motherhood as Experience and Institution, W.W. Norton & Company Inc. New York, 1976, p. 210-211, p. 223-225, p. 237-238

[17] Hyde, Janet Shibley and Mary Beth Oliver, Gender Differences in Sexuality: Results From Meta-Analysis, in Sexuality, Society, and Feminism edited by Cheryl Brown Travis and Jacquelyn W. White, American Psychological Association, Washington D.C., 2000, p. 66

[18] Rich, Adrienne, Of Woman Born � Motherhood as Experience and Institution, W.W. Norton & Company Inc. New York, 1976, p. 210-211, p. 223-225,  p. 237-238

[19] Mai Thảo viết nhầm l� Nha Trang.

[20] Mai Thảo Giới Thiệu Bụi Hồng của L� thị Huệ, Gi� O

[21] Roiphe, Katie, In Praise of Messy Lives, New York: The Dial Press, c.2012. c.2012 p. 6 �I once wrote an entire book about how one shouldn�t reach for easy feminist interpretations of the world.�

 

Nguồn: http://chuyenbangquo.wordpress.com/2013/08/01/y-thuc-nu-quyen/

B�i đ� đăng ở Thư Qu�n Bản Thảo số 56 � th�ng S�u /2013

 

Nguyễn Thị Hải H� 

http://www.gio-o.com/NguyenThiHaiHa.html

 

� gio-o.com 2013