Lê Thị Huệ

Mỵ Nương cởi áo đi ra
Đụng phải "cái cột", mặc áo trở vô

Đọc "Mùi Hương Quế"
của Dương Như Nguyện

"Yet if a woman never lets herself go, how will she ever know how far she might have got? If she never takes off her high-heeled shoes, how will she ever know how far she could walk or how fast she could run?" Germaine Greer
(Nếu một người phụ nữ chưa từng dám sống hết mình, làm sao người đó lại có thể biết mình đi được tới đâu. Nếu người đó chưa hề tuột bỏ giày cao gót, làm sao người đó biết được mình đi bộ xa được đến đâu hay chạy nhanh như thế nào?)

Có lẽ nghệ sĩ khác tu sĩ ở một điểm: nghệ sĩ thích đường đi , tu sĩ thích đích đến. Nghệ sĩ đam mê cái thách đố bất ngờ của sự tìm kiếm. Tu sĩ thì chỉ an tâm ở chặng cuối đường ngộ đạo

Bởi vậy điều thường thấy ở một nghệ sĩ tài hoa là nét say sưa lúc đang nhào nặn những nốt nhạc trên phím đàn hay đang múa may cây cọ trên gía vẽ. Nghệ sĩ chân thật là loại nghệ sĩ mù loà đi trong đam mê khi mò mẫm trên đường thiên lý sáng tạo. Một nghệ sĩ lớn là một người có thể chịu đựng được sự tối tăm hỗn loạn của con đường trước mặt chưa ai mở lối.

Đọc Mùi Hương Quế của Dương Như Nguyện, rất thích thú để thấy ba yếu tố trên tỏa nồng ngát trong mấy trăm trang sách.

Tác phẩm không hoàn toàn là tập truyện. Có vài đoạn tùy bút như Mùi Hương Quế, Những Cỗ Quan Tài Của Tĩnh Tâm. Một vài truyện chứa đựng nhiều chi tiết giống hệt cuộc đời tác gỉa khiến có thể nghĩ đây là dạng tự truyện đổi tên và cường điệu lên chút chút.

Đam mê.

Điều đầu tiên có thể nhận thấy trong Mùi Hương Quế là sức lôi cuốn mạnh bạo của đam mê. Điều mà tác giả gọi là "ma lực và sự cuốn hút. Sự cuốn hút mạnh hơn cá tính của con người" (trang 97). Một nữ lưu thông minh có cá tính mạnh với những đam mê dữ dội.

Đam mê nghệ thuật. Nghệ thuật là một lôi cuốn mạnh mẽ đến độ tác giả phải kê ra ở trang bìa sau: "Luật học là nghề. Văn chương nghệ thuật là nghiệp."

Đam mê rất lãng mạn kiểu con gái Mỹ. Ở đây tuy tác giả là người Việt gốc Mỹ nhưng hơi lậm tiêu chuẩn tìm đàn ông kiểu con gái Mỹ. Đó là luôn luôn so sánh và đi tìm một người đàn ông "tall, dark, handsome with money and brain" (cao ngăm, đẹp trai con nhà giàu học giỏi)

Đam mê danh vọng. Những nhân vật nữ trong Mùi Hương Quế luôn luôn được nối kết với những tên tuổi nữ lừng danh thế giới như Thúy Kiều, Mỵ Nương, Jackie Kennedy, Simone De Beauvoir, Aung Suu Kyi, Nữ Hoàng Elizabeth, Hoàng Hậu Thái Lan, Gina Lologrigia, Bạch Tuyết, Glen Close, Công Chúa Cá ...

Đam mê ánh đèn sân khấu. Còn những nhân vật nam thì luôn luôn bị so sánh với mấy tài tử điện ảnh Mỹ sáng chói trên màn ảnh như Clark Gable, Greogory Peck, Robin Williams, Robert McDowney,Jr., Peter O'Toote, Steve McQueen,

Đam mê những điều vĩ đại đã lôi kéo một người đàn bà cô độc mù lòa chạy theo đám sư trai lên đến trên ngọn núi "Hy Mã Lạp Sơn kiêu hãnh và thách thức" (tr 222)

Để thấy cái gì?

Thấy "một đứa trẻ sơ sinh"( tr 260).

Và còn thấy được gì. Thấy: "Và đây chiếc cột"(tr 253)

Tôi biết có vô số đàn bà vì thích ngắm nhìn những đứa trẻ sơ sinh trong đời thường nên đã bận rộn sanh con đẻ cái. Những vô số đàn bà này không có thời giờ lẫn không còn nhu cầu phải đuổi theo bầy sư bên trời Nepal huyền bí như nhân vật Nguyên Cửu Hoàng Ngư. Tưởng cô nàng Goldie Hoàng thấy được gì. Té ra để rồi cũng chỉ nhìn thấy một hài nhi gíá lạnh bất lực trước "... rặng Hy Mã rườm rà, vô tri giác, mồ chôn những con người đi tìm chiến thắng. Sự đe dọa của một đấng tái tạo không công bằng" (tr.270).

Tôi cũng biết nhiều người đàn bà đã thấy mỗi người đàn ông có một cái cột hay một cây gậy bạ đâu họ cắm đó. Những người đàn bà này là nạn nhân câm nín nuốt lệ nghẹn ngào uất ức nghìn xưa cho đến nghìn sau. Chớ không công phá tự mình cởi áo đi tìm kinh nghiệm "cho chuyến phiêu lưu tình cảm cuối cùng"( tr 137), xong rồi ra ngồi bàn, tuyệt vời ngây thơ triết lý cuộc đời rằng "kẻ ngu xuẩn nào bảo đàn bà thích được cưỡng hiếp, kẻ đó cần đem xử bắn"( tr 160) như nữ nghệ nhân Trâm Kha trong Trời Mùa Mưa Ở Singapore

Trâm Kha một nhân vật nữ trong Trời Mưa Ở Singapore có rất nhiều tên, Khả Trâm, Trầm Kha, Khả Trâm, Trẫm Khá, , Catherine, tên con mèo Cat. Cũng trùng hợp như tác giả Dương Như Nguyện ở ngoài đời. Như Nguyện là tên của người bố tên Nhự cọng với tên người mẹ là Nguyên. Ghép hai chữ Nguyên Nhự thành ra Như Nguyện. Dương Như Nguyện cũng còn có những tên Mỹ như Wendi, Nicole hoặc bút hiệu Nhung Uyên... (Mẹ tôi tên Trâm, bố tôi tên Kha, hai người yêu nhau đặt tên cho con gái là "Trâm Kha".... Tuy nhiên nước Mỹ đã tạm giải quyết cái tên của tôi. Từ Khả Trâm tôi trở thành Catherine, gọi tắt là Cat. Con mèo. (tr 131,132).

Trâm Kha, thiếu nữ nhà văn trong truyện muốn chứng tỏ mình là người tự đi tìm kinh nghiệm. Nhưng bước khởi đầu của Trâm Kha từ trong căn bản đã bị đàn ông lôi cổ theo. Trâm Kha đã đi theo câu hát của một người đàn ông tên là Cung Trầm Tưởng: "Lên xe tiễn em đi. Chưa bao giờ buồn thế. Trời mùa đông Paris." Nàng đi theo dấu đời lãng mạn ấy rồi tự sửa lại rằng: "Em tự tin em đi. Chưa bao giờ buồn thế. Trời mùa mưa Singapore. Trót làm em bơ vơ."

Trâm Kha, người con gái này đi tìm gì? Đi tìm kiếm một kinh nghiệm phiêu lưu của thân xác "Trong giai đoạn đầu, tôi tình nguyện ngủ với hắn", (tr 138).

À ha.

Phiêu lưu thân xác lâu nay vẫn thường được xem là tín chỉ ái tình của đàn ông. Trước đây thôi. Còn thời đương đại này thì chưa biết à.

Từ trước đến nay, sau cái kinh nghiệm tìm kiếm thân xác đầu tiên của tuổi dậy thì, đàn bà con gái thường câm nín khó hiểu. Còn đàn ông con trai thì làm như họ phát tiếng ầm ĩ không còn điều gì có thể ngăn cản họ được nữa. Họ sẵn sàng nói to, nói nhiều, nói bất tận, về cái điều họ ao ước. Là họ thèm lắm cái kinh nghiệm giao cấu thân xác ở bất cứ nơi đâu, với bất cứ người nào, vào bất cứ tuổi nào. Đàn ông thường xem thân xác như một trao đổi. Tìm kiếm kinh nghiệm thân xác là một khích thích không ngừng ở người đàn ông kể từ cuộc giao hưởng đầu tiên cho đến ngày họ chui xuống lỗ.

Nàng Trâm Kha đã làm cái việc mà phần lớn nhân loại đàn bà con gái ít làm trước đây là tự mình tìm đến ngủ với đàn ông xong rồi ra kể lại là mình có thít không thít.

Rất tiếc là những bước chân của Trâm Kha cũng như những bước chân của các nhân vật khác trong Mùi Hương Quế không bao giờ là bước chân khai phá của thị. Mà thường là những bước chân thử dấu hài của những mẫu mực nào đó được vẽ vời ra bởi những người đàn ông. Hoàng Ngư đi theo mấy ông sư lên núi Hy Mã Lạp Sơn tìm Bụt. Yên Vi đi theo lời truyền của người "thẩm phán tóc bạc phơ hay đọc Shakespeare"(tr 185). Nàng Mỵ Nương "đi tìm bóng "Trương Chi trong tuyệt vọng"(tr125). Uyên màu mè so đo tình yêu tân thời của mình với kiểu Kim Trọng Thúy Kiều Nguyễn Du đồ cổ. Các thiếu nữ trong Mùi Hương Quế hăm hở sống theo những chiếc bóng được vẽ vời bởi những tế độ dẫn đường của những lão đàn ông nào đó. Khiến cho người đọc đọc xong quyển sách thấy sao mà nhiều nữ nạn nhân mắc bẫy đàn ông qúa. Các nàng chỉ là nạn nhân của các cuộc chơi hào phóng từ thân xác cho đến trí tưởng (fantasy) của đàn ông.

Ở một phương diện nào đó, những nhân vật như Trâm Kha, Yến Vi, Uyên là những người đàn bà nô lệ cho những chiếc vòng kim cang của thế giới đàn ông vẽ ra. Những người đàn bà này chạy theo những chiếc bóng, những giấc mộng mà những người đàn ông lâu nay vẫn đuổi bắt. Đuổi theo sex. Đuổi theo danh vọng. Đuổi theo nghề nghiệp.

Cuộc chiến đấu chiếm lại "lãnh thổ cơ thể" mình của nhà văn, của người con gái tên là Trâm Kha, tiếc thay, không đưa đến một khám phá nào mới mẻ. Những kết luận của các nhân vật nữ trong Mùi Hương Quế là những kết luận nghe ra đã "biết ngay."

Đứng về phương diện hoài nghi đàn bà là nạn nhân, các nhân vật trong Mùi Hương Quế tuy làm những công việc tìm kiếm mà những người đàn bà bình thường ít làm. Nhưng những kết qủa từ sự tìm kiếm của các nàng này không có gì mới lạ. Chúng cũng chỉ lặp lại những thành kiến đã đầy dẫy trong xã hội: Đàn bà thông minh học giỏi thì gặp rắc rối và thất vọng. Đàn ông thì chỉ tính chuyện chiếm đọat. Công lý không có trong cuộc đời này. Đời là một chữ T. "Lần đầu tiên tôi thấm thía cái ngu dại của mình khi khi tuổi trẻ đã không chạy theo đồng tiền. Có đồng tiền để làm việc nghĩa giúp người một cách thoải mái hơn" (tr. 266)

Những nàng Mỵ tân thời, dưới ảnh hưởng của những Simone De Beauvoir, của Gloria Steinem, Germain Greer, lại cũng chỉ thấy điều buồn bã như Gloria Steinem đã giương cái cung theo hướng chỉ của đàn ông: "Society certainly encourages women to be victims in every way. (Chắc chắn là xã hội thúc đẩy người đàn bà trở thành nạn nhân trong mọi tình huống.) Đã lại cũng rơi vào cái bẫy ái ân quái đản trên giừờng ngủ như Germain Geer lao vào vòng tay tình ái kiểu đàn ông, xong rồi kết luận "Men are freaks of nature ... full of queer obsessions about fetishistic activities and fantasy goals." (Đàn ông trong bản chất là khác thường.... đầy những ám ảnh kỳ cục về những hoạt động huyền hoặc và những mục tiêu hoang tưởng.)

Điều mà tôi tiếc cho cả ba nhà lãnh tụ lừng danh biểu tượng tranh đấu cho quyền phụ nữ Simone De Beauvoir, Gloria Steinem, Germain Greer, mà tác giả Mùi Hương Quế rất ngưỡng mộ, là cả ba bà này đều không có con mà lại không có con trai.

Người đàn bà chưa có con thì mới chỉ là một nửa của đàn bà. Người đàn bà không có con thì rất dễ trở thành như đàn ông.

Có lẽ tác giả cũng nhận ra điểm này nên đã có thảng thốt kêu lên: "... Ở khía cạnh này, tôi là đàn ông." (tr 142)

Chỉ khi làm mẹ, người đàn bà mới hiểu hết tận tường mọi ngõ ngách linh hồn và thân xác của thân thế giống cái. Ba nhà tranh đấu cho nhân quyền trên vì không có con cái nên đã tranh đấu cho quyền phụ nữ dựa trên cơ sở vật chất của đàn ông. Họ dùng rất nhiều loại vũ khí để tranh đấu cho phụ nữ quyền. Nhưng vì thiếu sót kinh nghiệm làm mẹ đã khiến họ để lại trong tôi một cảm tưởng rằng họ chưa hiểu hết về đàn bà. Họ xem đàn ông là một "kẻ khác" để phân chia thế giới ra làm hai cực: đàn ông và nạn nhân. Có nhiều người còn kết luận các nhà tranh đấu này đều là những người ghét đàn ông.

Kinh nghiệm sanh đẻ ra một đứa con trai và trở thành mẹ nó, sẽ cho người đàn bà một quan sát tường tận hơn về thân thế phái nam. Tôi tin rằng một nhà tranh đấu cho nữ quyền có những kinh nghiệm làm mẹ những đứa con trai, sẽ phân vân hơn khi truy tìm nguyên nhân của sự bất công mà cánh phụ nữ phải gánh chịu qúa nhiều trong thế giới này. Chứ không hẳn hoàn toàn là lỗi do đàn ông gây ra như các bà vẫn gắt gao tố cáo

Nếu có điều gì mới mẻ thì chính đó là thái độ của các nhân vật nữ trong Mùi Quế Hương. Các nàng dám nói ra điều mình nghĩ.

Là những người đàn bà dám bỏ mẫu mực chung chung là nỗi ám ảnh sanh con đẻ cái và một mái ấm gia đình, các kiều nữ trong Mùi Quế Hương dám sống cho những đam mê của mình như vùi đầu vào nghệ thuật, vùi đầu vào công việc, và dành nhiều thơì giờ cho thú vui du lịch. Thường thì người đàn ông là những động vật hay sống cho mình. Nhưng nếu các người đàn bà cũng thích sống cho mình trước khi sống cho người khác thì các nàng sẽ cảm thấy như thế nào. Đó là điểm thú vị khi đọc Mùi Hương Quế.

Những sinh họat khác thường của tác giả khiến quyển sách gây ấn tượng mạnh cho người đọc. Những ám ảnh của nhiều đề tài trong tác phẩm thường là những ám ảnh của cánh đàn ông phải đi tìm một công việc, đi khám phá những chân trời mới, để chứng tỏ sự hiện hữu của mình. Thế giới vây quanh Dương Như Nguyện rất kiểu mẫu là thế giới của đàn ông. Tác giả Mùi Hương Quế có nhiều năm lăn lộn trong vòng tranh tụng đấu lý của nghành luật. Một người đàn bà lăn lộn trong những ngành nghề mà đàn ông thường theo đuổi, rồi ra viết sách nói lại cảm nghĩ của mình. Đây cũng chính là điểm đặc biệt khác của tác phẩm.

Nhưng với tôi, điểm đáng yêu của Mùi Hương Quế lại là điểm ít va chạm đến giới tính. Một điểm mà nam hay nữ gì cũng đồng sàng đồng mộng, đó là đam mê nghệ thuật. Tác giả đã không ngần ngại nói ra những đam mê phiêu lưu lung tung của mình. Tác giả lại càng không thể dấu diếm nổi những đam mê về kịch nghệ, sân khấu, và thơ văn của nàng.

Đam mê của một bản chất nghệ sĩ đã như một ngọn nến lung linh suốt tác phẩm. Nếu có những đọan hung hãn với cái tôi đáng ghét của nhân vật làm cho người đọc phải chau mày, thì chỉ cần những lời đầu hàng định mệnh đi theo tiếng gọi của nghệ thuật, nhân vật cũng đủ làm cho người đọc thấy cái nhân cách mù loà ấy có cái trăn trở rất đẹp của một nghệ sĩ điên cuồng. Sự chạy theo bóng hình phù du khi tác giả dùng toàn nhân vật trong xi nêê để so sánh với những người đàn ông thật ngoài đời là một điểm định mệnh. Người thường, mấy ai dám sống với những ảo ảnh như nàng Dương.

Kẻ chạy theo ảo ảnh là kẻ khác thường. Kẻ khác thường chạy theo ảo ảnh đẹp thường là nghệ sĩ. Nghệ sĩ dám chạy theo ảo ảnh lại thường là nghệ sĩ có chân tài. Nghệ sĩ có chân tài thì mới sản sanh ra được những tác phẩm nghệ thuật tầm cỡ. Với một hoàn cảnh rất khắc nghiệt của một tỵ nạn đến từ xứ sở Việt Nam, sự quyết liệt lao vào lửa của nàng Dương trong đời sống tốc độ và tàn khốc của xã hội Mỹ cuối thế kỷ 20 đã tỏa ra một mùi hương mà nàng tự gọi là Mùi Hương Quế. Mùi hương tôi ngửi thấy ở đây đã làm cho tôi phải có phản ứng. Đó là sự thành công của tác phẩm

Tôi cũng cảm nhận được một điều nữa ở Mùi Hương Quế, là những trăn trở của Dương Như Nguyện là những trăn trở nguyên thủy và chân thật. Khác với những tác phẩm bàn về những đề tài lớn nhưng bản lãnh của tác giả qúa hời hợt và non yếu nên lộ ra những điểm bắt chước quờ quạng hoặc bốc đồng văn chương chửi bới sến sự. Mùi Hương Quế có vóc dáng của một tác phẩm suy tư vững chãi giàu tính sáng tạo. Về phương diện này, đoản khúc thành công nhất có lẽ là kịch đọan Khi Tư Tưởng Và Hình Hài Tái Nhập.

Những ám ảnh của tác giả như đã được nhấn mạnh nhiều lần trong bài điểm sách này, phần lớn là những ám ảnh của nam giới. Nam hay nữ gì đi nữa không đáng kỳ thị ở đây vì may mắn chúng ta có một tâm hồn phì nhiêu khai triển và tạo hình chúng thành một tác phẩm nghệ thuật. Nên dù đó là gái chui vào khuôn trai, nhưng những suy tư, cảm nghĩ, của một tâm hồn phong phú, nhạy cảm, có trăn trở có suy tư sâu rộng, đã khiến cho người đọc hưởng được một sự thu gặt vạm vỡ của sản phẩm cuối cùng. Chỉ điều này không thôi, Mùi Hương Quế là một tác phẩm đáng bàn.

Phần văn chương. Nhờ kinh nghiệm nghành luật nên tác giả có lối văn phô diễn rất chính xác, nói được điều tác giả muốn nói một cách rất minh bạch.

Tuy nhiên văn chương của Mùi Hương Quế có nhiều khúc hơi ... văn chương song ngữ bilingual. Chẳng hạn trong kịch phẩm Khi Tư Tưởng Và Hình Hài Tái Nhập, cấu trúc một đoạn đối thoại của nhân vật Người Đàn Ông : "Ta làm gì có đầu óc nữa mà quẫn trí. Không còn đầu óc, ta chỉ là thân tàn ma dại. Qúa qủy quyệt, nàng đã đi vào đầu óc ta, xâm lấn, ngự trị, chính nàng viết bản thảo chứ nào phải ta....." (trang 314) không mang âm hưởng của một câu kịch nói miền Bắc, miền Trung, hay miền Nam Việt Nam nào cả. Đọc cấu trúc đối thoại của câu này, ta có cảm tưởng đây là một câu đối thoại dịch lại từ một kịch bản được viết trước bằng một thứ ngôn ngữ ngoại quốc nào đó.

Về phương diện văn chương điều này sẽ làm yếu tác phẩm đi. Nhất là tác phẩm viết bằng tiếng Việt. Độc giả và các nhà phê bình văn học Việt Nam lại chỉ hảo tác phẩm nào có những gò đống văn chương trơn tru hay gồ gề. Êm ái ru tai hay chửi thủng màng nhĩ. Cái tính chất chú ý vào văn chương qúa độ của các nhà phê bình lẫn của độc giả Việt Nam rất tiếc là đã làm cho các tác phẩm Việt Nam chỉ được yêu qúy vì văn chương nổi bật. Trong khi nội dung của tác phẩm thì lại thường được độc giả và các nhà phê bình Việt Nam rất dễ dãi chấp nhận cái kiểu ai hay thì tui cũng cũng hay theo.

Đọc Mùi Hương Quế, độc giả và các nhà phê bình văn học nào thường nô lệ khiếu thưởng ngoạn của mình vào mặt văn chương hơn những giá trị khác, sẽ tìm thấy nhiều đọan văn trong này không phục vụ độc giả Việt Nam theo tiêu chuẩn nhẹ nhàng tâm tình kiểu Thạch Lam hay xỏ xiên vọng động kiểu Vũ Trọng Phụng. Ngược lại những ai mong mỏi tìm kiếm những vận động trí thức nặng ký thoát ra từ một tác phẩm, sẽ thấy đây là một công trình sáng tạo đầy khích động.

Lê Thị Huệ