Frank Vincent, Jun.

 

NAM KỲ &

TH�NH PHỐ S�IG�N

�NĂM 1872

 

Ng� Bắc dịch

 

 

CHƯƠNG XXIV

TỪ PANOMPIN (NAM VANG) ĐẾN SAIGON

 

Ch�ng t�i rời Panompin {chỉ Nam Vang, ch� của người dịch] kh� l�u v� đ� tiến v�o con s�ng vĩ đại Makong [trong nguy�n bản, chỉ s�ng Cửu Long, ch� của người dịch], m� ngay b�n dưới th�nh phố, chia th�nh hai nh�nh chảy xu�i nam � c�ch nhau khoảng mười lặm dặm �v� đều đổ v�o biển Trung Hoa [China Sea trong nguy�n bản, ch� của ngườI dịch].� C� nhiều s�ng phụ v� c�c s�ng th�ng thương với nhau, trong thực tế, một hệ thống chằng chịt tuyệt hảo của c�c con kinh � gần cửa s�ng; nh�nh s�ng nhỏ hơn chảy ngang ph�a đ�ng bắc S�ig�n, v� đổ ra biển ở khoảng hai mươi dặm ph�a đ�ng th�nh phố đ�.� Khởi đầu con s�ng c� chiều rộng trung b�nh khoảng một ngh�n bộ (feet); hai b�n bờ kh�ng c� g� l�m đẹp, v�o m�a đ� đang ở tr�n cao khoảng ba mươi bộ tr�n mặt nước [biển]; mặt s�ng bị phủ bởi lớp v�ng xanh dầy đặc, được tạo ra từ một loại c� nhớt dầu nhỏ hơn c� tr�ch cơm.� Tr�n bờ c� �t c�y (gỗ) lớn, nhưng nhiều tre, chuối, v� c�y cau.� Ch�ng t�i chỉ đi ngang qua �t l�ng, mỗi nơi c� khoảng một t� t�p lều; gần c�c t�p lều l� c�c mảnh vườn lớn trồng dưa chuột, dưa, v� nhiều loại rau kh�c; c� nhiều c�y ch�m kh� tốt, v� b�ng vải loại c� phẩm chất cao, v� c�y đằng ho�ng: gamboge (từ đ� c� t�n của xứ sở, Kambodgia hay Cambogia) -- một thứ nhựa c� m�i ngọt ng�o �ứa rỉ ra từ c�c vết rạch tr�n c�nh c�y Garcinia Cambogia [tức c�y nhựa căm-bốt, d�ng để chế tạo bột vẽ m�u v�ng, ch� của người dịch], một loại đại mộc rất cao, m� tr�i của n� c� thể ăn được.�� C�y hồ ti�u được trồng v� xuất cảng từ phần đất n�y của xứ sở; nhưng việc đ�nh c� v� sản xuất dầu được thực hiện ở ph�a thượng nguồn, nơi c� s�ng Mesap v� Hồ Thalaysap [tức Tonlesap hay Biển Hồ, ch� của người dịch].� C�c tỉnh nằm dọc bờ s�ng được canh t�c tốt nhất tại Căm Bốt, mặc d� phần lớn đất nội địa của xứ sở th� bằng phẳng v� ph� nhi�u.� Ch�ng t�i chỉ gặp rất �t thuyền.� D�ng nước sắp rẽ xuống ph�a nam, thủy triều c� gi�p phần n�o trong tiến độ của ch�ng t�i, v� gi� cũng trợ lực đ�i ch�t � t�c động như n� đ� l�m tr�n c�nh buồm tả tơi, lớn v�o khoảng hai chiếc khăn lau tay.� V�o buổi tối, muỗi quấy rối đến nỗi chỉ c� thể ngủ được khi quấn chiếc chăn che k�n th�n thể.

 

V�o buổi chiều ng�y thứ nh�, ch�ng t�i đến v�o v�ng Nam Kỳ (Cochinchina).� C� một cơ sở quan thuế của An Nam ở một b�n bờ s�ng v� một của Căm Bốt b�n kia bờ s�ng ranh giới.� Tại Ch�u Đốc, ch�ng t�i đ� mất một phần buổi chiều để kiếm th�m bốn người ch�o thuyền, v� biết rằng chỉ với số tay ch�o m� ch�ng t�i đ� c�, ch�ng t�i kh�ng thể n�o đến được S�ig�n một c�ch mau ch�ng như mong muốn.� Ch�u Đốc rộng v�o khoảng một nửa Nam Vang, tọa lạc ở cả hai b�n bờ s�ng Cửu Long, v� cũng nằm tr�n một con s�ng nhỏ chảy về ph�a t�y v� đổ ra biển tại v�ng Kampot, vịnh Th�i Lan; thị trấn được thiết kế với c�c phố x� nhỏ hẹp, nhưng nh� cửa th� kh�ng được x�y cất tốt như nh� cửa ở thủ đ� Căm Bốt.� Người Ph�p c� một đồn hay th�nh nơi đ�y, với kho qu�n cụ, v�o khoảng 200 l�nh, v� một c�ng chức được gọi l� �Thanh Tra Quận.� Đồn được đắp bằng đất đơn giản, r�o b�n ngo�i bằng cọc tre, v� được bao quanh bằng một v�ng h�o rộng chứa đầy nước; kh�ng thấy bố tr� s�ng ống, v� to�n cảnh xem ra rất lộn xộn, c�y cỏ mọc um t�m, c�c trại l�nh v� nh� cửa cũng ở b�n trong bị hư n�t nhiều.� Thanh Tra hay đaị diện của �ng ta, người m� ch�ng t�i đ� đệ đạt lời y�u cầu của ch�ng t�i, đ� ra lệnh cho bốn người đến để đưa ch�ng t�i đi; những kẻ n�y đ� kh�ng tự m�nh đến tr�nh diện trong thời gian hạn định của �ng ta -- một tiếng đồng hồ -- �ng ta đ� cho hay nếu họ kh�ng c� mặt tr�n thuyền ch�ng t�i trong v�ng mười ph�t, �ng sẽ thu một khoản phạt 100 phật lăng (francs) tr�n cả l�ng.� Lời đe dọa đ� c� hiệu ứng mong muốn, bởi trong thời gian hạn định c�c người đ�n �ng đ� đến nơi, v� ch�ng t�i đ� c� thể v� h�n hoan khởi h�nh m� kh�ng g�y ra một sự bất c�ng như thế tr�n những cư d�n v� tội của Ch�u Đốc.

 

V�o khoảng trưa ng�y 1 th�ng Ba, ch�ng t�i đi ngang qua một thị trấn lớn bao gồm một phần c�c ng�i nh� nổi, nằm ở cả hai b�n bờ con s�ng, v� được gọi l� Lang Xuen [tức Long Xuy�n, ch� của người dịch].� Một tầu trang bị s�ng ống loại nhỏ của Ph�p thả neo giữa thị trấn, v� c� một t�a th�nh nhỏ, với l�nh An Nam, c�c sĩ quan Ph�p, v� một thanh tra người Ph�p. Trong buổi chiều, một chiếc t�u chạy bằng hơi nước nhỏ của Ch�nh Phủ, chất đầy c�c binh sĩ An Nam, qua mặt ch�ng t�i tr�n đường xu�i nam, tuy nhi�n kh�ng xuống S�ig�n.� Ch�nh phủ Ph�p c� v�o khoảng hai mươi chiếc t�u nhỏ chạy bằng hơi nước n�y, được d�ng như c�c chiếc t�u được ph�i đi bởi c�c thanh tra kh�c nhau, v� cho việc chuyển vận c�c binh sĩ đến c�c th�nh tr� kh�c nhau khắp miền Nam Kỳ.� Tỉnh hay xứ sở sau n�y c� vẻ như đ�ng đảo d�n định cư hơn xứ Căm Bốt rất nhiều.� C�c khu rừng rậm đ� nhường chỗ cho sự trồng trọt rau cỏ tuy c�n rất thưa thớt, v� sự việc n�y lại nhường chỗ kế đ� cho c�c cụm c�y cau, tre v� chuối to lớn.



nguyentl.free.fr

Tại thị trấn lớn gọi l� Sa Đ�c[?] [Chadec trong nguy�n bản, ch� của người dịch], nơi ch�ng t�i dừng lại trong buổi s�ng h�m sau, ch�ng t�i c� nghe thấy rằng chiếc t�u hơi nước chở thuốc phiện, như được n�i đến l� sẽ đi đến Nam Vang khi t�i c�n ở đ�, đ� c� mặt ở đ�, v� tr�n đường quay trở về, đ� rời Sa Đ�c đi S�ig�n chiều h�m trước.� Ch�ng t�i đ� gặp phải c�c luồng gi� v� thủy triều ngược chiều mạnh đến nỗi kh� c� thể nghĩ rằng ch�ng t�i c� thể đến được S�ig�n trong v�ng một tuần lễ, trừ khi ch�ng t�i gặp được một trong c�c chiếc t�u hơi nước của Ch�nh Phủ tại một v�i thị trấn m� ch�ng t�i đi qua; v� để du h�nh tr�n một trong c�c chiếc t�u hơi nước n�y, sẽ cần c� một giấy ph�p viết tay từ một tthanh tra người Ph�p.� Sa Đ�c c� k�ch thước tương tự như thị trấn Ch�u Đốc, m� n� hay bị nhận lầm, bởi co danh xưng tương tự nhau [Chaudoc v� Chadec trong nguy�n bản, ch� của người dịch]; ở đ� c� một t�a th�nh, một vi�n thanh tra, một chiếc thuyền gắn s�ng, v� một số binh sĩ An Nam.� Tiếp tục xu�i d�ng, con s�ng mở rộng đến cả một dặm, v� số lượng c�c thuyền ngang qua, c�c h�n đảo nhỏ xinh đẹp tr�n gi�ng nước, c�c c�y cối to lớn v� nhiều l�ng mạc tr�n bờ, đ� tạo ra một quang cảnh đa dạng rất ngoạn mục.

 

����������� Bất kể gi� v� thủy triều ngược chiều, ch�ng t�i đ� tiến được tới Mỹ Tho [Mitho trong nguy�n bản, ch� của người dịch], tọa lạc ở cả hai b�n bờ của d�ng sộng v� l� một trong những thị trấn rộng lớn nhất của Nam Kỳ, v�o khoảng s�u giờ s�ng h�m sau.� C� một t�a th�nh lớn của Ph�p ở đ�, với khoảng hai hay ba trăm qu�n l�nh ngoại quốc, v� c�c binh sĩ An Nam c� lẽ v�o khoảng gấp đ�i.� Cư sở của Quản Đốc hay Chủ Tỉnh l� một kiến tr�c kiểu dinh thự, bao quanh bởi khoảnh đất vui tươi với c�c bồn hoa, s�n cỏ, được thiết kế một c�ch đẹp mắt v� c�c lối đi trải sỏi ngay ngắn.� Khắp thị trấn c� c�c con đường được trải đ� dăm tốt, dọc hai b�n đường trồng c�c h�ng c�y d�a non xinh đẹp.� C� một v�i cửa h�ng của Ph�p tại Mỹ Tho; một gi�o đường bằng gạch to lớn đang được dựng l�n; hai hay ba chiếc thuyền trang bị s�ng ống đang thả neo giữa thị trấn; v� t�i nhận thấy c� v�i chiếc xe k�o nhập cảng chạy tr�n đường phố.� Ch�ng t�i giờ đ�y đang ở tr�n v�ng đồng bằng của s�ng Cửu Long, đất th� thấp v� c�c d�ng s�ng c�ng kinh rach chảy v� nối với nhau trong mọi chiều hướng.� Ch�ng t�i ch�o suốt ng�y chạy qua một lạch nước hẹp, bờ s�ng được che phủ bởi rừng c�y: kh�ng c� c�c l�ng mạc, nhưng lạch nước đầy c�c t�u thuyền -- thuyền đ�nh c� v� thuyền buồm đi biển -- phần lớn thuyền được ch�o l�i bởi người Trung Hoa.� Lạch nước n�y dần dần thu hẹp lại c�n khoảng ba mươi bộ, v� tiến độ của ch�ng t�i rất chậm, khi d�ng nước bị chen ch�c v� tắt nghẽn với c�c t�u chở gạo khổng lồ -- một số c�c t�u đ� c� đến mười bốn tay ch�o --, c�c t�u chở muối, c�c t�u chở c�, v� c�c thuyền nhỏ hơn chở đồ d�ng th�ng dụng, m� ch�ng t�i đ� gặp nhiều vất vả để vượt qua.



nguyentl.free.fr

����������� Buổi s�ng kế tiếp, v�o năm giờ s�ng, ch�ng t�i đột nhi�n tiến đến một phần của con lạch ho�n to�n bị tắc nghẹn bởi c�c con t�u, v� đang l�c thủy triều xuống, tất cả đều mắc cạn tr�n b�n v� kh�ng thể di chuyển cho đến khi c� thủy triều đến l�m ch�ng lại nổi l�n tr�n d�ng nước.� V� thế, cương quyết kh�ng để bị cản trở khi đ� đến rất gần phần cuối của cuộc h�nh tr�nh, ch�ng t�i đ� khiến hai hay ba người tr�n thuyền gồng g�nh h�nh l� của ch�ng t�i, v� khởi sự đi bộ dọc theo bờ lạch hướng đến một thị trấn lớn được gọi l� Chalen [tức Chợ Lớn, ch� của người dịch], m� Edwards đ� nghĩ kh�ng đến nỗi qu� xa. Đi bộ khoảng một tiếng đồng hồ, v� ch�ng t�i đ� đến trung t�m thị trấn, v� đ� thu� một chiếc xe k�o (gharry) (ch�ng t�i đ� lại đến được nơi b�n văn minh nữa rồi) để chở ch�ng t�i đến S�ig�n, c�ch khoảng ba dặm tr�n một con đường tốt.� Chợ Lớn l� một thị trấn rất lớn, được x�y dựng dọc theo hai b�n bờ của con s�ng, tr�n đ� c� đủ mọi loại t�u thuyền chen ch�c; n� đ� l� (v� giờ đ�y gần như thế) trạm đến quan trọng của c�ng cuộc mậu dịch tr�n s�ng Cửu Long v� v�ng Biển Hồ Thalaysap, cho đến khi S�ig�n, h�y c�n l� một l�ng đ�nh c� nhỏ mười năm trước đ�y, bị chiếm giữ bởi người Ph�p.� D�n số của Chợ Lớn bao gồm phần lớn người Trung Hoa; phần c�n lại l� người An Nam, với một số �t người Căm Bốt.� Kh�ng l�u sau khi rời Chợ Lớn để v�o S�ig�n, ch�ng t�i đi ngang qua một nghĩa địa An Nam rộng m�nh m�ng -- một dặm vu�ng c�c ng�i mộ cổ -- c�c nấm mộ x�y đ� bao quanh đơn giản với c�c ngọn th�p nhỏ, như để chỉ cho hay l� phải c� một th�nh phố to lớn ở gần đ�u đ�y trong một thủa n�o đ�, v� n�t cổ truyền đ� hỗ trợ cho sự phỏng đo�n đ�.� Kế đến ch�ng t�i đi ngang qua một �t nh� kho qu�n đội, v� rồi một số vườn trồng rau rộng lớn, do người Trung Hoa canh t�c, để cung cấp cho S�ig�n; v� sau đ� ch�ng t�i tiến đến v�ng ngoại � nằm rải r�c.�

 

����������� Ch�ng t�i đ� đến th�nh phố kh� sớm trước giờ trưa, v� được đưa đến �H�tel de l�Univers� nơi m� Edwards đ� ch�c mừng t�i về sự ho�n tất một c�ch vui vẻ, th�nh c�ng v� an to�n cuộc h�nh tr�nh tr�n đất liền từ Vọng C�c [Bangkok, Th�i Lan] đến S�ig�n.� T�i đ� đi băng qua b�n đảo Ấn Hoa rộng lớn -- cưỡi ngựa tr�n c�c c�nh đồng, du h�nh xuy�n qua c�c hồ, ch�o thuyền tr�n những d�ng s�ng của n� � tr�n một khoảng c�ch 655 dặm � trong s�u tuần lễ, bao gồm nhiều trạm dừng ch�n l�u d�i v� th� vị trong đường đị.

 

 

 

***

 

CHƯƠNG XXV

 

S�IG�N

 



nguyentl.free.fr

����������� S�ig�n, bị chiếm giữ bởi người Ph�p năm 1861, v� được bổ sung v�o l�nh địa của họ, c�ng với s�u tỉnh v�ng hạ lưu Nam Phần đ� được đặt dưới chế độ bảo hộ của Ph�p chiếu theo một hiệp ước, tọa lạc b�n hữu ngạn của con s�ng mang c�ng t�n, c�ch bờ biển khoảng hai mươi lăm dặm.� Từ Chợ Lớn (Chalen) một con lạch lớn chảy đến s�ng S�ig�n, v� nối với s�ng n�y ở trung t�m th�nh phố.� Lối tiến đến S�ig�n đi xuy�n qua một khu rừng m�nh m�ng c�c c�y cau, dừa, chuối, tre, v� c�c b�i c�y rậm rập với t�n gọi kh�ng biết được, trừ c�c chuy�n vi�n khoa học tự nhi�n.� C�c cảm tưởng đầu ti�n m� người ta nhận được về th�nh phố l� kh�ng c� g� đ�ng t�n thưởng về bề ngo�i của n�. Đối tượng duy nhất l�i cuốn sự ch� � l� t�a nh� bằng gạch ba tầng to lớn nằm tr�n bờ s�ng, nơi c� c� l�c từng l� t�a thị ch�nh v� một kh�ch sạn.� Tr�n d�ng s�ng, nơi đ�y c� chiều ngang chưa đến năm trăm bộ, một v�i con thuyền nhỏ vũ trang của Ph�p đang thả neo � phần lớn trong ch�ng chưa được tu sửa để phục vụ trong v�ng nội địa � v� ngo�i c�c chiến thuyền n�y, thường c� hai hay ba t�u hơi nước lớn đậu trong hải cảng (hoặc l� một chiếc của h�ng �Messageries�, hay một t�u �chỏ kh�ch' của Hồng K�ng, Anh Quốc, hay chiếc t�u chạy đến Singapore v� Penang [thuộc M� Lai �, ch� của người dịch], hay một chiến thuyền của một cường quốc ngoại lai n�o đo); xa hơn dưới hạ lưu đ�i khi c� đến cả hai mươi thương thuyền thả neo, phần lớn c� trọng tải từ năm đến t�m trăm tấn v� treo cờ hoặc của Ph�p hay Đức.

 

Tại S�ig�n c� nhiều kh�ch sạn, hay n�i đ�ng hơn, hiệu caf�, nơi m� phần lớn c�c cư d�n của Ph�p h�nh như đ� lưu ngụ.� Những qu�n caf� n�y kh�ng cực kỳ sạch sẽ; song người ta c� thể c� được một ph�ng ngủ khi�m tốn c�ng c�c bữa ăn kh� ngon với c�c gi� cả phải chăng.� D�n cư -- một sự phỏng chừng v�o khoảng cả h�ng chục ng�n người � bao gồm người d�n Nam Kỳ, ngưoời Trung Hoa, Malabars [d�n v�ng đ�ng nam Ấn Độ, ch� của người dịch], v� c�c binh sĩ Ph�p, c�c người b�n d�n sự, v� một �t người �u Ch�u thuộc c�c quốc tịch kh�c.� C�ng vụ được quản trị bởi một Thống Đốc được bổ nhiệm bởi Ho�ng Đế v� được gửi từ Ph�p sang, v� được trợ gi�p bởi một Hội Đồng Lập Ph�p v� H�nh Ph�p.� C�c đường phố ở S�ig�n th� rộng lớn, v� được l�t bằng gạch (l�m sinh ra một lớp bụi rất kh� chịu); tại hai trong c�c con đường đ�, cắt thẳng g�c với con s�ng, l� c�c con kinh bằng đ� gi�p l�m thuận tiện hơn việc chất v� bốc dỡ từ c�c tầu vận tải nhỏ của xứ sở].� Con đường chạy song song v� kế cận d�ng s�ng c� trồng h�ng c�y k�p s�nh đ�i.� Tại đ�y, sau khi mặt trời lặn, theo th�i quen, c�c cư d�n thường tản bộ, trong khi lắng nghe tiếng nhạc của một trong c�c đội qu�n nhạc thuộc trung đo�n.� C�c đường phố được thắp s�ng bằng đ�n dầu, v� được h�t dầu ra bởi c�c ống m�ng vươn d�i ra ở c�c b�n h�ng.� Kh�ng c� c�c quảng trường c�ng cộng, nhưng c� một vườn b�ch thảo nhỏ, được thiết kế một c�ch thanh nh�, nhưng kh�ng được bảo tr� một c�ch tốt đẹp nhất; tại đ� c� một số th� hoang, trong đ� c� hai con hổ lớn tr�ng hấp d�n, bắt được ở Căm Bốt.



nguyentl.free.fr

����������� C�c c�ng ốc c�n �t về số lượng v� c� vẻ ho�nh tr�ng c�ch đặc biệt n�o đ� trong thiết kế hay thanh nh� trong cấu tr�c, c� lẽ trừ ngoại lệ l� Dinh Ch�nh Phủ [tức Dinh Độc Lập hay Thống Nhất sau n�y Ph�p, ch� của người dịch] mới được ho�n th�nh hồi gần đ�y.� N� được x�y bằng gạch v� tr�t vữa, cao hai tầng � d�i khoảng ba trăm bộ v� rộng một trăm bộ -- v� tọa lạc tại trung t�m một khoảnh đất rộng quang đ�ng ở ph�a nam thị trấn.� C�c ph�ng trong dinh bao quanh một ph�ng khi�u vũ được t� tr�t một c�ch thanh lịch, c�c ph�ng cho c�c ban ng�nh kh�c nhau của Ch�nh Phủ, một đ�i quan s�t, v.v� vớI c�c cầu thang v� h�ng lan can bằng đ� cẩm thạch, s�n l�t gạch, v� trần nh� vẽ tranh.� Tuy nhi�n, h�nh d�ng của t�a nh� t�n tiến thanh lịch n�y, với c�c cầu thang v� cột nh� đồ sộ, sẽ mang vẻ nổi bật tại Lu�n Đ�n hay Hoa Thịnh Đốn, lại nằm ở giữa một khu rừng nhiệt đới v� chung quanh chỉ c� v�i t�p lều tre quả l� một điều kh�i h�i nhất.� Tại một phần của S�ig�n c� một nữ tu viện v� ng�i nh� thờ nhỏ được bao bọc bởi một bức tường cao ngất; cũng c� nhiều gi�o đường C�ng Gi�o La M� nhỏ [trong th�nh phố].

 

����������� C�c cơ sở kinh doanh �u Ch�u c�n �t về số lượng � kh�ng c� sự đại diện của c�c h�ng Hoa Kỳ -- v� c�ng cuộc mậu dịch chưa c� g� l� ph�t đạt.� Như thường lệ, sinh hoạt thực sự của thị trấn được duy tr� bởi người Trung Hoa, l� những người kinh doanh, mở c�c cửa hiệu nhỏ bu�n b�n c�c h�ng tạp h�a th�ng dụng.� Người Trung Hoa l� �kẻ cần c� l�m việc của phương Đ�ng;� họ th� chịu kh�, bền ch�, v� tiết kiệm; nhu cầu của họ th� �t, v� c�c tật xấu của họ (kể cả việc đ�nh bạc, th�i hư m� họ bị nghiện ngập một c�ch m� mệt) c� vẻ kh�ng bao giờ khiến họ rơi v�o t�nh trạng cơ h�n.� Bất cứ nơi n�o c� thể kiếm tiền được, nơi đ� bạn sẽ t�m thấy một Hoa thương [John Chinaman trong nguy�n bản, ch� của người dịch]; anh ta sẽ dần dần nhưng vững chắc nắm giữ độc quyền về mậu dịch v� kinh doanh tại mọi xứ sở m� anh ta nhập cảnh, v� một c�ch kỳ lạ, bất kể điều n�y, anh ta vẫn t�m c�ch duy tr� được c�c điều kiện tuyệt hảo với người d�n bản xứ lười biếng m� anh ta sống chung đụng.

 

����������� Tại S�ig�n c� nhiều trường học dạy người An Nam ng�n ngữ Ph�p v� c�c kiến thức gi�o dục sơ đẳng; con c�i của c�c người �u Ch�u thường được gửi về nước để đi học.� Lục qu�n v� hải qu�n thuộc quyền điều động của To�n Quyền th� nhỏ b�, nhưng đủ để duy tr� trật tự to�n khắp c�c tỉnh của Ph�p tại Nam Kỳ.� C� một t�a th�nh đắp bằng đất tại S�ig�n, được đồn tr�, theo t�i nghe n�i, bởi khoảng ba ng�n binh l�nh; ng�oi ra, t�a th�nh c� trữ cất một số lượng lớn thực phẩm v� c�c kh� cụ chiến tranh.� Binh sĩ mặc đồng phục với �o cho�ng m�u xanh da trời v� quần bằng da, c�ng với một chiếc mũ phẳng che nắng, m�u trắng [bằng ruột c�y hay đi�n điển); họ được trang bị bằng s�ng hỏa mai lắp đạn từ ph�a sau v� kiếm c� gắn lưỡi l�.� Hải qu�n bao gồm khoảng mười hay mười lăm thuyền vũ trang chạy tầm nước cạn (cho l�nh tuần giang v� để chuy�n chở binh sĩ đến c�c th�nh tr� kh�c nhau khắp xứ sở), tất cả đặt dưới quyền chỉ huy của một đ� đốc.� Hệ thống cảnh s�t th� rất hữu hiệu, người M� Lai từ Singapore c� ghi danh theo học v� được huấn kuyện về c�ng việc đ�.� Tinh thần xuống thấp thường được nhận thấy nơi c�c người �u Ch�u tại c�c th�nh phố phương đ�ng � c�c người Ph�p sống tại c�c khu miễn ph� với con g�i An Nam, c�c kẻ m� họ đ� mua, khi c�n rất trẻ, từ cha mẹ của ch�ng, với 30$ được coi l� gi� cao.� Thời tiết ở S�ig�n th� n�ng, bởi gần đường x�ch đạo, nhưng n�i chung được xem l� l�nh mạnh đối với c�c người ngoại quốc sinh sống ở v�ng �n đới; c�c bệnh tất l� những chứng bệnh li�n đới với v�ng nhiệt đới ở mọi nơi � n�ng sốt, kiết lỵ, v� dịch tả trong c�c giai đoạn kh�c nhau của n�.� Ph�p ngữ dĩ nhi�n l� th�ng dụng bởi mọi người �u Ch�u v� ngay cả với người d�n An Nam l� những kẻ học n�i n� kh�ng mấy kh� khăn.

 

����������� �Nước Ph�p tại phương Đ�ng�, với tầm quan s�t hạn chế của t�i, l� một c�u n�i kh�i h�i vĩ đại -- một sự giả trang, một sự bỡn cợt đối với ch�nh s�ch thực d�n n�i chung. Đặc t�nh của người Ph�p, buồn thay, thiếu nhiều đức t�nh cần thiết cho sự ti�n phong th�nh c�ng tại c�c v�ng đất hải ngoại; n� thiếu t�nh cương quyết, nghị lực, v� bền ch� m� ch�ng ta nh�n thấy đ� được ph� b�y một c�ch hiệu quả bởi người Anh tại Ấn Độ v� �c Đại Lợi v� bởi người Đức đến định cư tại Hoa Kỳ.� Chắc chắc chỉ c� yếu tố ch�nh trị kh�ng th�i l� c� li�n hệ đến việc duy tr� bởi nước Ph�p v�o thời điểm hiện nay một tỉnh qu� t� hon v� tọa lạc một c�ch kỳ qu�i ở Pondicherry [thuộc Ấn Độ, ch� của người dịch] hay ở một xứ sở như Nam Kỳ, đất sống bởi một d�n tộc nổi loạn v� hiếu chiến biết bao.� Sau khi đ� nh�n thấy c�c thuộc địa l�nh mạnh, tăng trưởng, v� thường được bồi đ�p (paying) của Đế Quốc Anh tại phương Đ�ng, một cuộc thăm viếng S�ig�n, �thủ đ� sơ sinh của v�ng Ph�p �� đ� để lại trong thực tế một ấn tượng buồn cười nơi đầu �c của một kẻ du h�nh hay quan s�t, nghĩ ngợi v� suy tưởng.

 

����������� Hy vọng lớn lao của Ph�p rằng con s�ng Cửu Long c� thể chứng tỏ l� một thủy lộ v� một lối khai th�ng đến c�c huyện gi�u c� của miền nam Trung Hoa, qua ngả S�ig�n, đ� bị chứng minh chỉ l� một ảo tưởng, v� rằng sự huyền b� địa dư đ� được soi s�ng bằng cuộc khảo s�t v� th�m hiểm d�ng s�ng, gần s�t đến cội nguồn của n� [?], bởi một ủy hội của ch�nh phủ Ph�p.� Một sự tường thuật về cuộc th�m hiểm n�y đ� được tr�nh b�y với thế giới trong quyển s�ch nhan đề �C�c Cuộc Du H�nh tại Đ�ng Dương v� Đế Quốc Trung Hoa: Travels in Indochina and the Chinese Empire� của �ng de Carn�, một th�nh vi�n của ủy hội.� V� từ đ� một t�c giả qu� cố của tờ Daily Telegraph ở Lu�n Đ�n đ� t�m tắt c�c kết quả của cuộc th�m hiểm ngược d�ng s�ng Cửu Long vĩ đại như sau: --

 

����������� ��ng Louis de Carn� đ� khởi h�nh trong m�a h� năm 1866 từ S�ig�n, tại v�ng Nam Kỳ thuộc Ph�p, để d� t�m con s�ng vĩ đại của Căm Bốt, s�ng Makong, đến nguồn gốc của n�.� Hy vọng của Văn Ph�ng Thuộc Địa Ph�p l� d�ng s�ng lớn n�y, chưa được hay biết, giống như con s�ng Salween, Menam, v� s�ng Đ�ng Kinh (Tonquin trong nguy�n bản, ch� của người dịch], c� thể cung cấp một thủy lộ khả dụng xuy�n qua L�o v� V�n Nam để đến v�ng hậu phương của Trung Hoa, v� sẽ đem lại cho v�ng đồng bằng Nam Kỳ hiện đang được nắm giữ bởi người Ph�p hoạt động thương mại của con s�ng Nile hay s�ng Ganges [lần lượt c�c s�ng lớn tại Ai Cập v� Ấn Độ, ch� của người dịch].� Hy vọng n�y đ� ti�u tan; s�ng Makong, m� người Ph�p đ� truy tầm dấu vết với gi� của sự cực nhọc khủng khiếp v� sự hy sinh lớn lao l�ng can đảm v� đời sống qu� gi�, l� một �con s�ng kh�ng thể vượt qua�, bị đứt đoạn �t nhất ba lần bởi c�c con th�c dữ dội v� c� một luồng chảy kh�ng c� t�u thuyền n�o c� thể hải h�nh ngược chiều được.� Sự kh�m ph� n�y, được mua bởi sự sinh tồn của trưởng đo�n th�m hiếm v� của �ng de Carn�, c� c�u chuy�n được ấn h�nh sau khi chết, lấy đi một nửa gi� trị của v�ng Nam Kỳ. Đến lượt ch�ng ta [nước Anh] phải t�m xem l� liệu c� con s�ng lớn n�o c� cửa biển tại Vọng C�c v� Maulmain [?] cung cấp được một cơ may tốt hơn cho một thủy lộ nối liền với Dương Tử Giang (Yang-tse-kiang).

 

����������� Li�n hệ đến một �lối cửa hậu� v�o Trung Hoa, c� thể lưu � rằng c�c th�nh vi�n của ủy hội của Ph�p đ� t�m thấy rằng S�ng C�i [Songkoi trong nguy�n bản, tức s�ng Hồng, Bắc Việt, ch� của người dịch] -- một con s�ng lớn d�i gần hai trăm dặm, đổ ra vịnh Bắc Việt ở hai cửa khẩu, c� thể hải h�nh một c�ch to�n hảo, v� �trong mọi phương hướng ph� hợp cho sự ph�t huy giao dịch thương mại của Đế Quốc Thi�n Triều [chỉ Trung Hoa, ch� của người dịch] với thuộc địa mới của ch�ng ta.�� Mặc d� điều n�y kh� c� thể được gọi l� một kh�m ph�, bởi nh�nh cực bắc của hai chi lưu của con s�ng C�i, c� chiều rộng khoảng một dặm tại cửa khẩu, được hay biết l� đ� từng được hải h�nh một c�ch an to�n bởi t�u vận tải h�ng h�a �u Ch�u trong thế kỷ thứ mười bảy.

 

����������� Người bạn tốt t�n Edwards của t�i tại Panompin (Nam Vang) đ� th�p t�ng kh�ng mệt mỏi t�i đi thăm S�ig�n, đ�ng g�i c�c đồ sưu tập của t�i, v� đ� trợ gi�p t�i trong bất kỳ v� mọi c�ch n�o m� �ng c� thể l�m được, v� đ� chỉ rời t�i tr�n s�n chiếc t�u hơi nước chuy�n chở của h�ng Messageries khi chu�ng reng l�n y�u cầu mọi người kh�ng phải kh�ch du h�nh phải rời khỏi s�n t�u v� bạn b� của họ để l�n bờ.� S�ng S�ig�n c�n giữ c�ng chiều rộng � 500 bộ -- cho dến khi n� ra tới biển Trung Hoa [China Sea trong nguy�n bản, ch� của người dịch]; d�ng s�ng th� uốn kh�c quanh co nhưng s�u, cho ph�p c�c t�u thuyền c� trọng tải lớn nhất xả hơi �m ả chạy đến tận th�nh phố. Đất ddai hai b�n s�ng th� thấp, bằng phẳng v� thưa d�n; bờ s�ng trải d�i c�c c�y đước cho đến tận bờ nước . Ở cửa s�ng, tr�n một ngọn đồi thấp, c� một hải đăng với �nh s�ng s�ng rọi, v� trong v�ng cư tr� sau ngọn đồi n�y l� một l�ng đ�nh c� nhỏ nơi m� c�c người tr�ng coi hải đăng v� gia đ�nh họ cư ngụ.

 

����������� Ch�ng t�i xả hơi xu�i d�ng một c�ch vui vẻ tr�n con s�ng kh�c khuỷu v� ra tới biển, nơi m� ch�ng t�i gặp được một l�n gi� m�t thoải m�i thổi từ phương bắc; mọi việc đều thuận lợi v� nhiều hy vọng, nhưng khi t�i thả bước từ tốn tr�n s�n t�u trong buổi tối s�ng sao đẹp đẽ h�m 4 th�ng Ba năm 1872, t�i kh�ng cảm thấy điều g� kh�c hơn l� một cảm gi�c buồn b� khi nghĩ đến sư gi� từ c�c xứ sở xinh tươi tuyệt vời c�ng c�c người d�n lạ l�ng v� c�c phong tục lạ l�ng hơn nữa của v�ng Viễn Ấn (Farther India), c� lẽ trong nhiều năm, c� thể l� vĩnh viễn.

 

����������� Chiếc t�u hơi nước của ch�ng t�i c� t�n l� �Alph�e�, trong tải 1,00 tấn, của h�ng h�ng hải Ph�p; v� trong số c�c người kh�c, c� cả Đ� Đốc Dupr�, Thống Đốc Nam Kỳ, l� một h�nh kh�ch quay về Ph�p để chăm s�c sức khỏe.� V� t�i l� một h�nh kh�ch đi T�ch Lan (Ceylon) -- để thăm tại trung t�m �h�n đảo linh thi�ng� c�c phế t�ch của c�c kiến tr�c đ� được dựng 3,400 năm trước -- để nh�n thấy c�ng tr�nh Lava Maha Paya, với 16,000 chiếc cột của n�, c�c ng�i đền tr�n n�i tại Matate, c�c hang động tại Dambool, v� Hồ nước tại Candeley, với bờ k� bằng đ� d�i mười bốn bộ, được xếp chồng l�n nhau một c�ch ngăn nắp.

 

����������� Ch�ng t�i đ� c� một cuộc h�nh tr�nh �m đềm v� th�ch th� đến Singapore, v� từ đ� đến Point de Galle, nơi m� t�i c� thể xin ph�p ch�o tạm biệt độc giả; bởi ch�nh từ T�ch Lan, t�n gi�o vĩ đại v� oai nghi�m của Đức Phật, chắc chắn l� đ� được lan truyền trước ti�n sang Miến Điện v� c�c xứ sở kh�c của v�ng Viễn Ấn./-

 

-------------

 

Nguồn: Frank Vincent, Jun., THE LAND OF THE WHITE ELEPHANT, Sights and Scenes in South-Eastern Asia, A Personal Narrative of Travel and Adventure in Farther India, embracing the countries of Burma. Siam, Cambodia, and Cochinchina (1871-2), c�c trang 298-316, New York: Harper & Brothers, Publishers, Franklin Square, 1874

 

Ng� Bắc dịch v� ch� giải

� 2007 gio-o

C�c bản dịch kh�c của Ng� Bắc tr�n gio-o