W. Robert Moore &

Maynard Owen Williams

 

CHÂN DUNG ĐÔNG DƯƠNG

Với 21 Bức Tranh Vẽ Của Jean Despujols

 

Ngô Bắc dịch

 

       Đối với Á Châu cổ xưa không yên nguôi, chiến tranh không có ǵ là mới lạ.  Ngày nay nó đang run sợ trước các lực lượng ghê gớm hơn bất kỳ sức mạnh nào khác kể từ khi các đoàn quân Mông Cổ tràn qua phần lớn lănh địa của nó và phóng ngựa về phía tây vượt quá Mạc Tư Khoa.

       Đông Dương ngày nay, giống như Hàn Quốc, là một địa điểm xáo trộn.  Tại núi đồi Bắc Việt có sương mù che phủ, chất thành dẫy áp sát vào biên giới phía nam của Trung Hoa, giống như các đỉnh núi cheo leo được vẽ trong các bức tranh thời nhà Tống nổi tiếng, chiến sự đang diễn ra.

       Nơi đây các lực lượng bí mật của An Nam, cầm đầu bởi Hồ Chí Minh do Mạc Tư Khoa huấn luyện và mang các vũ khí được cung cấp bởi Cộng Sản Trung Hoa, đang thực hiện một chiến dịch du kích có tổ chức chống lại Pháp và chính phủ Việt Nam được thừa nhận (xem các trang 463, 487) [tất cả số trang trong bài theo nguyên bản, chú của người dịch].

       Các bản tin điện mang các địa danh nghe xa lạ như Lạng Sơn, Cao Bằng, Lộc B́nh, và Lào Kay, bởi quân lính Pháp đồn trú tại Đông Dương đă bị buộc phải từ bỏ các tiền đồn bảo vệ các đèo núi hẹp trài ra như các ngón tay của ḷng bàn tay phẳng, x̣e ra từ châu thổ sông Hồng nhiều lúa gạo.

 

Địa Lư Nhân Văn Bằng Tranh Vẽ

       16 trang kèm theo gồm các bức tranh vẽ bởi Jean Despujols mang lại một chân dung con người và địa dư của vùng đất đang lâm chiên này. 

       Đă dành được Giải Hội Họa Đông Dương, lập ra bởi Hội Đồng Kinh Tế của Chính Quyền Đông Dương, nhà họa sĩ người Pháp nhiều tài năng này, nay là một công dân Hoa Kỳ, đă sống hai năm tại xứ sở đó ngay trước khi có Thế Chiến II.  Trong hai năm đó, ông ta sáng tác hơn 300 bản phác họa và tranh vẽ (trang 465).

       Tranh sơn dầu, màu nước, và bản vẽ của ông thu giữ được bàu không khí của rừng rú ẩm thấp vùng Đông Dương, vẽ lại các con đường uốn khúc của nó len lỏi giữa các cánh đồng lúa bóng loáng gương nước và vách đá lởm chởm, và phác họa chân dung người dân của nhiều bộ tộc quần tụ tại phần đất này của Đông Nam Á, một khu vực lớn hơn tiểu bang Texas một chút.

       Để t́m kiếm nhiều đề tài của ḿnh, ông đă thâm nhập vào các phần khó tiếp cận nhất của xứ sở.  Ông đă du hành từ các cánh đồng của Căm Bốt, xuyên qua các vùng đồi xô đẩy nhau của Lào, và đến các đỉnh núi Bắc Kỳ nơi mọc lên các ngôi làng biệt lập của người dân núi đồi mặc quần áo có màu sắc vui tươi – người Mèo, người Mán, người Lô Lô và người Thái. 

       Ông đă kết bạn với các tù trưởng bộ tộc và dân làng trong số các bộ lạc người Mọi thuộc các khu vực chưa được b́nh định tại phía nam rặng núi Trường Sơn (Annamese Cordillera), trải qua một trận băo ven biển, bị quăng vào các luồng nước chảy xiết nguy hiểm của con sông Cửu Long và sông Nam Te [Nậm Tè ?] (Noire: sông Đen?, tức sông Đà?), và mệt nhoài trong sự ẩm thấp nhiệt đới khiến cho việc làm khô ráo các bức tranh của ông gần như  bất khả.

       Trong các cảnh quan của Despujols, không có kẻ thù nào đáng sợ hơn là con hổ (các trang 470, 474).  Các người mẫu của ông phản ảnh sự êm ả Đông Phương, hơn là sự lo sợ giương to đôi mắt.  Các bức vẽ của ông mang lại một cái nh́n thời b́nh của Đông Dương, giờ đây trở nên u ám bởi bóng tối của chiến tranh.

       Đối với chúng tôi, các người đang viết các ḍng chữ này, các bức tranh của Despujpols chụp lại các bè bạn của chúng tôi và các nơi chốn chúng tôi hay biết, bởi chúng tôi đă rong ruổi khắp Đông Dương trong thời b́nh và kể từ khi chiến tranh xảy đến. *

 

Những Người Đàn Bà Uyển Chuyển và

Các Quan Chức Mặc Áo Có H́nh Con Rồng

       Đối với chúng tôi, một Hà Nội, Huế, Phnom Penh, Vạn Tượng, Luang Prabang, và Sàig̣n hương xa là các địa điểm sống động gợi nhớ người dân da vàng chen chúc chật cứng các ngôi chợ, các người đàn bà An Nam mang quần uyển chuyển và các quan chức mặc áo có thêu h́nh rồng rảo bước tại các triều đ́nh thiết chế theo kiểu Trung Hoa, và các nông dân nhẫn nại vái lạy thần đất bên cạnh sông Hồng và con sông Cửu Long dũng mănh. 

       Tại một số nơi, nhà cửa của họ bị san bằng bởi chiến sự hay bởi chiến thuật tiêu thổ kháng chiến của các kẻ theo ông Hồ Chí Minh, phe Việt Minh.  Các địa điểm này cũng gợi nhớ sự hiếu khách của người dân Căm Bốt cởi mở có tổ tiên Khmer cao quư đă dựng lên các đền đài nguy nga tại Angkor, và đến các ông hoàng và thường dân Lào thân thiện.

       Để hiểu được địa thế và dân chúng của nó, trước tiên hăy cứu xét xem tại sao lại có tên Indo-China (Đông Dương).

 

Ảnh 1: Phố Catinat, hai bên đường chạy dài các hàng cây và cửa hiệu, là Đại Lộ Champs Elysées của Sàig̣n mang hương vị Paris.

       Đông Dương, được chạm khảm bởi văn hóa Ấn Độ và Trung Hoa, bao gồm Quốc Gia Việt Nam bị chiến tranh tàn phá và các Vương Quốc tương đối ḥa b́nh, Căm Bốt và Lào.  Sàig̣n, thủ đô của Việt Nam, biết được mùi sự khủng bố của Cộng Sản; các quả lựu đạn được ném không hề báo trước vào các quán bán cà phê và rạp hát của nó.  Các chiếc xich lô đạp thay thế cho các xe kéo kiểu cũ.  Cô gái gốc Trung Hoa này, quay về nhà với các bông hoa và thực phẩm, đang ngồi trên một chiếc xích lô như thế.

 


 

Ảnh 2: Ba Hàng Giáo Bằng Tre Tua Tủa Bảo Vệ Quản Lợi [?], Một Tiền Đồn Quân Sự

Ở các nơi khác, các tháp cao bằng gạch, canh gác bởi lính Pháp và Việt Nam, bảo vệ các xa lộ và các chiếc cầu chống lại các cuộc đột kích của quân Đỏ [cộng sản], các kẻ đến cướp phá, đốt cháy và giết chóc, sau đó trốn lại vào trong các khu rừng.  Một số làng có hàng rào dậu bằng cây gỗ.

 


 

Ấn Độ và Trung Hoa là các nguồn gốc văn hóa của nó.  Đằng sau các ngọn tháp đồ sộ của vùng Angkor huyền bí, vươn lên từ phế tích trên khu rừng gần Tonle Sap, hay Biển Hồ (Great Lake), tại miền trung Căm Bốt, ẩn hiện văn hóa cổ thời của Brahmans được du nhập từ Ấn Độ (trang 490).

       Brahmans cũng giám hộ người Chàm, dân tộc với các ngọn tháp bằng gạch và khoảng 100,000 người là tất cả nhưng ǵ c̣n sót lại của một vương quốc một thời hùng mạnh tại vùng duyên hải giờ đây là một phần của Trung Kỳ (An Nam).  Xa hơn về phía bắc, văn hóa Trung Hoa định khuôn cho sinh hoạt triều đ́nh tại Huế.

       Xin lưu ư rằng từ ngữ “mandarin: quan lại” và đối với phần lớn người ta, nó để chỉ một viên chức của Đế Triều Trung Hoa.  Nhưng trong ngữ căn của nó, từ ngữ là một chữ gốc tiếng Phạn (Sanskrit) từ Ấn Độ, và từ lâu đă du hành lên phía bắc dọc theo Con Đường Cái Quan (Mandarin Road)  cổ xưa của Đông Dương, mà người Pháp đă đặt lại tên là “Đường Thuộc Địa Số 1: Route Colonial No. 1”.

       Các giáo sĩ Bà La Môn gốc Ấn Độ, các kẻ đă bật sáng thiên tài bản xứ của các người Khmers thời ban sơ, và các viên chức Trung Hoa, các kẻ cho người An Nam mượn văn hóa của họ, không phải là các kẻ duy nhất đến đây.  Tổ tiên của vùng Đông Dương cũng có gốc rễ tại núi đồi Tây Tạng, từ các cánh đồng Mông Cổ gió quét ngang, và từ các ḥn đảo Indonesia, như các tranh vẽ của Despujols cho thấy. 

       Tại vùng đất có di sản chủng tộc phong phú này, người An Nam cần cù đă dành được vị thế chế ngự.  Việt Nam, khôi phục danh xưng cổ xưa của nó, mang nghĩa “Dân [Việt] ở phương Nam”, bao gồm các phần trước chiến tranh là Bắc Kỳ (Tonkin), Trung Kỳ (An Nam) và Nam Kỳ (Cochin-China), tạo thành bờ biển h́nh chữ S ở phía đông.  Tại Quốc Gia này, đang bị đe dọa bởi chiến tranh, có khoảng 22,000,000 người. **

       Các Vương Quốc Căm Bốt và Lào, chiếm cứ nửa phần nội địa phía tây của xứ sở, chỉ có số dân tổng gộp hơn 5,000,000 người một chút.  Chúng tương đối vẫn c̣n ḥa b́nh và tự quản, nhưng đă sẵn có sự bắn tiếng rằng chúng cũng phải được “giải phóng”.

       Người Lào và các thị tộc anh em sơ khai hơn của họ rải rác khắp các thung lũng miền bắc Bắc Kỳ cho thấy phương cách mà các sắc dân của Á Châu cổ xưa đă di chuyển.  Họ là các thành viên của chủng tộc Thái (Tai) bao trùm, trong đó có cả người Xiêm La và người Shan ở Miến Điện.

       Nhiều thế kỷ trước đây, họ cư ngụ tại miền nam nước Trung Hoa trước khi miền này thuộc vào Trung Hoa.  Nhiều người vẫn c̣n ở lại đó.  Áp lực kéo dài, và cuộc càn quét của các đội quân của Kublai Khan (Hốt Tất Liệt), kẻ mà Marco Polo đă phục vụ như “thông tín viên chiến tranh” gốc Âu Châu duy nhất, đă phá vỡ các vương quốc được tổ chức của họ và đă đẩy nhanh cuộc di dân về phương nam.

 

Miền Đất Với Các Ngôi Nhà Trên Sườn Đồi

       Các bộ tộc khác đă di chuyển trên cùng lối đi t́m kiếm nơi trú náu này.

       Các bộ tộc người Mán, hay người Dao (Yao), theo bước chân người Thái tiến vào miền bắc Lào và Bắc Kỳ, nhận thấy các người đi trước đă sẵn chiếm ngụ các thung lũng; v́ thế, họ đă dựng nhà của ḿnh trên các sườn đồi.  Người Mèo, người Lô Lô, và các sắc dân khác đă đến kể từ đó để định cư tại phần sườn cao hơn của các ngọn núi.  Dân chúng Đông Dương chính v́ thế đă trở thành một cuộc khảo sát theo cạnh xiên thẳng của kim tự tháp cũng như một sự khảo sát về sự bành trướng theo chiều ngang.

       Chúng ta cũng học hỏi về thể cách mẫu hệ, khi leo lên các ngọn đồi.  Các người đàn ông các bộ tộc núi đồi thường chấp nhận y phục của người dân vùng đồng bằng.  Nhưng các phụ nữ không như thế! Y phục của phụ nữ thật quá đặc sắc và nhiều màu sắc đến nỗi người ta phải lệ thuộc nhiều vào thời trang hơn là đặc tính để nhận biết một thị tộc.

       Vẻ đẹp của ngời Mán Tiền với tóc bôi dầu được chải cầu kỳ và bới cao, đồ trang sức được đánh bóng kỹ lưỡng, và váy x̣e đáng ngưỡng mộ. Họ khó có thể bị nhầm lẫn với chị em họ Mán Cốc, các người ưa thích các chiếc quần thêu kiểu ô vuông bàn cờ, các búp chỉ sợi màu đỏ tươi trên áo của họ, và một chiếc khăn bịt đầu nhiều màu sắc.

Bên cạnh họ người Mèo trông giống như một nữ sinh với áo bẻ cổ của thủy thủ, váy ngắn, và chiếc nón rộng.  Chiếc nón này được quấn nhiều lớp chồng lên nhau quanh búi tóc cho đến khi nó nhô ra, như chiếc bánh kẹp phẳng phiu, quanh đầu.

Ngay người Mèo cũng được phân chia thành nhiều nhóm, Đen, Trắng, Đỏ và Hoa, tùy theo loại y phục mà người đàn bà mặc.  Cô gái người Mèo mở to đôi mắt mà Despujols vẽ mang trên tóc của ḿnh một cuộn khăn quấn làm bằng đuôi ngựa bện vào nhau (trang 471).

 

Ảnh 3: Trang Phục Chứ Không Phải Gương Mặt Xác Định Các Bộ Tộc Miền Núi Đồi Bắc Kỳ

       Đối với các chuyên viên, các trang phục muôn đời này được dùng như các thước đo cao độ, bởi mỗi thiếu nữ thường sống ở một mức độ núi cao khác nhau.  Người Mèo Trắng e lệ (bên trái) đội mũ quấn ṿng tṛn và mặc áo cổ bẻ như thủy thủ.  Người Mán Tiền che kín bắp chân với chiếc mũ giống như cái diều, có vẻ sẵn sàng cất cánh khi gặp làn gió lên cao đầu tiên.  Chị em Mán Cốc của cô đội khăn quấn,  đính các búp bằng sợi mềm màu đỏ, và mang quần dệt h́nh ô vuông bàn cờ.  Cả ba đều có chung sự ưa thích các chiếc kiềng đeo cổ bằng bạc.


Sự nhận biết các thị tộc cũng có thể dựa vào lông mày! Trong số các phụ nữ người Mán, lông mày hiếm khi lộ ra, nhưng dưới mái tóc người Nùng, vật nổi lên như một chiếc khăn gấp sáng chói trên khuôn mặt, là cặp lông mày được uốn nắn tuyệt vời như thể chúng được cắt tỉa ở một thẩm mỹ viện chứ tranh không từ một túp lều miền núi.

“Mán” có nghĩa “Man Rợ: Barbarian” trong tiếng Hán hay “Hoang Dă; Savage” trong tiếng Việt.  Một tên gọi chính xác hơn cho bộ tộc là Kim-mien [?], có nghĩa “Người Miền Núi: Mountaineers”.  Trong số các thị tộc người Mán này có người Mán [có] “Sừng: Horns” (Mán Cốc), người Mán [có] “Tiền Trung Hoa: Chinese Money” (Mán Tiền) [có tiền đồng Trung Hoa đính trên áo của họ, chú của người dịch]; và những người có “Bảng Lớn: Large Boards” [?], người mang “Quần Trắng: White Pantaloons” [?], của “các Làng Trên Cao: High Vollages” , “Kẻ Hung Dữ: Ferocious Man” [?], và nhiều nhóm khác!

 

Người Thái Trắng và Người Thái Đen

Thái Trắng nghe có vẻ trịnh trọng hơn Thái Đen, nhưng ở đây là trường hợp ngược lại.  Người Thái Đen đă ghi chép ngôn ngữ của ḿnh bằng thỏi mực và bút lông.  Họ nâng niu các kẻ trung thành với chế độ phong kiến và ít nghiêng về việc trở thành người Việt Nam như là Thái Trắng.  Các bức tranh của Despujols về Thái Đen và Thái Trắng phát hiện rằng họ là chị em, ngoại trừ sự khác biệt về màu sắc của các chiếc áo (trang 481).

       Điều được ước lượng rằng ba phân tư vùng thượng du Bắc Kỳ được cư ngụ bởi người Thái, bởi nơi đây, ngoài Thái Trắng và Thái Đen, c̣n có người Thổ, Nùng (Giai) [Giáy?], Nhang [?], và nhiều thành phần khác của chủng tộc đó.

       Bởi có xáo trộn được mưu tính tại các đồi núi Bắc Kỳ này, nhiều phần trong các nhóm này đă kết hợp với nhau thành một Liên Bang Thái, dưới sự lănh đạo của một ông hoàng thế tập, và đă bày tỏ rằng họ sẽ kháng cự lại bất kỳ sự xâm nhập và chiếm đóng nào trên các phần đất của họ.

       Chống lại súng máy và súng cối, các khẩu súng rèn bằng tay và cung tên không mấy hữu dụng, nhưng dân miền núi có một truyền thống ngoan cường về tự do.

       Tại các ngôi làng bộ lạc biệt lập, người dân sống tại nhà và canh tác các loại cây như ngô, lúa mạch, khoai, và đôi khi cây thuốc phiện bằng cách phá rừng.  Một số trong các túp lều thô sơ của họ được dựng trên các cọc cắm trên sườn đồi; các nhà khác được dựng trên nền đất.

       Dân chúng th́ e lệ nhưng hiếu khách.  Một người trong chúng tôi vẫn nhớ cử chỉ thân thiện của việc được biếu tặng hai trái trứng gà bởi một tù trưởng làng Mèo; tại ngôi làng tí hon của ông, trứng gà th́ hiếm hoi.

       Phải thú nhận rằng được chụp ảnh các phụ nữ bẽn lẽn, ăn mặc y phục tươi vui, hay nh́n thấy các đàn ông Mèo nhảy múa trong điệu xoay ṿng như giáo sĩ Hồi Giáo theo âm thanh đơn giản của kans [kèn ?] ống tre th́ thú vị hơn việc trải qua đêm trong các ngôi nhà um khói, nơi mà các con lợn thường tụ do qua lại.  Các ngôi làng trên đồi, trông thơ mộng từ đàng xa, có thể dơ bẩn đến khó tin.

       Cao điểm trong kinh nghiệm của Williams [một trong hai tác giả, chú của người dịch] với người dân bộ tộc này xảy ra trong một hôm khi ông đi xe lên vùng Nguyên B́nh [?] và Thất Khê.

       Hàng trăm dân làng đi xuống thị trấn, nhiều người mặc lễ phục đẹp nhất của họ.  Đàng trước các máy chụp ảnh của ông, họ đứng với bàn chân miễn cưỡng và khuôn mặt cúi xuống , bởi bất kể y phục bắt mắt của họ, các trinh nữ miền núi trẻ trung th́ e thẹn.

       Tuy nhiên, giữa họ với nhau, dân trong bộ tộc có thể sống vui vẻ.  Các trai trẻ và thiếu nữ, tham dự một tṛ chơi có vẻ như một tṛ kết hợp bắn ná và bắn cung của David, cười đùa và la hét với một niềm vui hồn nhiên.  Kết thành từng đôi, họ lần lượt ném các quả tạ có đuôi dài vào một mục tiêu bằng giấy trên cao, và sẽ không hài ḷng cho đến khi họ quăng trúng nó.  Nếu một người ném không trúng mục tiêu, kẻ kết bạn cố gắng tóm bắt quả tạ phía đàng đuôi trước khi nó chạm mặt đất.

       Đó là một cơ hội để các thanh niên nam nữ biểu diễn.  Trong thực tế, các thiếu nữ cũng điệu nghệ không kém trong sự nhanh nhẹn của bàn chân trần.  Trong niềm thích thú của tṛ chơi, các thiếu nữ thắt eo, nâng cao bộ ngực này biểu lộ năng lực và sự tao nhă của thể thao thế vận hội Olympia, và bày tỏ một t́nh đồng đội vui tươi.

 

Ảnh 4: Họa Sĩ, trong Pḥng Vẽ, Kiểm Tra Một Kiện Hàng Chở Về Pháp, Các Bức Tranh Đông Dương Quư Giá Của Ông.

       Jean Despujols sáng tác khoảng 300 họa phẩm tại Đông Dương.  Ông mang chúng về sinh quán tại Pháp ngay khi Thế Chiến II bùng nổ.  Về sau ông trở thành công dân Hoa Kỳ.  Tại đây, trong năm 1948, tuyển tập của ông được chở đến Shreveport, Louisiana.  Ba trong số các bức tranh này, kể cả bức săn hổ, được sao chụp nơi các trang 467, 474, 479

 



 “Bàn Cờ” Nơi Các Thiếu Nữ Là “Con Cờ Đàn Ông”

       Một tṛ đánh cờ, được chơi giữa người Mán Cốc và Mán Tiền, th́ tân kỳ.  “Bàn cờ” là một mảnh ruộng, được vạch thành các ô vuông bởi các thanh tre dài, chẻ đôi.  Các thiếu nữ mang đồ trang sức bằng bạc và các búp sợi chỉ là các “con cờ”.  

       Họ di chuyển từ ô vuông này sang ô vuông khác theo bước đi của các chủ tướng chơi cờ, ngồi dưới một nơi trú náu sơ sài gần đó.  Khi một con cờ -- tức thiếu nữ -- bị ăn, cô ta rời bàn cờ và nhập vào các khán giả.

       Các niềm vui đơn giản, thưa đúng vậy.  Nhưng ở đây là một tṛ giải trí vui tươi cho một người cầy cấy trên các nương đồi ban ngày.

       Ngày chợ phiên tại các thị trấn yên tĩnh mang một bàu không khi hội chợ của huyện [county fair, ở Hoa Kỳ, chú của người dịch], với các tṛ chơi cờ bạc và các màn tŕnh diễn của các diễn viên người An Nam xen kẽ.  Với bộ lông đẹp đẽ và lớp lụa mềm mại, các dân làng thực khó để mô tả, thực sự trở thành các con chim đẹp.  Và các ban nhạc của họ, ít nhất, th́ ồn ào!

       Thật là một hành tŕnh không được đo bằng số dặm đường khi quay trở về, từ các ngôi làng đồi núi hay các thị trấn vùng nông thôn, để tham dự một buổi tiệc rượu hay một cuộc uống trà khiêu vũ tại Hà Nội, tự nó phân chia thành một thành phố Âu Châu được xây dựng đẹp đẽ với một thị trấn bản xứ nơi mà các cô gái bán hoa [mặc quần áo] nhăn nheo bày một chuỗi các bó hoa dọc theo bờ một cái hồ trong phố.  Thủ đô một thời ḥa b́nh này đă ít bị tổn hại bởi chiến tranh.

       Nhưng một vài điều ǵ khác hiện ra khi lấy xe đi qua vùng thôn quê bao quanh Hà Nội và nh́n thấy các đường lộ được canh gác bởi các binh sĩ có vũ trang, và để thăm viếng các ngôi làng và các thị trấn đă bị tàn phá đến nỗi không c̣n viên gạch nào chồng lên viên gạch khác.

       Các binh sĩ của ông Hồ Chí Minh đă buộc dân làng phải đập phá các ngôi nhà của chính ḿnh khi họ rút quân trước người Pháp hai năm trước đây, sau đó thường ra lệnh rằng các viên gạch và gỗ cũng phải được mang đi.  Tại một vài thị trấn, bị bỏ rơi trong sự vội vă, các tháp chứa nước và các công ốc chính bị phá nổ tung để ngăn cản chúng c̣n được sử dụng bởi người Pháp.

       Điều được nói rằng lực lượng nào kiểm soát được hai đồng bằng nhiều lúa gạo của Bắc Kỳ và Nam Kỳ sẽ kiểm soát được toàn thể Việt Nam.  Vào lúc chúng tôi đang viết, phần lớn hai khu vực này nằm dưới sự kiểm soát của binh sĩ Pháp và Việt Nam, ngoại trừ việc bắn sẻ, chính sách tiêu thổ, và các cuộc đột kích ban đêm.

       Người ta nh́n thấy ít nụ cười hơn trên khuôn mặt của các nông dân có nhà ở bị tàn phá, và có con trâu nước bị hạ sát để làm thịt bởi lính Nhật Bản trong Thế Chiến II hay đă bị lấy mất từ khi đó bởi các lực lượng Việt Minh.  Nhưng ngày nay, như măi măi, cái lưng của người nông dân đang c̣ng xuống trên các mảnh lúa śnh lầy của họ, để có hạt gạo vừa đủ nuôi cho mọi miêng ăn của xứ sở.

 

CÁC TRANH VẼ CỦA HỌA SĨ DESJUPOLS

Tranh 1: Angkor Đổ Nát Tái Tạo Các Điệu Múa Của Các Vũ Công Apsarases, Các Thiếu Nữ Hợp Xướng Của Các Vị Thần Ấn Độ Giáo

       Với bức tranh này, Tạp Chí National Geographic Magazine giới thiệu một loạt 16 trang gồm các tranh vẽ bởi ông jean Despujols, một họa sĩ Hoa Kỳ gốc Pháp.  Trước khi chiến tranh tàn phá Đông Dương, ông đă dành hai năm để họa chân dung các dân tộc của nó, từ người Căm Bốt, Việt Nam và Lào văn minh cho đến các bộ lạc miền núi chưa b́nh định xong.

       Thiếu nữ Căm Bốt này, tay cầm hoa sen linh thiêng và búp hạt sen của nó (tay trái), đứng tại Angkor, thành phố-đền đài Ấn Độ mà tổ tiên của cô, các người Khmers đầy tài năng, đă xây dựng từ bẩy đến mười thế kỷ trước đây (các trang 468, 469, 470, 471).  Trên các bức tường của nó, họ đă chạm khắc ch́m chân dung của hàng trăm vữ công tế lễ.

       Nếu diễn viên nhảy múa tại triều đ́nh Căm Bốt ngày nay, cô ta sẽ thay các tấm khăn khoác ngoài sơ sài bằng hàng thêu nặng nề, nhưng, giống như các tiền nhân thời xây dựng Angkor, cô ta sẽ đóng các vai cổ điển xa xưa của Ấn Độ, Mahabharata và Ramayana.

 


 

Tranh 2: Người Khmers Bỏ Phế Các Hành Lang Điêu Khắc và Các Ngọn Tháp Vươn Cao ở Khu Đền Angkor Wat; nguời Pháp Cứu Văn Chúng Từ Khu Rừng

 


 

Tranh 3: Các Vũ Công Sống Động, Tô Phấn Trắng Ma Quái, Tŕnh Diễn Tại Khu Đền Angkor Đă Chết Dưới Ánh Đuốc.

 


 

Tranh 4: Các Vị Thần Đă Biến Mất; Con Hổ Chiếm Giữ Sân Ngôi Đền Của Họ.  Con Hổ Không Đứng Làm Mẫu Để Vẽ, Nhưng Tiếng Rống Của Nó Khiến  Họa Sĩ Phải Ôm Đồ Nghề Bỏ Chạy

 


 

Tranh 5 & Tranh 6: Các người con gái của tộc Khmers và Mông Cổ Phản Ảnh Sự Hợp Chủng của Đông Dương.

       Tranh 5, Bên Trái: Thiếu nữ Căm Bốt, một vũ công tại Angkor Wat trong mùa đông, thuộc đoàn vũ hoàng gia ở Nam Vang, được hướng dẫn bởi mẹ nuôi của cô, một vị công chúa.  Cô xuất hiện trong trang phục ngày Chủ Nhật.  Khu Đền Angkor Wat hiện thân như một trong các thành tích kiến trúc vĩ đại nhất của thế giới.

 


 

       Tranh 6, Bên Phải: Cô gái Mèo ăn mặc ấm áp để chịu đựng khí hậu buốt giá của làng miền núi cạnh biên giới Trung Hoa của cô.  Tóc cô được quấn vào trong một cái khăn vấn bịt đầu làm bằng lông đuôi ngựa bện lại.


 

Tranh 7: Các Lá Phướn Giống Như Con Diều Của Giàn Thiêu Xác Tạo Ra Điệu Nhạc Trong Gió Nhẹ Như Các Chiếc Thụ Cầm (Đàn Hạc) Của Vị Thần Gió.

       Ngôi đền tháp nhọn này, được thấy tại Siemreap, cất giữ thân xác và giàn thiêu của một nhà sư Phật Giáo.  Mặc dù được dựng bằng tre và giấy có thể đốt cháy, nó sẽ không bị châm lửa mà lại được tháo gỡ đi.

       Các nhà sư Phật Giáo trong áo choàng khoác ngoài màu vàng của sự khiêm tốn, hướng mặt về phía đền.  Người Việt Nam ngồi xổm đang ăn cơm bán bởi một người bán hàng rong.  Các người Căm Bốt tháp tùng một vị cao tăng được khiêng trên một chiếc kiệu

       Phật tử Căm Bốt theo phái Hinayana, hay Tiểu Thừa.  Phần lớn các người đàn ông đều phục vụ tại các tu viện một phần đời của họ.


 

       Tranh 8: Các Cây Dừa Đong Đưa Trong Các Làn Gió Mùa Thổi Vào Từ Vịnh Xiêm La

       Em gái nhỏ này, bế đưa em trai nhỏ bên hông, đi theo họa sĩ khắp nơi ông đi đến khi ông vẽ tại làng cô bé.  Bố mẹ người Việt Nam của cô bé, có thuyền độc mộc nằm bên cạnh ngôi nhà mái tranh của họ, là dân đánh cá, giống như các dân làng khác.

       Cuối mỗi chiều, khi các người đàn ông quay vào từ biển, họa sĩ nh́n thấy họ phân chia phần bắt được giữa các người phụ nữ tùy theo số con của họ.

       Ngoài cá, dân chúng ăn dừa và gạo.  Các cây dừa che khuất tầm nh́n thấy các cánh đồng lúa của họ.

 


 

Tranh 9: Các Đàn Ông Radé, Miệng La “Giết Loài Giết Người”, Tấn Công Một Con Hổ Với Các Ngọn Giáo và Cung Tên.  Con Hổ Bạn Của Nó Nằm Chết Phía Góc.

 


 

       Tranh 10 & Tranh 11: Con Gái và Con Trai, Các Thành Viên Của Bộ Lạc Davak Sơ Khai, Cắt Tóc Ngang Trán và Dũa Răng Cho Nhọn

       Người Davak sống ở miền núi, có nguồn gốc Indonesian, thuộc vào một nhóm dân xa xôi được gọi chung là “Mọi”, có nghĩa “mọi rợ”.  Là các kẻ săn bắn gan dạ, người Mọi không nghĩ ngợi ǵ về việc đối diện với các con hổ, voi, và thú hoang.  Một số theo mẫu hệ, chuyển giao danh tính và tài sản qua người mẹ. 

       Người thanh nam tô điểm kiểu tóc của ḿnh với một chiếc gương “chiếu hậu”

 


 


 

       Tranh 12: “Dẫy Núi Với 99 Ngọn” Lởm Chởm, “Xương Sống Của Con Rồng An Nam”, Đột Nhiên Trổi Lên Từ Các Đồng Lúa Phẳng Như Mặt Bàn.

       Các con trâu nước, quá chậm chạp đến nỗi chúng có vẻ chỉ hơi nhúc nhích, đang cày đất ngập nước.  Các người đàn ông và đàn bà đang cấy mạ.  Bên trái, một chiếc thuyền đang chạy trên Sông Đáy, một chi lưu của sông Hồng.

       Quân du kich Việt Minh cộng sản ẩn trốn vùng núi đồi Bắc Kỳ nhiều lần đột kích các lực lượng Pháp kiểm soát các đồng bằng.

 


 

       Tranh 13 và Tranh 14: Vẻ Thanh Nhă Của Con Gái Trung Kỳ Và Dáng Khỏe Mạnh Của Con Gái Bắc Kỳ Phản Ảnh Sự Tương Phản Giữa Các Chủng Tộc Chị Em Của Việt Nam

       Yêu [Yến?] (bên trái) đang trồng lúa gần Huế, nơi đặt triều đ́nh An Nam cũ, khi họa sĩ t́m thấy cô ta.  Ông nhận xét: “Về nét thanh tao hiển nhiên của cô, các hoàng đế-thi sĩ trước đây là các kẻ chịu trách nhiệm, họ đă tuyển chọn các phụ nữ xinh đẹp nhất để phục vụ trong triều”.

 

Tranh 13 post ở đây


 

       Xuân (bên phải) “trở nên chua chát và cứng cỏi” bởi các sự túng thiếu.  Trồng lúa, đắp đê, và đẻ con là số phận của cô ta.  Hơi thở nhẫn nhục có vẻ như toát ra qua đôi môi của cô.”  Trong nhiều thế kỷ, ngôi làng duyên hải của cô đă là miếng mồi của hải tặc Trung Hoa.

 


 

       Tranh 15: Người Lào Ngược Ḍng Nước Xiết Của Sông Cửu Long Trong Một Chiếc Thuyền Độc Mộc Khoét Ruột Có Gắn Động Cơ.  Các Người Đứng Canh Trông Chừng Các Ḥn Đá Lộ Ra Bởi Luồng Nước Cạn.


 

       Tranh 16 và Tranh 17: Các Trinh Nữ Lào (bên Trái) và Wouni Nhắc Nhở Họa Sĩ Về Nữ Hổ Tướng và Đức Mẹ Đồng Trinh.

       Nàng Bouddhi dịu dàng (trong khăn quàng màu vàng), trái với sự biểu lộ quả quyết, đôi khi dữ dội của cô.  Sinh ra là người b́nh dân, cô ta là một nhà quư tộc hoang sơ.  Cô gái Wouni, ngọt ngào và tử tế, đă sốt sắng đi bộ hai ngày từ ngôi làng miền núi của cô để giữ đúng hẹn với Họa Sĩ Despujols.

 


 


 

       Tranh 18: Sương Tan Buổi Sáng Từ các Đỉnh Núi Của Lào Phát Lộ Một Ḍng Sông An Lành.  Nhan đề của Họa Sĩ: Thức Dậy Tại Nam Khan: Awakening on the Nam Khan”.

 


 

       Tranh 19 và Tranh 20: Toàn Thể Thị Tộc Được Gọi là Thái Trắng (Bên Trái) hay Thái Đen,  Theo Màu Áo Của Phụ Nữ

       Các người Thái này giữ lại nhiều phong tục cổ.  Các phụ nữ bám chặt lấy các kiểu cách của tổ tiên, cho dù đàn ông thường chấp nhận y phục An Nam.

       Cả hai người làm mẫu đều tô điểm các áo chẽn bằng các chiếc cúc bằng bạc.  Thiếu nữ Thái Trắng, con gái một tù trưởng, mặc một chiếc váy bằng lụa có dấu hiệu riêng.  Cô gái Thái Đen, thực ra trắng như ngà, đeo ở dây thắt lưng các ch́a khóa của nhiều két để tiền, cho thấy sự giàu có.


 

       Tranh 21: Đường Lộ của Bắc Kỳ Dẫn Đến Trung Hoa Đỏ Không Có Các Dấu Hiệu Của Các Cuộc Giao Tranh Chua Chát Của Chiến Tranh Du Kích

       Ba bộ tộc xuất phát từ Trung Hoa hiện sinh sống tại vùng này và canh tác các cánh đồng lúa bực thang của nó.  Họ giữ một vẻ xa cách lạ lùng với người khác, chỉ gặp mặt tại nơi họp chợ hay trên cao nguyên.  


   

Các Bức Tranh Phát Lộ Các Sự Khác Biệt Về Chủng Tộc

       Mặc dù Việt Nam hoàn toàn nằm trong khu vực xích đạo, mỏm cực bắc của nó gần chạm đường Hạ Chí Tuyến (Tropic of Cancer).  Mùa đông của nó tiếp giáp với khí mát lạnh lẽo.  Các bức tranh của Despujols nơi trang 477 thể hiện khí hậu mát lạnh hơn này được phản ảnh nơi h́nh thể của dân chúng, bởi người dân ở Bắc Kỳ th́ tráng kiện hơn những người xa hơn về phía nam, nơi Việt Nam ḅ sâu xuống vùng Nhiệt Đới nóng bức.

       Nhưng đă có sự khác biệt giữa cô Xuân với khuôn mặt to của Bắc Kỳ với người chị em có xương nhỏ nhắn hơn tại vùng gần Huế trong các tranh vẽ của Despujols, chứ không chỉ có khác nhau về khí hậu.  Một phần v́ nhiều thế hệ được nuôi dưỡng tại các triều đ́nh cổ xưa của Trung Kỳ.

       Trong những năm ḥa b́nh, khi lái xe dọc theo Con Đường Cái Quan mà không có sự lo sợ bị phục kích, chúng tôi lấy làm sững sờ bởi sự tương phản của người dân ở hai bên bờ đối diện của Ải An Nam, phần mũi núi nhọn tḥ đuôi cắt ngang con lộ, khoảng giữa đường Hà Nội và Huế.

       Đứng trên đỉnh núi, nơi có dựng lên một công tŕnh kiến trúc đă từng có thời đánh dấu sự phân chia Bắc Kỳ và Trung Kỳ, người ta để lại đàng sau phần lớn các người Bắc Kỳ g̣ má rộng, lùn mập, có các người đàn bà mặc váy màu nâu bùn, và đội các chiếc nón [quai thao, ND] phẳng, to như bánh xe ḅ.

       Xuôi nam là những cô gái An Nam mảnh mai, mặc quần và áo dài may sát người.  Ở đây có các chiếc nón lớn, nhưng có h́nh dạng giống như các chiếc nấm to, chứ không phải như các khay trà phẳng lộn ngược cao chừng ba phân Anh (inch).

       Huế tự nó mang ư nghĩa “Ḥa Thuận: Concord” [?], và trong nhiều năm nó có vẻ là một danh xưng thích hợp một cách độc đáo.  Trong ḷng các cung điện cổ kính, xây theo kiểu Trung Hoa của nó bên bờ sông Hương thơm mùi hoa, đời sống có vẽ tĩnh lặng và an tâm.

       Khi các mùi vị Phương Đông bốc lên từ các làn khí nóng ẩm ướt, “sông Hương” có vẻ là một uyển từ êm tai.  Nhưng hương thơm của Huế không mang quá nhiều mùi vị cho bằng ư nghĩa của sự hấp dẫn về lịch sử.

       Không phải do nhà quy hoạch thành phố có tầm nh́n xa, t́m kiếm các trục lộ mậu dịch hay các công nghiệp, đă lựa chọn địa điểm cho thành phố.  Việc đó được làm bởi các nhà phong thủy, t́m cách trốn thoát khỏi các ma quỷ độc ác.  Giống như ở Bắc Kinh xa xôi, nơi mà Huế thường gửi cống phẩm đến, ba bức tường thành đồng tâm được bổ sung cho sự bảo vệ kinh đô, Hoàng Thành, và Tử Cấm Thành.  Nhưng các bức tường đă không bảo vệ các giấc mơ – hay các niềm hy vọng; nhiều ṭa nhà trong cung điện mới bị đốt hồi gần đây và các nhà kho của chúng bị cướp bóc.

       Trước khi người Pháp bắt đầu chuyển giao quyền hành chính trị cho các nhà chức trách Việt Nam, Hoàng Đế Bảo Đại (Greatness Sustained) đă là vị vua thế tập nơi đây.  Gị này ông trở thành Quốc Trưởng của Việt Nam.  Và với sự thay đổi chính trị này, đă bay đi nhiều giấc mơ của Huế, dựa vào tổ tiên hào hùng và ghi khắc “Danh Biểu Nhân Vật” của họ trên các bia đá tưởng nhớ.

       Nếu các bức tường thành và Thiên Đàn Tế Trời của Huế làm liên tưởng đến Bắc Kinh, Hoàng Thành, các lăng tẩm của nó cũng gợi nhớ đến các ngôi mộ nhà Minh Trung Hoa ở cuối con đường có tượng đá đứng xếp hàng hai bên.  Cho đến gần đây, hoàng gia tại Trung Kỳ c̣n thực hiện các truyền thống đă bị chấm dứt tại Trung Hoa với sự sụp đổ của nhà Măn Châu năm 1912.

       Một phi công, bay trên Hiếu Lăng [? Tomb of Filial Piety] của Huế, có thể nh́n thấy các bồn hoa kết thành h́nh chữ THỌ -  mang ư nghĩa Vĩnh Cửu (Eternity).  Trên g̣ đất gần bên, các màu cờ của Hội Địa Dư Quốc Gia Hoa Kỳ (National Geographic Society) sẽ thích hợp.  Màu Xanh Của Trời, Màu Nâu Của Đất, và Màu Lục Của Nước tượng trưng cho Ba Quyền Năng mà mọi người Trung Kỳ đều cúi đầu vái lạy.

       Trong Tháng Ba, 1942, vua Bảo Đại cử hành buổi lễ ba năm một lần (triennial) [?] cuối cùng lên vị Chúa Tể Tối Cao.  Tháng Ba năm 1951, một lần nữa sẽ là thời điểm cho hành vi tôn quư nhất trong tín ngưỡng An Nam nếu các lực lượng chính trị không gây ra sự băi bỏ nó, như ở Trung Hoa.

 

Cuộc Sống Trên Thuyền Tại Huế

       Trên các thủy lộ yên tĩnh bị đám cây cối làm nghẹt đường của Huế, đời sống trên thuyền xem ra thơ mộng.  Trên các chiếc thuyền này, các người đi thuyền với cẳng chân để trần, đứng trong bóng che của chiếc mũ dùng để chụp tắt ngọn nến, mặt hướng về phía trước khi đẩy mái chèo.  Hẳn phải là một đời sống cực nhọc, nhưng khi chiếc thuyền sơn dầu vàng lướt qua làn hơi ẩm nóng hay bóng che lốm đốm ánh mặt trời, người ta cảm thấy như thể có một đạo diễn ẩn ḿnh đang bài trí “màu sắc tại chỗ” cho vẻ đẹp như tranh của nó.

       Từ Quảng Trị, cách vài dặm về phía tây bắc Huế, một con đường chắn ngang xương sống của rặng núi xanh lục nằm giữa Biển Đông và Thung Lũng Sông Cửu Long, phân chia Trung Kỳ và Lào.  Di chuyên trên đó vào một ngày, Williams đă được gặp tại Savannakhet, bởi một ban tiếp đón có màu sắc vui tươi của các thiếu nữ, cầm các cành hoa có mùi thơm dịu ngọt, và đang chờ để tŕnh diễn một cảnh tán tỉnh yêu thương làm khoan khoái giới trẻ Lào (trang 485).

 

Ảnh 5: Các Chủ Tế Mặc Áo Lụa, Nâng Các Đồ Cúng Lên Cao, Cử Hành Lễ Thanh Minh Dành Cho Người Chết.

       Lê Văn Duyệt, một anh hùng Việt Nam một thế kỷ trước đây, được thờ cúng tại lăng và đền của ông gần Sàig̣n, hôm 4 Tháng Tư, 1950.

 


 

Ảnh 6: Các Thanh Niên Thôn Quê Lào Tập Dượt Ban Ngày Cho Cuộc Ve Văn Tỏ T́nh Đầu Năm, Một Màn Ngoạn Mục Diễn Ra Vào Buổi Tối

 

       Khi mặt trăng hiện lên tại Savannakhet, người chụp ảnh đă nghe các chàng trai và các cô gái trao đổi những lời tán dương t́nh yêu bằng các câu thơ ứng khẩu.  Các thanh niên này đang khiêng một tháp lộng lẫy đến khu phụ nữ.

 


 

Trong khi các thiếu nữ quàng khăn mầu cầu vồng tỏ bày sự tôn kính, năm tù trưởng người Lào trong buổi lễ long trọng đă buộc một chuỗi sợi chỉ quanh cổ tay ông như một biểu tượng của thiện ư nhằm bảo đảm cho chuyến bay an toàn về Âu Châu và một lần về nhà hạnh phúc ở Hoa Thịnh Đốn.

       Tại Paris, ít ngày sau đó, có vẻ như dân chúng ở đó cũng mê tín dị đoan như ở Lào.  Nhận thấy sợi dây chỉ đơn giản này quanh cổ tay của ông Williams, một thiếu nữ Paris yêu cầu cô ta có thể được sờ vào nó.  Trong vài phút, hàng tá người khác cũng yêu cầu được làm như thế.  Một người c̣n khao uống rượu sâm-banh.

       Ngày đó bà Williams tại Hoa Thịnh Đốn đă đọc ba mẩu tin liên hệ nhau một cách khó hiểu: một, bức thư từ Sàig̣n nói rằng ông Williams có thể trở về bằng chiếc tàu chạy bằng hơi nước; một, bức điện tín loan báo ông đến Paris bằng máy bay; một, đoạn tin trên báo cho hay chiếc thuyền đáng lẽ ông sẽ đi đă mất tích như thế nào ở ngoài khơi Socotra, với 69 người bị chết.

       Măi cho đến khi ông trở về nhà, ṿng chỉ sợi đeo tay may mắn đă sờn, mang các lời cầu nguyện của người Lào cho việc về quê may mắn, mới được gỡ ra khỏi cổ tay của ông!

       Khi một người đi xe xuống hướng nam từ Savannakhet tới Stungtreng, một âm thanh báo hiệu tăng dần trong nhịp rống liên tục.  Xuôi xuống hạ lưu con sông, người ta nh́n thấy các đám mây đầy sương treo trên bàu trời trong vắt.  Qua âm thanh và cảnh tượng, người ta biết rằng ḿnh đă đụng vào một vách ngăn đá trên đó ḍng Cửu Long mănh liệt vấp phải và đập vào đó là những ḍng nước chảy xiết chết người và các vách đá sắc nhọn khiến không có sự thủy hành nào có thể thực hiện được.

       Trước khi các chiếc máy bay cắt giảm các chướng ngại vật của trái đất, các tàu hơi nước đă chiến đấu trên luồng ngược ḍng qua các khe núi của sông Dương Tử tại Trung Hoa.  Nhưng không có tàu nào chiến thắng được Thác Nước ở Paphang, gần Khone, trên một con sông vĩ đại khác này của Á Châu.

       Một thế kỷ trước đây, các chính khách đă nghĩ rằng người ta có thể đi theo con sông Cửu Long đến Trung Hoa.  Nhưng Thác Paphang đă chặn đường đi của Ernest M. L. Doudart de Lagrée và Francis Garnier.  Khi Jean Dupuis trong năm 1873 chỉ cho thấy rằng sông Hồng là con đường dẫn đến Vân Nam, Bắc Kỳ trở thành địa điểm hàng đầu trong cuộc chạy đua đến đế quốc.

       Các chiếc thuyên đi sông bản xứ dài, giờ đây được gắn động cơ, đă dành thắng trên nhiều đoạn của con sông và chạy ngược ḍng nghe b́nh bịch cho đến Luang Prabang.  Một số phà cũng vượt qua các hàng rào cản của các con sông dọc theo Con Đường Cái Quan cùng các con lộ nhỏ, chậm hơn, dài 1,600 cây số, và băng ngang qua sông Cửu Long tại nhiều địa điểm nay là chuyện b́nh thường.

       Đêm đổ xuống tại núi rừng nhiệt đới có một tính chất hoài niệm.  Ngọn đuốc thô sơ được cầm bởi một người bản xứ thân thiện, đứng trong khu rừng rậm hay gần một con rắn bằng đá dựng đứng, gợi lên một cảm giác về t́nh liên đới trong một cơi ma thuật u huyền.  Giờ đây, dọc theo các đường ṃn như thế, không phải lúc nào cũng có ánh đèn của ngọn đuốc thân thiện, bốc khói, hay sự chiếu sáng của các con đom đóm, mà là tiếng nổ gịn, sắc của một khẩu súng của kẻ bắn sẻ. 

       Ở gần thác nước ầm ỹ, một con đường cắt sang hướng đông chạy tới bờ biển tại B́nh Định.  Một nhánh khác nối dài về phía nam xuyên qua Kratie đến Sàig̣n.  Một nhánh rẽ trái ở Kratie cũng đâm ra phía đông chạy tới bờ biển.

       Lối đi kể sau xuyên các các đồi cây hoang dại và các cao nguyên cỏ mọc của rặng An Nam [rặng Trường Sơn], nơi cư trú của nhiều sắc dân hỗn chủng hơn của Đông Dương.  Bởi ở đây là các người Mọi sơ khai.  Mọi, một lần nữa, là một từ ngữ bao quát có nghĩa đơn giản “mọi rợ, hoang dại”, và dưới tên gọi này là các nhóm Radé, Jarai, Sedang, Davak (trang 475), Khasi, và nhiều bộ tộc khác.

       Không giống như người dân vùng đồi núi miền bắc, các người này thuộc tộc Indonesian.  Cũng vậy, không giống như các bộ tộc trang điểm vui tươi đó, các người dân này chỉ ăn mặc gần như không có y phục ǵ cả.

       Trên các đường ṃn và các ngôi làng biệt lập, chúng tôi nh́n thấy đàn ông chỉ đóng khố h́nh chữ G và quấn khăn trên đầu.  Phụ nữ của họ tự tô điểm bằng chiếc váy đơn giản, chuỗi hạt ở cổ, và các khoen bằng đồng thau hay sợi đồng lủng lẳng từ các lỗ bấm tai chảy xệ xuống.  Một số người, với sự say mê đồ trang sức ḷe loẹt hơn, có mang các chiếc ṿng bằng đồng thau cuộn tṛn từ cổ tay lên tới khuỷu tay và các móng tay được sơn màu đỏ tươi bằng mủ cây.

       Nơi đây nhà làm bằng tre và tranh, dựng trên các chiếc cọc.  Một số nhà dài hàng trăm bộ Anh (feet) và có vẻ giống như các nhà theo từng dẫy, ngoại trừ chúng chỉ có một lối ra vào duy nhất! Nhiều gia đ́nh liên hệ cùng sống dưới một mái nhà.

       Hiển hiện nhất ở bên trong, gần như không có đồ đạc thiết bị, là các dăy b́nh rượu gạo được xếp dựa vào vách.  Giống như các nhà bộ lạc khác, chúng không có ống thông hơi, nhưng làn khói đen sau rốt thoát qua mái tranh có một lợi điểm là phục vụ như loại thuốc đẩy lui các con muỗi.

Trong số các người Radé và Jarai, hai sắc dân có dân số đông nhất và phát triển cao độ trong các bộ tộc Mọi này, các quyền hạn của phụ nữ là điều không có ǵ cần thắc mắc.  Bởi ở đây chế độ mẫu hệ thịnh hành, cả tài sản và tên họ đều được truyền thừa qua người mẹ.

       Bởi thường có nhiều con trai hơn con gái trong bộ lạc, các cô dâu cũng ở vào vị thế tốt để mặc cả.

 

       Ảnh 7: Ḍng Nam Khan Uốn Ḿnh Xuyên Qua Các Ngọn Đồi Hỗn Độn Tiến Tới Chỗ Hợp Nhất Với sông Cửu Long tại Luang Prabang

       Xứ Lào sương mù, mơ mộng thoát khỏi các khía cạnh xấu nhất của cuộc nội chiến huynh đệ tương tàn của Việt Nam.  Đây là cảnh mùa khô của nó, khi các băi cát nằm phơi ḿnh và các người chèo thuyền không gặp khó khăn để chống sào đi qua luồng nước hẹp.  Các cây dừa cao, nguồn cung cấp hạt cau, mọc lên dọc bờ sông.  Muốn có cái nh́n của họa sĩ về Nam Khan, xem tranh vẽ nơi trang 480.


Ảnh 8: Lính Lê Dương Gốc Nước Ngoài Của Pháp, Chải Chuốt Trước Khi Tiến Vào Trận Mạc, Đang Sử Dụng Một Ḍng Nước Trên Đồi Làm Chậu Giặt Quần Áo

       Các người này chiến đấu với một kẻ địch lẩn trốn, hoàn toàn vô h́nh, các kẻ khủng bố Đỏ của ông Hồ Chí Minh, các kẻ thường tấn công vào ban đêm và sau đó biến dạng vào vùng đồi núi.

 


 

Các Quy Luật Nghiêm Ngặt Của Việc Làm Mai

       Bước đầu tiên của bất kỳ cuộc làm mai nào cũng phải bắt đầu với cha mẹ của chàng thanh niên.  Khi tiếp xúc lần đầu, họ mang quà biếu bằng trầu, một cử chỉ được biết rộng răi như là “cuộc thăm viếng với món quà nhỏ của lá trầu đến chiếc cổng vườn nhỏ”.  Nếu được đón tiếp thuận lợi bởi cha mẹ cô gái, khi đó món quà thứ nh́ và cầu kỳ hơn được trao tặng.  Thường nó gồm cả gà và gạo cũng như trầu.

       Nếu mọi việc tiến triển êm xuôi, chàng thanh niên có thể tự nhận thấy minh kết hợp sự tán tỉnh với công việc làm trong nhà cha mẹ cô dâu để trả cho phí tổn lấy cô gái.

       Tại một số đảo ở Thái B́nh Dương, cặp t́nh nhân đốt cháy “các vết sẹo t́nh yêu” trên cánh tay của nhau; ở đây các người yêu nhau trong bộ lạc rạch mặt nhau như một dấu ấn hay chữ kư của hôn khế!

       Mặc dù trong bản chất là các người theo nghiệp nhà nông, nhiều người đàn ông Mọi là các nhà săn bắn và lùng bắt tuyệt hảo cho cuộc săn bắn lớn, diễn ra rất nhiều trong vùng.  Đặc biệt người Mnong, sống ở phía tây Ban Mê Thuột, nổi tiếng là các kẻ săn voi giỏi.  Bắt và thuần hóa các con voi con mang lại một nguồn lợi tức quan trọng.

       Đà Lạt, trạm nghỉ mát vùng núi đồi thú vị cho một Sàig̣n phức tạp, nằm trên các ngọn núi này, nơi mà người Radé gần như trần truồng di chuyển trên các lối đi, đeo theo cung tên và các giỏ sản vật.  Hoàng Đế Bảo Đại sống phần lớn thời giờ của ông ở Đà Lạt này hơn là ở Sàig̣n, thủ đô.  Ông và các viên chức khác đi lại bằng máy bay.

       Một vài tháng trước đây một trong chúng tôi có được hân hạnh đi bằng máy bay, bởi một đoàn xe cơ giới di chuyển từ Sàig̣n lên trạm nghi trên núi bị phục kích và hơn nửa số xe bị phá hủy.

       Sàig̣n vui vẻ mang hương vị Paris của vài năm trước đây giờ không hoàn toàn tươi tắn như thế.  Mặc dù các quả lựu đạn thỉnh thoảng được ném vào các quán cà phê mở cửa phía trước và các rạp hát, nó vẫn duy tŕ được một mức độ yên lặng khá tốt (trang 462).

       Mùa xuân vừa qua, khi ông Moore [một trong hai tác giả của bài viết này, chú của người dịch] ở đó, lệnh giới nghiêm ban đêm nghiêm ngặt đă được gỡ bỏ.  Các quán rượu và ṣng bạc tại phố Tàu kề cận ở Chợ Lớn một lần nữa lại lung linh với ánh lụa mượt mà, và tiếng kêu sôi nổi của giọng nói vượt lên trên tiếng rao đơn điệu buồn tẻ của hồ ĺ [ṣng bạc].

       Một buổi tối, mặc dù đạn súng cối vẫn nổ tại các đầm lầy bên sông ven thành phố, ông đến tham dự một buổi dạ hội tại Hội Quán Đua Ngựa (Cercle Hippique), nơi mà các phụ nữ Pháp mặc áo choàng bằng vải nhẹ cùng các kẻ tháp tùng mặc đồ trắng tinh, theo dơi các sĩ quan kỵ binh và các người cỡi ngựa khác đem lại một sự phô diễn sinh động của màn phóng qua rào cản.

       Ngày kế tiếp, có buổi Lễ Thanh Minh Dành Cho Người Chết (Feast of the Đea), được tổ chức bởi các viên chức Việt Nam tại đền thờ và lăng ông Lê Văn Duyệt, vị tướng lĩnh nổi tiếng dưới triều Hoàng Đế Gia Long là kẻ đă giữ hốt ngọc của An Nam một thế kỷ trước đây.  Lễ vật gồm có một con ḅ, một con dê, và một con heo, cùng các khay chất đầy cơm và trái cây được đặt trước bàn thờ (trang 484).

       Theo nhịp bài ai điếu dài được chấm câu bởi trống, sáo, và đàn dây thanh cảnh, các viên chức ngôi đền trong áo dài màu xanh và tím, đi giầy bằng nỉ có đầu mũi giầy cong lên, và mũ vuông, đă thắp nến và hương,  và cúi đầu vái lạy khi dâng cúng trà và rượu.

       Di chuyển theo hướng tây bắc từ Sàig̣n đến Nam Vang, và khuôn mặt của Đông Dương một lần nữa lại thay đổi.  Trên các đường lộ và tại những ngôi làng tre được đánh dấu bằng các ngọn tháp chùa mảnh mai, bạn nh́n thấy các người đàn ông và đàn bà có nước da màu nâu đậm, tóc của họ được cắt ngắn sát chân tóc, và cả hai phái đều mặc thay cho quần tấm sampot, một mảnh vải quấn quanh thân thể và buộc túm phía trên như chiếc tă ở giữa hai chân. 

       Trong họ cũng vậy, có nhiều tu sĩ Phật Giáo cạo đầu trọc mặc áo choàng giống như áo dài La Mă xa xưa màu vàng.  Đây là những người Căm Bốt, có tổ tiên gốc Khmers từng có thời thống trị phần lớn vùng đông nam của Á Châu (trang 471).

       Ngày nay Quốc Vương Norodom Sihanouk 29 tuổi trị v́ trên 3,500,000 người dân hiếu khách, thân thiện này.  Cung điện của ông nằm ở trung tâm thành phố ngăn nắp Nam Vang, bởi một sự éo le lạ lùng của lịch sử, có vẻ có cùng kiểu mẫu của thành phố tại Bangkok, Thái Lan.

       Nhiều thế kỷ trước đây, người Khmers kiểm soát phần lớn Thái Lan, hay Xiêm La, nhưng vùng đó, cũng như kinh đô Khmer nổi tiếng tại Angkor, đă bị rơi vào tay người Thái, các kẻ đă di cư từ miền bắc xuống.

       Các nhà vua chiến thắng của Thái đă tiếp nhận nhiều tập quán triều đ́nh Khmer, bởi đối với họ, nghi thức Khmer tượng trưng cho văn hóa.  Người Căm Bốt, kế đó, đă tiếp nhận một số điều ǵ đó mang tính chất Xiêm La khi xứ sở của họ tự tái khẳng định.  Cả hai nước chia sẻ chung ảnh hưởng của nam tông Phật Giáo, Hinayana, tức phái Tiểu Thừa để thay thế cho sự thờ phượng trước đây của họ đối với các vị thần của Ấn Độ Giáo.

       Trung tâm của Căm Bốt là một đồng bằng trải rộng, trơ trụi và bị thiêu đốt trong nửa phần sau của mùa khô kéo dài sáu tháng, nhưng lại xanh ŕ với các cánh đồng lúa khi cơn mưa hàng ngày đổ xuống trong tháng Năm hay tháng Sáu.  Tại Nam Vang, người Việt Nam và người Trung Hoa là các chủ tiệm; người Căm Bốt là các viên chức nhà nước hay dân làm ruộng.

 

Các Bức Chạm Khắc Giống Như Tấm Rèm

Thách Đố Rừng Rú

       Cả hai chúng tôi đều có mặt tại Nam Vang vào dịp Năm Mới trong tháng Tư, khi kinh đô mang phong thái lễ hội.  Nhưng cách nào đó, các cuộc nhảy múa cổ điển và hành hương đên chùa ngày hội có lẽ sẽ hay nhất khi được nh́n với bối cảnh của khu Angkor lịch sử, với các ṭa tháp bằng đá và các h́nh chạm khắc trông giống như tấm rèm viền hăy c̣n thách đố sự công kích của rừng núi, cuộc chiến đấu của chúng được trợ lực một cách may mắn bởi các công tác khai quang và sự phục hồi khéo léo của người Pháp.

       Ở đó, vào ban ngày, chúng tôi đă nh́n thấy các người đi hành hương thắp hương tại các sân đền âm vang và vuốt ve các bức tượng đá khắc nổi đến độ làm cho đá cẩm thạch trơn nhẵn và bóng loáng.  Ở đó, khi ban đêm nhiệt đới mang lại an b́nh cho khu rừng, chúng tôi tận hưởng bằng mắt một quang cảnh ngọan mục, quá mờ để chụp hinh, nhưng là cảnh mà Despujols đă chuyển lên khung vẽ.

       Băng ngang dăy hào đầy sen, các ánh lửa vàng lập ḷe xác định một bóng tôi trong đó năm ngọn tháp cao của Angkor Wat có vẻ ma quái nhiều hơn là các v́ sao.

       Bước trên con đê gồ ghề, một h́nh dáng to lớn, ngất ngưởng nặng nề đi qua.  Một trong những con voi của ngôi đền sắp sửa bổ túc thân xác đồ sộ không màu sắc của nó cho vẻ lộng lẫy của trang phục bằng vàng, phản chiếu tia sáng của ngọn đuốc màu vàng dưới nền trời mượt nhung.

       Đàng sau một đoàn vũ công, trên các khối đá nhiều tầng cao như núi, có khắc h́nh các vũ công Apsarases linh hoạt với các điệu bộ giờ đây được đối chiếu bằng chân và tay sống động.  Các thiếu nữ nhảy múa mặt tô phấn, nói huyên thuyên trong sự hỗn độn đàng sau sân khấu vài giây phút trước đây, thủ diễn các tư thế mềm mại như thể các nhà điêu khắc vô danh đă tạo h́nh trên phiến đá vô h́nh trước khi Marco Polo nh́n thấy các công tŕnh kỳ diệu khác tại Á Châu, nhưng lại không nh́n thấy các tác phẩm này.

 

Ảnh 9: Ông Hoàng Giao Chiến Với Quỷ Sứ Trong Cuộc Múa Song Đấu Bên Cạnh Các Bức Tường Nhiều Tầng Của Angkor

       Đoàn kịch của Nam Vang lập lại các tư thế khắc chết vào đá bởi các nhà điêu khắc của Angkor một ngh́n năm trước đây (các trang 467, 469).  Ở đây, Ông Hoàng Rama (bên trái) của thần thoại Ấn Độ đánh nhau với Quỷ Ravana có nhiều cái đầu để dành lại người vợ bị bắt trộm.  Các người kể chuyện, các nhạc công và người hành hương choán cả hậu trường. 


 

Các Thiếu Nữ Nhảy Múa Của Đền Angkor

       Tại Sabrata hay Syracuse [thành phố thuộc đảo Sicily, miền tây nam nước Ư, chú của người dịch], các diễn viên sống động mang cuộc sinh hoạt mới, ngắn ngủi đến cho khung sườn bị thời gian làm bạc phếch của các rạp hát đổ nát.  Nhưng tại Angkor, trong bóng đêm vùng nhiệt đới, cả khối đá đồ sộ và các nữ vũ công sống động đều có vẻ siêu trần (các trang 467, 469, 471, 488).

       So sánh với các con voi trận được khắc ch́m, các con voi của chúng ta xem ra không có sinh khí, bởi chúng không chuyên chở các ông hoàng ra trận.  Và các vũ công sinh động, mặc các chiếc áo thêu cứng ngắc ngày nay, xem ra ít sức sống hơn các nàng vũ công Apsarases của ngôi đền với các bầu vú tṛn trịa và các nụ cười bí hiểm mà các nhà điêu khắc đă tán tỉnh từ phiến đá cứng cỏi.  Song ở đây gần như một lần nữa người Khmers đă thức dậy từ đám bụi của nhiều thế kỷ.

       Thành phố có tường thành bao quanh Angkor Thom, được gọi tên trong thời đại của nó là Yaҫodharapura, đă có lúc chứa đến một triệu người.  Người dân đă ra đi, và nhà cửa của họ cũng đă biến mất.  Nhưng ở đây vẫn c̣n có năm cửa vào thành phố, ngôi đên Bayon trung tâm to lớn, và các tu viện bên ngoài với các ngọn tháp trên đó bốn khuôn mặt của Lokesvara (Avalokitesvara: Phật Bà Quan Âm) mỉm cười, cũng tượng trưng cho chân dung tạc theo mẫu của Nhà Vua Jayavarman VII, vị vua xây dựng-chiến đấu vĩ đại vào cuối những năm 1100.

       Các nhà vua khác trước ông cũng hiện diện rải rác trong nước với các đền thờ được chạm khắc phong phú, ngay dù trong sự ḱm kẹp màu xanh của rừng, làm nổi bật sự vinh quang mà người Khmers đă vươn lên trước khi Âu Châu phóng ra cuộc Thánh Chiến của nó hay Gengis Khan lên nắm quyền hành.

 

Xứ Lào Với Hai Kinh Đô

       Đi về hướng bắc, băng ngang qua phần ph́nh lớn phía đông Thái Lan, một phần được bọc quanh bởi sông Cửu Long, là Vạn Tượng (Vientiane), thủ đô xứ Lào.  Chính quyền ở Lào là một vấn đề, bởi các bộ trưởng hội họp tại Vạn Tượng, trong khi Nhà Vua và triều đ́nh của ông cư trú tại Luang Prabang, ngược ḍng sông lên trên xa hơn.

       Bởi các bộ trưởng đi từ Vạn Tượng đến Luang Prabang để hội kiến với Nhà Vua cần đến khoảng 12 ngày bằng một trong các thuyền độc mộc có gắn động cơ chạy trên con sông lộng gió.  Tuy nhiên, trong mùa khô, người ta có thể xuyên qua quăng đường bằng đường bộ hay bay đến đó trong một tiếng đồng hồ -- nếu sương mù không che khuất phi đạo bao quanh đồi.

       Thật may mắn khi chúng tôi đi, các ngọn đồi được nh́n thấy rơ.  Một cách chuyên nghiệp, phi công bay ṿng quanh ngọn đồi có ngôi chùa nhọn trên đỉnh tại trung tâm thành phố và và lướt xuống băi đáp ngắn.

       Cả Vạn Tượng và Luang Prabang là các thành phố đền chùa yên tĩnh, và dân chúng có vẻ vui hưởng đời sống nên thơ, không mong ước ǵ hơn ngoài những điều được cung cấp bởi Thiên Nhiên phong phú.  Một cách chắc chắn, nếu các nụ cười và ḷng hiếu khách là bằng cứ xác thực, khi đó người Lào là các kẻ hạnh phúc.

       Cản trở giao thông lớn nhất mà Luang Prabang gặp phải là khi các con voi của hoàng cung đi bộ ra phía sông để được tắm rửa hàng ngày hay nghỉ ngơi trước một ngôi chùa  để được cho ăn các bó cỏ và nghe các câu thần chú th́ thầm vào tai của chúng.

       Đă sống một số năm tại Thái Lan, ông Moore cảm thấy giống như ở nhà, bởi các ngôi chùa Phật Giáo, các điệu múa dân gian, y phục, và ngôn ngữ của các người dân này gần như giống hệt với các điều như thế của miền bắc Xiêm La.  Đôi khi, trong các thời đại trước đây, Lào có gửi các cây nhỏ làm bằng vàng và bạc làm cống phẩm lên triều đ́nh ở Bangkok.

       Tại các cụm núi phía bắc Luang Prabang có nhiều dân cư ngụ trên đồi là những kẻ đă di cư đến đó, để t́m sự b́nh an.  Nhưng ngày nay, xứ Lào đang theo dơi một cách âu lo biên giới phía bắc này chống lại sự xâm lăng ít ḥa dịu hơn./-  

---

*Xem trong Tạp Chí National Geographic Magazine các bài: “By Motor Trail Across French Indo-China” của Maynard Owen Williams, số Tháng Mười 1935; “Strife-torn Indo-china”, số Tháng Mười 1950, và “Along the Old Mandarin Road of Indo-China”, số Tháng Tám, 1931, cả hai được viết bởi tác giả W. Robert Moore.  Các bản dịch sẽ được đăng tải nơi đây.

** Xem bản đồ sơ lược trên trang 501, National Geographic Magazine, số Tháng Muười 1950, và bản đồ Á Châu và Các Khu Vực Kề Cận (Map of Asia and Adjacent Areas) của National Geographic Society, được ấn hành làm phụ bản cho số báo Tháng Ba, 1951.          

-----

NguồnW. Robert MooreMaynard Owen Williams, Portrait of Indochina, with 30 Illustrations, 21 Paintings of Jean Despujols, The National Geographic Magazine, April 1951, Washington D. C., các trang 461-490.

 

Ngô Bắc dịch

8/2/2010  
    

 http://www.gio-o.com/NgoBac.html

 

© gio-o.com 2010