photo: Nguyễn Thị Hải H�

Nguyễn Thị Hải H�

Ảnh Hưởng Của Nhạc Jazz

Trong Văn Học Hoa Kỳ Cận đại

kỳ 2

kỳ 1

 

tản mạn

 

Jazz xuất hiện trong văn học Hoa Kỳ thường ở hai dạng: Jazz được d�ng để tạo kh�ng kh� hay bối cảnh cho truyện hoặc l� cuộc đời của nhạc sĩ Jazz được tiểu thuyết h�a, biến nhạc sĩ th�nh nh�n vật của truyện. Ở dạng thứ hai, c� �Young Man With a Horn� của Dorothy Baker n�i về cuộc đời của Bix Beiderdecker;� �Coming Through Slaughter� của Micheal Ondatjee viết về cuộc đời của Buddy Bolden, nhạc sĩ k�n trumpet sống ở New Orlean; Eudora Welty viết về nhạc sĩ Fats Waller trong t�c phẩm �Powerhouse.� Charlie Parker l� đối tượng của v�i quyển s�ch như �The Color of Jazz� của Jon Panish, v� �The Night Song� của Ross Russell. Ở dạng thứ nhất, Jazz l� bối cảnh, tạo kh�ng kh� cho truyện, l� chi tiết tăng th�m phần hấp dẫn của truyện. V�i t�c phẩm được nhắc đến như l� �On the Road� của Jack Kerouac, �The Great Gatsby� v� �Tales of the Jazz Age� của F. Scott Fitzgerald, �Jazz� của Toni Morrison, v� kh� nhiều truyện thuộc thể loại trinh th�m kinh dị tuy kh�ng mấy nổi tiếng. Jazz của Toni Morison l� chuyện ba người, lấy bối cảnh l� Harlem v�o thập ni�n 1920. Người đ�n �ng c� người t�nh, mười bảy tuổi, trẻ v� đẹp. Đang cơn m� đắm muốn giữ cảm gi�c m� đắm đ� anh ta giết người t�nh. Người đ�n b� l�n cơn đi�n v� ghen đến nh� qu�ng, đ�m tang của người t�nh, d�ng dao rạch mặt người chết l� l�i thi h�i xuống đất. Một số nh� ph� b�nh cố giải th�ch Jazz xuất hiện như thế n�o trong truyện �Jazz� của b� Morrison, t�i kh�ng nh�n thấy g� ngo�i những đoạn văn rất đậm chất thơ của b�. C� lẽ cũng như truyện của Fitzgerald, Jazz xuất hiện như một c�ch sống trụy lạc, đen tối, đau khổ.

 

Viết về jazz, d� chỉ nhắc nhở tho�ng qua hay d�ng Jazz l�m bối cảnh v� tạo kh�ng kh� truyện, đa số c�c nh� văn viết với tầm nh�n của người ngoại cuộc. Viết bằng quan điểm của người trong cuộc chỉ c� v�i nh� văn hiếm hoi, trong đ� nổi bật nhất l� Ralph Ellison. Ralph Ellison, trước khi trở th�nh nh� văn �ng l� một nhạc sĩ Jazz.Theo Peter Townsend, �cả bốn t�c phẩm (của Ellison) đều tr�n ngập những viện dẫn jazz, v� một số tiểu luận của �ng về jazz, được chọn đăng trong �Shadow and Act� v� �Going to the Territory� bao gồm những b�i tiểu luận thể hiện r� r�ng tư tưởng độc lập d� những b�i tiểu luận n�y được chọn bởi bất cứ nh� văn n�o chuy�n viết về đề t�i Jazz. Ellison sinh trưởng ở Oklahoma City, học nhạc ở Tuskegee Institute, c� nhiều bạn l� nhạc sĩ danh tiếng. Tuy chủ � của �ng l� học s�ng t�c theo khuynh hướng nhạc cổ điển ch�u �u, �ng tr�nh diễn v� xem Jazz l� một c�ch sống b�nh thường của cộng đồng người da đen.�

 

Quyển s�ch lưu t�n tuổi của Raph Ellison l� quyển Invisible Man. T�i xin mượn nhận x�t của Peter Townsend để giới thiệu Ellison.

 

Invisible Man đặt nh�n vật ch�nh v�o c�c t�nh huống ngặt ngh�o khiến cho nh�n vật nhận ra rằng cuộc đời của anh ta bao gồm nhiều kiểu bị b�c lột, hết b�c lột n�y đến b�c lột kh�c. Qua kinh nghiệm bản th�n, nh�n vật ch�nh kết luận rằng, một người da đen l� một người v� h�nh trong x� hội, v� l� luận rằng c� những t�nh huống m� anh ta kh�ng n�n hiện diện, thế th� anh tự biến mất, bằng c�ch chui xuống l�ng đất theo đ�ng nghĩa đen. Đoạn mở đầu v� đoạn kết th�c của t�c phẩm n�y đ� tiết lộ anh ta sống ở dưới mặt đất, một nơi đ�u đ� giữa th�nh phố Manhattan, thắp đ�n v� sưởi ấm bằng điện c�u trộm từ cột điện của th�nh phố, nhờ vậy m� anh ta c� thể nghe m�i nghe ho�i lập đi lập lại c�i đĩa nhạc �Black and Blue� của Louis Amstrong.

 

[�] �C� lẽ t�i th�ch Louis Amstrong� nh�n vật tiếp tục n�i, �bởi v� �ng l�m ra thơ từ sự v� h�nh của �ng. T�i nghĩ phải như thế bởi v� �ng kh�ng biết l� �ng v� h�nh. Nhờ cố gắng t�m hiểu về sự v� h�nh t�i hiểu �m nhạc của �ng.�

 

B�i h�t �Black and Blue� lời của Andy Razaf, nhạc của Fats Waller, th�u đĩa lần đầu bởi Amstrong năm 1929, l� một b�i h�t đặc biệt vượt hẳn c�c b�i h�t nổi tiếng thời bấy giờ v� n� đề cập thẳng v�o vấn đề kỳ thị chủng tộc. Amstrong d�ng k�n trumpet, đ�y l� một nhạc cụ được xem l� của qu�n đội. Ralph Ellison cảm thấy th� vị khi Amstrong �p đặt ca từ của người da đen l�n một nhạc cụ qu�n đội. Ca từ của b�i h�t �Black and Blue� ngầm biểu lộ � nghĩ v� sự phản kh�ng của nh�n vật. �What did I do / To be so black and blue?� Đ�y l� một ca từ đơn giản nghe c� thể hiểu ngay nhưng dịch ra thật l� kh�ng dễ. Chữ blue được hiểu theo hai nghĩa, buồn b� v� cũng l� một điệu nhạc của người da đen.

 

Ralph Ellison l� một nh� tr� thức. �ng rất tự h�o về chủng tộc da đen v� nền �m nhạc gi�u c� m� người da đen đ� x�y dựng. Tự h�o đến độ �ng kh�ng th�ch nhạc Jazz hiện đại (kết hợp Jazz truyền thống với �m nhạc cổ điển T�y phương, tr�nh diễn bằng c�c ban nhạc giao hưởng vĩ đại) v� �ng cho rằng c�c nhạc sĩ người da đen đ� cố gắng để được l�ng c�c �ng chủ l�ng �m nhạc cũng như giới thưởng ngoạn l� những người da trắng thuộc giai cấp trung lưu. Tuy thế �ng cũng nhận ra rằng �Jazz vẫn bị những người Negroes c� uy thế đ�ng trọng vọng của cộng đồng da đen xem l� một c�ch biểu lộ chậm tiến v� hạ cấp.�

 

Những năm s�u mươi ở Việt Nam c� nh� thơ Thanh T�m Tuyền mang Jazz v�o b�i thơ của �ng. B�i thơ c� tựa đề �Đen.�

Một người da đen một kh�c h�t đen
Bầu trời đen s�u kh�ng c�ng
Những d�ng nước mắt
X� n�t th�n thể bằng tiếng k�n đồng
[�]
V� Blues kh�ng xanh v� điệu Blues đen
Tr�n m�u da nức nở
Trong hộp đ�m
Bắt đầu chảy m�u thầm k�n kh�c cổ họng m�nh
Ng�n tay cấu lấy ống k�n như một b�a thi�ng.

 

Chỉ t� m� tự hỏi, nhạc Jazz l� g�, v� nhạc Jazz ảnh hưởng đến văn học Hoa Kỳ như thế n�o, trong khi đi t�m c�u trả lời cho ch�nh m�nh t�i rơi v�o một kho t�ng văn h�a. T�i như người nh�n những đồ vật qu� gi� trong kho t�ng nhưng kh�ng biết l�m c�ch n�o để mang về bởi v� mỗi m�n đồ đều to hơn tầm tay t�i v� sức lực của t�i. T�i nhận ra rằng chủ đề n�y qu� rộng lớn. Chỉ cần chọn một nh� văn trong số những nh� văn t�i vừa kể để quan s�t ảnh hưởng của Jazz (v� Blues) trong t�c phẩm của họ cũng đủ chiếm một thời gian rất lớn. Nhạc Jazz v� Blues đặc biệt ảnh hưởng nhiều đến c�c nh� văn da đen như Toni Morrison, Ralph Ellison, James Baldwin v� Langston Hughes. T�n của một nh� văn v� một nh� thơ t�i vừa nhắc đến, James Baldwin v� Langston Hughes, t�i xin để d�nh cho phần ảnh hưởng của nhạc Blues với văn học Hoa Kỳ sẽ viết sau.

 

Sau s�u tuần lễ nghe nhạc Jazz, đọc một �t s�ch về nhạc Jazz, nghe một �t nhạc Jazz, xem v�i cuộn phim về cuộc đời c�c nhạc sĩ nhạc Jazz, t�i kết luận: Cuộc đời của c�c nhạc sĩ Jazz, ngay v�o l�c đỉnh cao của loại nhạc n�y, đa số c� cuộc sống bất hạnh, họ sống trong kh�ng kh� ăn chơi tự do tr�c t�ng n�n c� người đ�m ra nghiện rượu hay nghiện ma t�y. C� người tr�t hết tấm l�ng v�o tiếng nhạc đến cuối đời m�n mỏi mất cả � ch� muốn sống. Cũng c� người gi�u c� v� hạnh ph�c nhưng số người n�y kh�ng nhiều. B�y giờ, một c�ch tương đối, t�i c� thể ph�n biệt được nhạc Jazz v� nhạc Blues. T�i c� thể nhận ra sau một m�n �free wheeling riff� hay một đoạn �syncopation� hay �improvisation� độc đ�o, t�i c� thể khen tặng nhạc sĩ một tr�ng ph�o tay, đ�ng l�c.

 

Nhạc Jazz c� lẽ cũng kh�ng xa lạ lắm với giới thưởng ngoạn người Việt ng�y nay. Dạo một v�ng tr�n youtube t�i gặp hai bản nhạc tr�nh tấu theo phong c�ch nhạc Jazz. Nếu bạn đọc tự hỏi syncopation, riff, v� improvisation l� g� th� xin mời nghe hai bản nhạc n�y.

 

B�o Giạt M�y Tr�i, swing quartet. Từ ph�t thứ năm cho đến thứ s�u v� ba mươi gi�y, nhạc sĩ biểu diễn độc tấu phong cầm rất hay. Tiếc l� kh�ng c� tr�ng ph�o tay n�o cho anh l�c anh vừa xong.

 

 

 

Diễm Xưa theo phong c�ch jazz.

 

 

Xin mời bạn nghe syncopation của Khang Nhi v� improvisation của Quyền Văn Minh.

 

 

Nguyễn Thị Hải H�

http://www.gio-o.com/NguyenThiHaiHa.html

 

 

� gio-o.com 2015