Tela Zasloff

 

S�IG�N MỘNG MỊ

 

Ng� Bắc dịch

 

T�c giả Tela Zasloff đ� đi c�ng với người chồng, �ng Joe, đến S�ig�n trong năm 1964, ở tuổi hai mươi lăm, để thực hiện một cuộc nghi�n cứu ch�nh trị về cộng sản Việt Nam.� Trong Th�ng Hai 1965, hai th�ng sau khi vợ chồng Zasloff quay trở lại Hoa Kỳ, Tổng Thống Johnson đ� gửi to�n viễn chinh đầu ti�n trong c�c lực lượng chiến đấu Hoa Kỳ sang Việt Nam.

 

***

Nh� số 176 Đường Pasteur

������ Ng�i nh� của ch�ng t�i đ� từng c� vẻ thanh nh� theo kiểu phố h�ng tỉnh của Ph�p, c� c�c bao lơn v� c�c h�ng hi�n v� c�c d�y leo với hoa m�u hồng nở rộ v� khu d�nh cho gia nh�n ở ph�a sau.� Nhưng như tất cả mọi căn nh� tr�n c�ng đường phố, ng�i nh� của ch�ng t�i giờ đ�y được bao quanh bởi một bức tường đ�c cao với d�y kẽm gai giăng tr�n c�ng.

������ Trong m�a h� 1964, khi ch�ng t�i đến S�ig�n, ng�i nh� của ch�ng t�i thuộc qu�n đội Mỹ, c� c�c nh�n vi�n Việt Nam vui vẻ gi�p ch�ng t�i dọn v�o.� Một người l�m vườn nhỏ con, lưng kh�m, xuất hiện gần như mọi ng�y, khu�n mặt �ng ta được che khuất bởi một chiếc n�n l�.� �ng ta kh�ng bao giờ cất tiếng n�i, nhưng gật đầu nhẹ theo sự chỉ dẫn của ch�ng t�i v� đ�o sới kh�ng ngừng mảnh vườn ph�a trước nhỏ b� của ch�ng t�i, c� vẻ như để nhổ cỏ dại v� chăm s�c cho giải cỏ chật hẹp.� Chị Hai lau ch�i bằng nước c�c s�n nh� gạch đỏ hai lần mỗi ng�y, hay đ�ng hơn, Chị Ba l� người lau s�n nh�, l�m việc dưới sự gi�m thị n�ng nảy v� đ�i khi hằn học của Chị Hai.� Nh� bếp thuộc về Anh Ba, người đứng nấu, đi mua đồ, v� hướng dẫn l�m bữa ăn, v� gi�m s�t c�ng việc của Chị Hai � với sự bực dọc li�n tục.

������ Cầu thang l�n từng thứ nh� c� hai thanh vịn tay bằng gỗ anh đ�o d�i, được đ�nh b�ng, thật �m �i v� dễ chịu khi sờ v�o.� Buổi tối đầu ti�n đ�, ch�ng t�i đ� thử ra ngồi tr�n c�c bao lơn ph�a trước, nhưng l�n kh�i xanh từ c�c chiếc xe hơi v� c�c chiếc xe gắn m�y xả kh�i kh�ng đ�ng l�c đ� xua đuổi ch�ng t�i v�o trong nh�.� Ph�ng ngủ v� ph�ng tắm của ch�ng t�i ở ph�a đ�ng sau ng�i nh�.� Ch�ng t�i mở c�c c�nh cửa l� s�ch bằng gỗ đen của cửa sổ, nh�n khu ra nh� ở gia nh�n b�n ngo�i giăng d�y treo quần �o của ch�ng t�i, v� vượt qu� bức tường cao v� đỉnh m�i nh� của h�ng x�m kh�ng quen biết của ch�ng t�i.

 

***

Động Vật

������ T�i kh�ng nhớ c� nh�n thấy bất kỳ con ch� n�o rảo bước.� C�c l�ng giềng của ch�ng t�i được bảo vệ bởi c�c con ch� bị x�ch lại, dấu m�nh, v� ph�n đo�n từ tiếng sủa d�i hơi, phải l� giống ch� Shepherds của Đức.� Một h�ng x�m người Việt Nam m� t�i sang thăm c� ba con ch� cảnh m�u trắng mắc phải bệnh ghẻ kh�ng nhẹ.� Chị Hai v� Chị Ba nhận x�t rằng sự mất dạng của nhiều con ch� nhỏ tại một ng�i nh� ph�a dưới phố l� bởi v� ch�ng đ� bị l�m thịt cho bữa ăn tối.

������ T�i kh�ng nhớ g� về c�c con m�o, mặc d� k�ch thước c�c con chuột bị bắt định kỳ tại c�c ống tho�t nước của ch�ng t�i bởi to�n bảo tr� qu�n đội khiến ta nghĩ rằng một số lượng m�o phục vụ tốt cho việc ăn uống của th�nh phố.� C�c c�y cối v� hoa nở thường xuy�n v� t�i ưa th�ch để tưởng tượng rằng t�i đ� nghe được tiếng chim lạ l�ng b�n ngo�i c�c cửa sổ của ch�ng t�i, nhưng t�i kh�ng thể nhớ c� lần n�o nh�n thấy được d� chỉ một con. C�c con ngựa v� c�c con b� với c�c bộ xương sườn gầy trơ xương k�o củi v� sản phẩm ra chợ, nơi c�c ch� khỉ l�m tr� than kh�c đ�i khi c� thể được nh�n thấy tr�n vai c�c chủ nh�n của ch�ng, cố gắng để thu h�t trẻ em.� C� lần một người b�n h�ng đang b�n một con m�o rừng m�nh c� vằn đẹp đẽ với v�ng đeo cổ bằng đ� giả kim cương; n� hiển nhi�n bị bệnh v� vật vờ.� Khi t�i nhận x�t �N� bị bệnh� [Il est malade, tiếng Ph�p trong nguy�n bản, ch� của người dịch], người b�n trừng mắt nh�n t�i v� lắc sợi d�y buộc để đ�nh thức con vật.

������ C�c c�n tr�ng c� mặt khắp nơi, v� được l�i cuốn tới với người Hoa Kỳ l� c�c kẻ đ� cự tuyệt việc d�ng m�n lưới chống muỗi thời thực d�n xa xưa v� đ�i hỏi mọi cửa sổ phải được đ�ng lưới che.� Theo một ngạn ngữ cổ xưa, trong năm đầu ti�n của bạn ở S�ig�n, bạn đ�i một ly nước kh�c khi một con ruồi được t�m thấy trong ly nước uống của m�nh.� Trong năm thứ nh�, bạn sẽ vớt con ruồi ra trước khi uống.� Đến năm thư ba, bạn uống n�, con ruồi v� mọi thứ, v� nhận thấy vị của n� cũng ngon miệng.� Phần lớn c�c phụ nữ bận rộn trong c�c bữa tiệc ngo�i s�n cỏ với việc đập muỗi nơi ch�n của họ.� C�c b� bạn tốt nhất của người bị đốt l� c�c con tắc k�: c�c con thằn lằn m�u n�u r�m nắng d�i từ một, hai ph�n Anh (inch) cho tới hơn một bộ Anh (foot), chạy tr�n c�c bức tường v� trần nh� v� mau ch�ng giảm trừ số lượng c�n tr�ng với c�c chiếc lưỡi ph�ng ra như phi ti�u.

������ Tại Đ� Lạt, một thị trần miền n�i c�ch S�ig�n một đường bay ngắn, chủ nh�n lữ qu�n người Ph�p m� ch�ng t�i lưu tr� lấy l�m kh� hiểu bởi c�c chiếc quần ngắn, tất d�i, v� đ�i giầy đ�nh quần vợt của ch�ng t�i, v� bởi lời y�u ca6� của ch�ng t�i muốn c� ngựa để cưỡi tr�n đường m�n.� Với sự n�i nỉ của ch�ng t�i, �ng ta đ� gửi đến ch�ng t�i một người chăn nu�i l� kẻ đ� cườ� ch�ng t�i nhưng vẫn nhận tiền v� gi�p ch�ng t�i leo l�n hai con ngựa nhỏ m�u x�m, c� c�c lưng v�ng xuống, đ� chạy một c�ch miễn cưỡng l�n xuống một v�i ngọn đồi trơ trụi, đ� chỉ cất bước bởi v� chủ nh�n của ch�ng chạy đ�ng sau ch�ng với một chiếc gậy. Một đ�m nhỏ d�n qu� tụ tập đứng ngắm nh�n v� cười kh�c kh�ch.� Họ t�n thưởng t�i, chủ nh�n t�i x�c nhận với ch�ng t�i, về sự giữ thăng bằng của t�i khi cuộc cưỡi ngựa bị kết th�c một c�ch đột ngột với một đường n�t biếm họa khi con ngựa đang r�n rỉ của chồng t�i khuỵu xuống như một con lạc đ� v� từ chối kh�ng chịu đi nữa.� (C�ng ng�y đ�, tại S�ig�n, Tướng L�m Văn Ph�t v� Tướng Dương Văn Đức cầm đầu một cuộc đảo ch�nh chống lại Ch�nh Phủ của Tướng [Nguyễn] Kh�nh.� Ng�y sau đ�, dưới �p lực của Hoa Kỳ v� lời đe dọa bỏ bom của Thiếu Tướng Kh�ng Qu�n Nguyễn Cao Kỳ, c�c vi�n tướng n�y đ� tho�i lui).

***

C�c Kẻ Ăn M�y

������ T�i đ� kh�ng chuẩn bị để gặp mặt c�c kẻ ăn xin hay cho phản ứng của t�i đối với họ.� Phần lớn trong đ� l� c�c trẻ em, bị qu� ch�n, cụt tay hay bệnh hoạn.� C�c kẻ kh�c cậy nhờ đến một giọng van n�i c� tập luyện.� Tất cả đều bặm trợn một c�ch đ�ng gh�t.� Đối với một người Mỹ mới đến, thật kh�ng thể n�o rảo bước dọc một số lối đi bộ n�o đ�.

������ C� một đứa con trai ch�n tuổi cụt ch�n tự đẩy m�nh đi tr�n một tấm v�n trượt với tốc độ mau lẹ giữa kh�ch sạn Hotel Continental, nơi em nhỏ hoạt động giữa c�c chiếc b�n ở h�ng hi�n, v� Kh�ch Sạn Caravelle, nơi em ấy len lỏi giữa c�c k� giả đang thu xếp c�c v� m�y bay tại văn ph�ng du lịch ở tầng trệt.� T�i th�ng thường n� tr�nh em n�y.� Một buổi trưa t�i đi đến ng�i chợ trung t�m với Chị Hai.� T�i chưa bao giờ t�m thấy chợ b�a l� một kinh nghiệm th�ch th�; n� lu�n lu�n n�ng bức v� đ�ng đảo, đầy c� v� rau tr�i hư thối, v� người ta phải mặc cả li�n tục.� Một b� g�i r�ch rưới độ mườ� tuổi nắm lấy c�nh tay t�i v� x�e b�n tay đ� c� sẵn �t đồng trong đ� được cho bởi c�c kẻ kh�c.� T�i cầm lấy một đồng v� c�m ơn em b� v� giả vờ đ�t tiền v�o t�i của m�nh.� Em b� ngơ ngẩn cả người.� T�i cảm thấy t�i đ� thắng một keo.� Tr�n c�ng đường phố, một đứa b� trai tr�ng khỏe mạnh đi theo t�i qua hai dẫy phố để xin tiền với lời r�n rỉ thấp giọng.� T�i x� lớp giấy k�nh bọc ngo�i một g�i kẹo cao su v� đặt miếng giấy nhầu n�t v�o b�n tay x�e ra của cậu b�.� Trong v�i gi�y đồng hồ, cậu b� trừng mắt nh�n n�, sau đ� nh�n t�i với �nh mắt tinh anh v� ph� l�n cười.� Cậu b� lật qua lật lại tờ giấy nhiều lần trong sự kinh ngạc giả vờ v� ấn tờ giấy l�n mặt m�nh với c�c lời c�m ơn ranh m�nh.� T�i đ� cười l�n với cậu b�.

������ T�i giải th�ch về h�nh vi của m�nh ra sao?� T�i nhớ lại một nhu cầu trốn tr�nh việc l�m hạ phẩm gi� m� t�i đ� bị mời tham gia.� C� lẽ đ� l� l� do tại sao t�i lại muốn cườ� l�n một c�ch mỉa mia với c�c đứa trẻ n�y.� Cậu b� con với mảnh giấy b�ng k�nh xem ra đ� chia sẻ cảm gi�c của t�i trong một thời khắc ngắn ngủi khi cậu b� biễu diễn h�nh động c�m ơn giả dối.� T�i đ� nhận thấy c�ng sự mỉa mai nhẹ nh�m hai mưoi bốn năm sau n�y khi ở tại Th�nh Phố New York.� T�i cảm thấy chiếc x�ch tay nhẹ đi v� quay lưng lại, bắt gặp một người đ�n �ng giơ cao chiếc v� của t�i nơi g�c phố, v� t�i đ� mỉm cườ� v� đưa b�n tay m�nh ra.� �ng ta lịch sự trả lại chiếc v� v� n�i: �Ồ, t�i xin l�i�.� �Việc đ� kh�ng sao cả�, t�i đ� trả lời, v� ch�ng t�i lặng lẽ chia tay, giống như c�c kẻ quen sơ trao đổi c�c nhận x�t về thời tiết.

������ Tại S�ig�n, t�i lấy l�m tức giận về tr� lường gạt thay cho sự khốn khổ thực sự v� nổi kh�ng về cảm gi�c rằng t�i bị quy tr�ch c� nh�n.� Nhưng một giọng n�i kh�c th� thầm với t�i mọi ng�y khi t�i rảo bước tr�n c�c đường phố đ� rằng t�i tham gia một phần trong việc tạo ra c�c con người đ�ng thương n�y.

***

Buổi H�a Nhạc

������ Kh�ng l�u sau khi dọn v�o ng�i nh� của ch�ng t�i, t�i đ� đi thu� một chiếc dương cầm.� Hẳn phải v� b�u kh� quyển qu� n�ng bức trong cuộc sống của ch�ng t�i tại S�ig�n đ� tạo ra cơn kh�t khao bất chợt cho việc chơi nhạc cổ điển.� H�ng ng�y t�i chơi nhạc trong nhiều tiếng đồng hồ v�o l�c trời m�t � c�c phần mở đầu v� c�c tẩu kh�c (fugues) nồng nhiệt của Bach, c�c b�i tập nhạc [�tudes, tiếng Ph�p trong nguy�n bản, ch� của người dịch] của Chopin, một bản hợp tấu (concerto) của Mozart lu�n lu�n trở th�nh kh�ch động nhất ở c�c đoạn chuyển �m điệu (modulations) kh�c mắc.

������ Trước khi thu� chiếc đ�n dương cầm, t�i đ� đi mượn một chiếc.� Một ng�y sau khi Quốc Hội [Mỹ] th�ng qua nghị quyết Vịnh Bắc Việt v� Hợp Ch�ng Quốc bắt đầu bỏ bom c�c căn cứ của Bắc Việt, t�i đ� gặp một phụ nữ Việt Nam trẻ tuổi sống gần b�n tại một t�a nh� to lớn chia th�nh nhiều gian do gia đ�nh b� ta l�m chủ.� B� ta được huấn luyện tại một nhạc viện ở Paris v� đồng � để cho t�i chơi tr�n hai chiếc� đại dương cầm hợp tấu giống nhau của b� ta, Yamahas, đặt đ�u lưng v�o nhau trong một căn ph�ng khoảng kho�t.� C� một bức ảnh của Mary Baker Eddy treo tr�n tường.� S�n nh� l�t gạch mở ra một bao lơn b�n tr�n một s�n vườn l�c n�o cũng đầy đồ giặt c�ng c�c chị người l�m v� trẻ con huy�n n�o, v� c�c chiếc lồng c� c�c con chim nhỏ b� h�t vang.

������ Vị nữ chủ nh�n của t�i lu�n lu�n ăn mặc giống như một phi�n bản trong phim về một sinh vi�n ở Sorbonne, với �o len d�i tay cổ lọ (turtle-neck) m�u x�m v� quần mầu đậm, m�i t�c d�i của b�, kh�ng để theo một kiểu đặc biệt n�o, xỏa xuống ngang một khu�n mặt buồn b�.� B� ta n�i trong c�c l�c buột miệng ngắn bằng tiếng Anh hay tiếng Ph�p, v� ch�ng t�i chưa bao giờ c� thể thực hiện được một cuộc đ�m thoại k�o d�i.� Một h�m, b� ta c� n�i rằng b� ấy đ� từng chơi một bản hợp tấu dương cầm của Tchaikovsky trong t�m tiếng đồng hồ li�n tiếp để l�m nhạc nền cho một cuốn phim.� Một dịp kh�c, b� ta chỉ l�n bức h�nh của Eddy treo tr�n tường v� ph�t biểu một c�ch đơn giản, vu vơ, rằng b� ta l� một nh� khoa học về Cơ Đốc Gi�o (Christian Scientist).

������ Lần thứ nh� khi đến căn ph�ng của b� ta, b� ấy mời t�i tham gia một buổi độc tấu (recital) từ thiện được bảo trợ bởi C�c B� �o X�m (Grey Ladies), một nh�m của c�c b� vợ c�c sĩ quan cao cấp Việt Nam ở S�ig�n c� mục đ�ch l�m c�c điều thiện gi�p c�c nạn nh�n chiến tranh.� Vị nữ chủ nh�n của t�i cần sự phụ họa dương cầm cho phần tr�nh diễn của b� trong bản H�a Tấu Dương Cầm cung A Trưởng của Mozart v� cũng l� một người độc tấu để chia sẻ chương tr�nh c�ng b� ta: t�i được mời để tr�nh b�y hai hay ba phần.� T�i đ� chọn b�i tập Chromantic �tude của Chopin, một đoạn mở đầu v� tẩu kh�c của Bach, v� một tổ kh�c (suite) h�i hước của Roy Harris.� Người bạn hợp tấu của t�i sẽ bổ t�c tấu kh�c của Mozart bằng c�c t�c phẩm của c�c nhạc sĩ� Debussy, Liszt v� Faur�.

������ T�i đ� tập dượt với sự nhiệt th�nh trong ba th�ng kế tiếp � tại nh� người bạn hợp tấu của t�i v� sau n�y, tại một nhạc viện nhỏ gần Nh� Thờ S�ig�n.� T�i thả m�nh thư gi�n, giả định rằng khối kh�n th�nh giả sẽ kh�ng ph� b�nh chỉ tr�ch.� Người bạn hợp tấu của t�i xuất hiện �t thường xuy�n hơn v� thường bỏ kh�ng đến dự c�c buổi tập dượt của ch�ng t�i, t�i kh�ng bao giờ được biết l� v� c� sự căng thẳng hay v� sự l�nh đạm.

������ C�c lời ph� b�nh với mức độ nghiệm trong kh�c nhau thỉnh thoảng lọt đến tai ch�ng t�i.� Người chồng của người bạn hợp tấu của t�i, một kẻ thuộc binh chủng hải qu�n của nam Việt Nam, b�nh luận một c�ch mơ hồ trong cung c�ch qu� ph�i của �ng. Cha của b� ta, một người vừa mới từ chối lời mời trở th�nh một bộ trưởng trong ch�nh phủ yểu tử của �ng Phan Khắc Sửu, c�i đầu ch�o v� mỉm cươi một c�ch lịch sự.� Một người Tiệp Khắc m� một nửa đến nghe ch�ng t�i v� khuyến c�o một c�ch chua ch�t rằng ch�ng t�i cần tập dượt �t nhất hai muơi lần nữa.� �ng ta sẽ viết b�i kiểm điểm về buổi h�a nhạc cho tờ nhật b�o bằng tiếng Ph�p ở địa phương.� Hai ng�y trước buổi tr�nh diễn, một người đ�n �ng nhỏ b� trong bộ y phục Ph�p v� đ�i giầy b�ng lo�ng, c� n�i rằng phần biểu diễn nhạc Mozart của ch�ng t�i th� �kh�ng tồi� [pas mal, tiếng Ph�p trong nguy�n bản, ch� của người dịch] nhưng n� chỉ c� thể được tr�nh diễn bởi đ�n �ng.

������ Buổi độc t�u đ� bị b�i bỏ nhiều lần, bề ngo�i l� v� c� c�c cuộc biểu t�nh tr�n đường phố, hay x�c thực hơn, bởi sự lo ngại của b� chủ tịch rằng b� ta kh�ng thể b�n cho đủ số v�.

������ Bất kể sự bất trắc trong c�c giai đoạn hoạch định, buổi tr�nh diễn đ� diễn ra một c�ch �m thắm.� Khoảng 300 người đ� tham dự -- Việt Nam, Hoa Kỳ, v� người Ph�p, kể cả nhiều trẻ em.� Họ đ� hoan h� vang dội, v� một số người c� n�i rằng họ lấy l�m x�c động khi nh�n một sự hợp t�c Việt-Mỹ như thế.� B� Westmoreland, vợ của vi�n tư lệnh c�c lực lượng Hoa Kỳ tại Việt Nam, ngồi ở h�ng đầu.� Huấn luyện vi�n cưỡi ngựa cho t�i, một đại �y trong Lục Qu�n Hoa Kỳ, ngồi lặng lẽ ph�a sau, v� Chị Hai đi bộ đến trễ c�ng c�c con của chị, mặc �o lụa vẽ hoa v� đội n�n l�.

������ Trong một tiếng rưỡi đồng hồ �m nhạc đ� mang tất cả ch�ng t�i ra khỏi S�ig�n.� Đ� l� thời khoảng d�i nhất trong suốt cuộc lưu ngụ m� t�i đ� c� thể qu�n đi c�c kh�c biệt giữa ch�nh t�i v� những người quanh t�i.

***

C�c Cuộc Biểu T�nh

������ Một kh�a cạnh kỳ quặc của c�c l� thư từ qu� nh� l� c�i nh�n của ch�ng cho rằng ch�ng t�i đang sống trong một sự nguy hiểm thường trực.� Chắc chắn trong năm 1964 đ� c� c�c cuộc biểu t�nh chống lại ch�nh phủ [Nguyễn] Kh�nh, v� người d�n bị giết chết trong c�c sự rối loạn tr�n đường phố.� C�c sinh vi�n đi với nhau th�nh c�c nh�m, mặt m�y cau c�, cầm gậy gộc v� gạch đ�; v� cảnh s�t, trong khi giải t�n c�c nh� sư v� ni c� Phật Gi�o phản kh�ng, được biết đ� bị thương v� đ�i khi bị giết chết.� Nhưng ch�ng t�i kh�ng nh�n thấy khủng bố v� cảnh tượng bạo động gần nhất m� ch�ng t�i chứng kiến l� s�ng Chủ Nhật trước Ng�y Lễ Tạ Ơn Thanksgiving, khi ch�ng t�i bị kẹt trong một ch�m hơi cay l�m chảy nước mắt tr�n xuống khu phố ch�ng t�i, c�c hộp hơi cay vừa được n�m bởi c�c binh sĩ trong qu�n phục t�c chiến đầy đủ, ngăn chặn một đ�m người nhỏ cầm biểu ngữ đến tr�ng chừng lễ tuy�n thệ của t�n ch�nh phủ d�n sự.� L�n hơi cay ch�m ch�ch v�o mắt, cổ họng, v� buộc ch�ng t�i phải quay v�o trong nh�.� Sau n�y, tại một bữa ăn tối, một nh�n vi�n Cơ Quan T�nh B�o Hoa Kỳ (CIA) x�c nhận rằng Việt Cộng c� đứng đ�ng sau c�c cuộc biểu t�nh.

������ Cuộc biểu t�nh lớn nhất ch�ng t�i nh�n thấy l� v�o một buổi s�ng trong Th�ng T�m.� Ch�ng t�i nghe thấy ti�ng h�t v� chạy ra ngo�i cổng để nh�n thấy h�ng ngh�n sinh vi�n đang đi bộ tr�n đường Pasteur, dẫn đầu bởi c�c gi�o sư v� c�c sinh vi�n giũ trật tự với băng đeo tay m�u cam v� v�ng.� Họ tưởng niệm c�i chết của một thiếu nữ Việt Nam đ� tự thi�u một năm trước đ�.� Nhưng cuộc diễn h�nh đ� kh�ng chỉ l� một buổi tưởng niệm; c�c người biểu t�nh đang đ�i hỏi d�n chủ, cởi mở t�n gi�o, một quốc hội đại diện d�n ch�ng � sự loại bỏ chế độ độc t�i qu�n phiệt.� Một nh�m khoảng 25,000 người đ� đi đến Phủ Chủ Tịch.� Chủ Tịch [Nguyễn] Kh�nh đ� phạm phải một lỗi lầm khi ra đối diện với c�c l�nh tụ sinh vi�n.� �ng ta tr�ng nhỏ b� v� thiếu uy nghi với ch�m r�u d� lưa thưa v� đ�i vai xu�i xuống của �ng.� �ng ta tr�o l�n một chiếc xe m�u xanh l� c�y để n�i.� Một sinh vi�n vung vẩy bản sao Hiến Chương Vũng Tầu m� �ng Kh�nh vừa ban h�nh để thiết lập thẩm quyền của �ng (c�c sinh vi�n sau n�y đ� ch�m lửa đốt n�).� �ng Kh�nh n�i năng kh�ng mạch lạc, h� to c�c khẩu hiệu về tự do v� chiến đấu chống qu�n th�.� C�c c�n vệ, kh�ng mang vũ kh� v� bị hoang mang, v� to�n sinh vi�n giữ trật tự đeo băng ở c�nh tay, x� đẩy đ�m đ�ng, v� sau mười ph�t, �ng Kh�nh l�i về v� biến mất v�o trong Phủ.

������ C�c ph�ng vi�n tr�o l�n c�c c�y cối để nh�n r� hơn.� Ch�ng t�i đứng cạnh một ni c� Phật Gi�o cho�ng khăn che đầu m�u x�m v� một thiếu nhi tu đạo.� Một thiếu nữ với h�m răng xấu được cảm thấy đang sờ soạng một c�ch vụng về b�n h�ng chiếc v�y của t�i hầu t�m chiếc t�i để m�c.� T�i chụp lấy tay c� ta v� lắc đầu, một phần v� chiếc v�y kh�ng c� t�i.� V� rồi một lượng nước mưa đổ xuống đột nhi�n l�m tan vỡ đ�m đ�ng.� Cơn mưa to l�m tất cả ch�ng t�i ướt sũng v� thật l� v� �ch để t�m chỗ tr� mưa.� Buổi chiều h�m đ� tin tức cho hay �ng Kh�nh đ� từ chức v� rằng hội đồng qu�n sự sẽ tuyển chọn một quốc trưởng v� sắp xếp c�c cuộc b�u cử cho một quốc hội.� �ng Kh�nh trong thực tế đ� kiểm so�t ch�nh phủ S�ig�n trong hơn s�u th�ng nữa.�� �ng sau đ� bị buộc phải chạy ra ngo�i nước sau cuộc đảo ch�nh được �m mưu bởi Đại T� [Phạm Ngọc] Thảo. (Trong một sự tường thuật năm 1983, �ng Kh�nh đang tr�ng coi một nh� h�ng nhỏ tại West Palm Beach, s�ng với c�c bức h�nh v� đồ kỷ niệm xa xưa).

������ Ch�ng t�i đi bộ về nh� tối h�m đ� qua c�c đường phố hoang vắng, mệt mỏi v� sự căng thẳng.� Một ng�y trước đ� một tr�i bom tại rạp Chiếu B�ng Eden đ� l�m chết một người đ�n �ng đi ngang qua tr�n một chiếc xe gắn m�y.� Ng�y sau đ�, một �tr�i m�n plastic� được g�i tr�n tầng thứ năm của Kh�ch Sạn Caravelle l�m bị thương năm người kh�ch.� Ba ng�y sau đ�, trong c�c cuộc đ�nh nhau tr�n đường phố giữa c�c sinh vi�n với đ�m du c�n bằng gậy gộc v� dao, một cậu b� mười bốn tuổi trượt t� khi chạy v� bị ch�m n�t người.

***

T�nh B�i Ngoại

������ Huế l� đế kinh cổ xưa của Việt Nam, nơi m� triều đại của vua Gia Long khởi đầu từ năm 1802 v� chấm dứt v�o năm 1954.� Để cự tuyệt c�c người �u Ch�u tại � Ch�u, Ho�ng Đề Gia Long v� người kế ng�i, vua Minh Mạng, đ� theo đuổi một ch�nh s�ch c� lập.� Huế được x�y cất như một th�nh phố c� tường th�nh bao quanh, như Bắc Kinh, v� chế độ của n� mang t�nh chất Khổng học, được kiến tr�c một c�ch chặt chẽ v� cứng ngắc, kh�ng dung chấp sự canh cải hay T�y Phương.

������ Huế thuộc miền trung Việt Nam, gần vĩ tuyến Thứ Mười Bẩy.� �ng Hồ Ch� Minh sinh ra ngay gần đ�, nơi cha của �ng ta l� một quan chức trong triều đ�nh v� nơi �ng Hồ đ� theo học một trường của Ph�p v�o một thời khoảng c� sự chống đối v� x�o trộn ch�nh trị.

������ Huế l� địa điểm của hai trong c�c thảm họa chua ch�t nhất của Cuộc Chiến Tranh Việt Nam.� Trong đợt c�ng k�ch Tết Mậu Th�n hồi Th�ng Một 1968, khi qu�n cộng sản bao v�y tất cả c�c căn cứ của Hoa Kỳ v� Nam Việt Nam c�ng một l�c, trận giao tranh ở Huế trở th�nh cuộc tắm m�u t�n khốc nhất của cuộc chiến, với c�c sự �c độc chưa từng thấy được thực hiện trong hai mươi lăm ng�y qu�n cộng sản chiếm giữ th�nh phố.

������ Sớm hơn, trong Th�ng Năm 1963, lời k�u gọi thống nhất d�n tộc của Phật Gi�o được đưa ra tại Huế, nơi nhiều ngh�n người tụ tập để kỷ niệm ng�y Phật đản sinh.� Vi�n thị trưởng theo C�ng Gi�o đ� ra lệnh cho năm chiếc xe bọc sắt đến giải t�n đ�m đ�ng, v� một phụ nữ c�ng t�m trẻ em bị giết ch�t.� C�c cuộc phản kh�ng trong �t tuần lễ kế đ� được tiếp nối bởi sự đ�n �p th� bạo hơn của chế độ Ng� Đ�nh Diệm.� Trong Th�ng S�u 1963, nh� sự Phật Gi�o đầu ti�n đ� tự thi�u tr�n một đường phố ở S�ig�n để phản đối lại ch�nh quyền của �ng Diệm.

������ Một năm sau đ�, ch�ng t�i đ� đến Huế trong hai ng�y, do lời lời của một vị b�c sĩ người Đức th�ch l�m thơ giảng dạy tại trường y khoa, l� kẻ muốn chỉ cho ch�ng t�i vẻ đẹp của c�c đền ch�a v� cung điện ở Huế.� Sau đ� ch�ng t�i được đưa đến h�ng hi�n của một c�u lạc bộ thể thao bỏ trống để d�ng bữa trưa v� kế đ� về ng�i nh� nhỏ của chủ nh�n để nằm ngủ trong chiếc m�n che muỗi trong cơn n�ng dữ dội của đầu buổi trưa.� V�o khoảng ba giờ ch�ng t�i đi ra ngo�i để tản bộ.

������ Ch�ng t�i thả bước dọc một con đường đất b�n cạnh một con s�ng hẹp, đầy b�n.� Một �t người v� xe cộ di chuyển chậm chạp.� Sau khoảng mười lăm ph�t, ch�ng t�i đ� thu h�t một đ�m nhỏ c�c trẻ em.

������ Thoạt ti�n ch�ng giữ im lặng.� Một số mặc quần �o bằng vải cũ kỹ, v� c�c đứa kh�c, kẹp m�nh ngang h�ng c�c người chị của ch�ng, kh�ng mặc g� cả.� Ch�ng theo bước ch�ng t�i, l�c đầu ở ph�a sau, v� sau đ� b�n cạnh ch�ng t�i, v� ngắm nh�n ch�ng t�i với đ�i mắt của người gi� cả, đ�ng gờm ngay d� một số trong ch�ng đang nhe răng cười toe to�t.� Đ�m đ�ng gia tăng v� bắt đầu h� h�t �Mee [Mỹ]-Hello-OK�.� T�i trở th�nh đối tượng cho sự ch� � của ch�ng.� Một v�i đứa đ� c�c vi�n đ� v�o c�c b�n ch�n của t�i.� Một �t đưa trở n�n t�o tợn hơn v� chạm v�o t�i, sờ v�o đ�i c�nh tay trần của t�i.� C�c đứa kh�c bắt đầu n�m c�c h�n sỏi v�o lưng v� cẳng của t�i.� Bao quanh s�t viền đ�m đ�ng, cha mẹ ch�ng đ� nhập đo�n, với c�c khu�n mặt buồn b� v� tay khoanh lại, ngắm nh�n một c�ch chủ � m� kh�ng k�u gọi con họ ngừng lại.

������ Một cơn tức giận tr�o l�n trong cổ họng của t�i.� La lớn đứa b� g�i khoảng năm tuổi, gần nhất v� đẩy n� ng� xuống đất, đứa nhỏ đ� chụp lấy đằng sau v�y của t�i.� Việc n�y g�y ra sự h� h�t nhiều hơn.� Một dự kiến hiện l�n trong đầu t�i về việc đẩy to�n thể đ�m đ�ng xuống con s�ng đầy b�n bằng v�i nước cứu hỏa.� C�c người bạn đồng h�nh khuyến c�o rằng t�i n�n tỏ ra kh�ng quan t�m đến, v� vị chủ nh�n của ch�ng t�i đ� cố gắng ra lệnh cho ch�ng đi khỏi bằng tiếng Việt.� Sau c�ng ch�ng t�i đ� vẫy tay gọi một chiếc xe xich l� đạp [cyclo-pousse, tiếng Ph�p trong nguy�n bản, ch� của người dịch] v� quay về nh�.

������ T�i kh�ng nhớ điều g� kh�c nữa về cuộc thăm viếng.� Nhiều năm sau n�y, c� một b�o c�o cho hay rằng sau cuộc tấn c�ng Tết Mậu Th�n, thi thể của một b�c sĩ người Đức, vợ của �ng, c�ng hai đồng nghiệp người Đức c�ng giảng dạy tại trường y khoa Huế được t�m thấy tại một hố kh�ng s�u.

 

������ C� những l�c ở S�ig�n m� ch�ng t�i cũng phải bật l�n tiếng cười v� tự quy tr�ch.� C� một buổi chiều ch�ng t�i đ� thử chở hai người tr�n một chiếc xe đạp S�ig�n mong manh v� chiếc xe xấu số bị gập th�nh đ�i.�� Chiếc xe n�y đ� ph�t ra c�c tiếng kẽo k�t vang dội, v� trong thực tế l� việc đ�ng buồn cười.� C�c người Mỹ cũng bị cười ngạo nếu mắc phải cơn mưa lớn.� Một lần t�i gọi taxi đến khu phố T�u để điều tra về một h�ng sản xuất đ�n dương cầm v� vội v� rời đi khi thấy n� qu� thơ sơ đối với c�c nhu cầu của t�i.� Một nh�m trẻ em tr�n vỉa h� g� v�o c�c cửa sổ của xe taxi v� mở c�nh cửa khi xe chạy đi.� Ch�ng la l�n một sự nguyền rủa với giọng điệu đều đều trước khi người đ�n �ng gi� cả chế tạo c�c chiếc dương cầm ra lệnh cho ch�ng quay trở lại cửa hiệu.

������ Mặc d� thế, S�ig�n vẫn c� một n�t tao nh� g�y ngạc nhi�n, điều g� đ� giống như sự thanh lịch của c�c b� gi� của [kịch t�c gia] Tennessee Williams, c�c người, s�ng tạo ra sự cứu rỗi của ch�nh họ, những kẻ kh�ng nhận được sự t�n tỉnh, đ� cố gắng duy tr� một vẻ l�ng mạnh về qu� khứ của họ.� Tại S�ig�n, sự ve v�n t�n tỉnh được sinh ra từ nhu cầu hỗ tương; sự th� nghịch tự nhi�n của người Việt Nam đối với một sự hiện diện ngoại quốc bị tắt tiếng, tuy hiện diện khắp nơi nhưng được ngụy trang, được l�m ra mơ hồ bởi lịch sử của th�nh phố ph�t sinh từ c�c h� phố của đường Catinat [tức Tự Do khi đ�, v� Đồng Khởi hiện nay, ch� của người dịch] v� c�c t�a nh� v� trường học thanh nh� do người Ph�p x�y dựng cũng như qu�n đội v� đường x� mới s�ng ch�i được đ�ng g�p bởi người Mỹ.� Trong một thời gian rất l�u S�ig�n đ� n�i tiếng Việt với một �m sắc ngoại lai.

������ Việt Nam cổ xưa ph�t khởi tại Huế v� đ� quất v�o mặt ch�ng t�i.

������ Trong ng�y cuối c�ng của ch�ng t�i tại S�ig�n, c�c nh�n vi�n v� b� bạn ch�ng t�i th�p t�ng ch�ng t�i ra phi trường.� C�c bức ảnh chụp của ch�ng t�i cho thấy rằng mọi người đều cười.� Nhưng t�i nhớ l� đ�i mắt họ tr�ng buồn b� v� lo lắng: tương lai xem ra x�m xịt v� bất ổn.� T�i nhớ bắt tay Chị Hai v� Chị Ba, nghĩ về c�c bộ �u phục vải len may tại S�ig�n v� quần �o bằng lụa Th�i Lan trong c�c va li của ch�ng t�i, c�c bức tranh v� vải v�c c�ng c�c bức tranh rập in [c� tr�n mặt khắc] của Căm Bốt được chở về nh�.� Nửa giờ sau khi đ�m đ�ng rời đi, ch�ng t�i chờ đợi một chiếc m�y bay trễ giờ.� T�i lướt nh�n một c�ch lặng lờ c�c kẻ xa lạ quanh ch�ng t�i: c�c n�ng d�n với c�c chiếc rổ bằng rơm b� lại, v� c�c hộp thức ăn v� c�c đứa b� đang nằm ngủ; c�c người l�nh h�t thuốc v� dạo bước; c�c gia đ�nh ăn mặc theo thời trang đang thương thảo với c�c nh�n vi�n du lịch với vẻ n�ng nảy được kiềm chế.� Khi t�i nh�n chung quanh, t�i đột nhi�n bị quất bởi một biến cảm mạnh mẽ đối với mọi người c� mặt tại chỗ, một th�nh kiến m� qu�ng chống lại to�n thể người d�n, to�n thể xứ sở.

������ Những kẻ chung quanh đ� kh�ng hay biết v� kh�ng quan t�m.� Vi�n chức trong qu�n phục, kẻ đ� trả lại c�c giấy tờ của ch�ng t�i bằng c�i gật đầu cụt ngủn, mở h�ng r�o cao bằng d�y kẽm đan v�o nhau �l� cổng khởi h�nh, vội v� đẩy ch�ng t�i bước qua v� kh�p n� lại đ�ng sau ch�ng t�i với một tiếng kh�a cổng k�u leng keng./-

_____

Nguồn: Tela Zasloff, Saigon Dreaming, Granta 26, Travel, Spring 1989, c�c trang 181-193. ������

��

Ng� Bắc dịch v� phụ ch�

01.08.2011    

 

 http://www.gio-o.com/NgoBac.html

 

� gio-o.com 2011