Hubert Van Es

Nhiếp Ảnh Gia Tự Do,

C� mặt tại Sa�gon hồi cuối Th�ng Tư, 1975

 

BA MƯƠI NĂM

VỚI ỐNG K�NH 300 Milim�t

(S�ig�n, 30 Th�ng Tư, 1975)

 

 

Ng� Bắc dịch

 

 

Lời Người Dịch:

Van Es, kẻ l�m việc cho h�ng th�ng tấn UPI, đ� quyết định ở lại S�ig�n l�u đến mức khả dĩ để chứng kiến sự chiếm đ�ng th�nh phố bởi Qu�n Đội Bắc Việt. Trong ng�y 29 Th�ng Tư, 1975, �ng đ� chụp c�c bức h�nh người S�ig�n đốt c�c t�i liệu c� thể li�n kết họ với Hoa Kỳ cũng như h�nh ảnh một Thủy Qu�n Lục Chiến Mỹ đối đầu với một b� mẹ Việt Nam v� đứa con trai nhỏ của b� ta. �Sau đ� trong ng�y, Van Es đ� chụp được bức h�nh nổi tiếng của chiếc m�y bay trực thăng đang bốc người di tản tr�n n�c một ng�i nh� ở trung t�m S�igon, trở th�nh biểu tượng cho sự th�o chạy của Hoa Kỳ ra khỏi Việt Nam.

T�a nh� trong bức h�nh, bị x�c định sai lầm l� T�a Đại Sứ Hoa Kỳ, đ� kh�ng được ghi ch� như thế bởi Van Es. �Ch�nh Van Es, trong b�i tường thuật được dịch ra dưới đ�y, đ� viết trong phần ch� th�ch cho bức h�nh, rằng chiếc phi cơ trực thăng đang bốc người di tản khỏi n�c một t�a nh� tại Trung T�m Saig�n (số 22 đường Gia Long). �Địa chỉ hiện tại l� 22 L� Tự Trọng.

Van Es đ� mất tại Hồng K�ng trong năm 2009, thọ 67 tuổi.

 

 

 

Hồng K�ng

Ba mươi năm trước đ�y, t�i đ� c� đủ may mắn để chụp được một bức ảnh c� lẽ đ� trở th�nh h�nh ảnh dễ được nh�n nhận nhất về sự sụp đổ của S�ig�n � bạn biết n�, tấm h�nh lu�n lu�n được trưng b�y để chỉ một phi cơ trực thăng của Mỹ đang di tản người từ n�c của T�a Đại Sứ Hoa Kỳ.� V�ng, giống như qu� nhiều điều về chiến tranh Việt Nam, tấm h�nh kh�ng đ�ch x�c như n� được nh�n thấy.� Trong thực tế, bức h�nh kh�ng phải l� của t�a đại sứ g� cả, chiếc phi cơ trực thăng thực sự ở tr�n n�c một t�a nh� nhiều ph�ng tại trung t�m S�ig�n nơi c�c nh�n vi�n cao cấp của Cơ Quan T�nh B�o Trung Ương cư ngụ.

H�m đ� l� ng�y 29 Th�ng Tư, 1975.� C�c tin đồn về sự di tản sau c�ng của S�ig�n đ� được loan truyền trong nhiều tuần lễ, với h�ng ngh�n người � thường d�n Mỹ, c�c c�ng d�n Việt Nam v� c�c kiều d�n thuộc nước thứ ba � được chất l�n c�c m�y bay vận tải tại căn cứ kh�ng qu�n T�n Sơn Nhứt, để được chở đến c�c căn cứ Hoa Kỳ tại Guam, Okinawa v� c�c nơi kh�c.� Mọi người đều biết rằng th�nh phố bị v�y quanh bởi qu�n Bắc Việt, v� rằng chỉ c�n l� một vấn đề thời gian trước khi họ chiếm cứ n�.� Khoảng 11 giờ s�ng, c� điện thoại từ Brian Ellis, trưởng văn ph�ng của CBS News, kẻ phụ tr�ch việc phối hợp sự di tản của đo�n b�o ch� ngoại quốc.� Cuộc di tản sau c�ng đang diễn ra!

Địa điểm tập họp l� tr�n đường Gia Long, đối diện với Bệnh Viện Grall, nơi c�c xe bu�t đến đ�n c�c người muốn ra đi.� Cuộc di tản được giả định sẽ được loan b�o bằng một �m hiệu �b� mật� tr�n Đ�i Ph�t Thanh Qu�n Lực Hoa Kỳ: lời b�nh luận rằng �nhiệt độ l� 105 độ v� đang gia tăng�, tiếp theo sau bởi t�m trường canh của b�i h�t �White Christmas�.� Đừng buồn hỏi rằng sự việc n�y mơ mộng ngu xuẩn đến đ�u.� Đ� kh�ng c�n c�c điều b� mật tại S�ig�n trong những ng�y đ�, v� mọi người Việt Nam c�ng con ch� của họ đều biết đến �m hiệu n�y.�� Cuối c�ng, t�i nghĩ, họ đ� bỏ � tưởng n�y.� T�i chắc chắn kh�ng c� hồi ức n�o về việc nghe thấy n�.

C�c k� giả quyết định ra đi đ� đến điểm tập họp, mỗi người chỉ mang theo một t�i nhỏ x�ch tay, như được chỉ thị. �Nhưng c�c người Việt Nam nh�n thấy sự di cư n�y đ� mau ch�ng h�nh dung ra những g� đang xảy ra, v� h�ng t� người đ� c� mặt để cố gắng leo l�n c�c chiếc xe bu�t.� Phải chờ một l�c để c�c chiếc xe xuất hiện � ch�ng được l�i bởi c�c thủy qu�n lục chiến trang bị đầy đủ, họ kh�ng mấy quen thuộc với c�c đường phố của S�ig�n � v� rồi một số sự va chạm đ� xảy ra, khi c�c thủy qu�n lục chiến được n�i l� chỉ để cho b�o ch� l�n xe.� Ch�ng t�i đ� t�m c�ch tr� trộn cho một số thường d�n Việt Nam v�o đ�, v� c�c chiếc xe bu�t đ� hướng đến phi trường.

T�i kh�ng ở tr�n đ�.� T�i đ� quyết định, c�ng với v�i đồng nghiệp tại h�ng United Press International [UPI] ở lại c�ng l�u c�ng tốt.� Với tư c�ch một c�ng d�n H�a Lan, t�i c� lẽ gặp �t bất trắc hơn c�c k� giả kh�c.� Họ gồm c� trưởng ph�ng của t�i, Alan Dawson; Paul Vogle, một ph�ng vi�n tuyệt vời n�i tiếng Việt tr�i chảy; Leon Daniel, một người Miền Nam nh� nhặn, v� một ph�ng vi�n tự do l�m việc cho UPI t�n l� Chad Huntley.� T�i l� nhiếp ảnh gia duy nhất ở lại, nhung may mắn thay ch�ng t�i c� một lố c�c ph�ng vi�n b�n thời gian Việt Nam, những người tiếp tục mang về c�c h�nh ảnh từ khắp nơi trong th�nh phố.� C�c người n�y thật đ�ng ghi nhớ.� Họ đ� từ chối mọi đề nghị được di tản v� đ� quyết định muốn nh�n thấy hồi kết cuộc của cuộc chiến tramnh đ� l�m đảo lộn đời sống của họ.

Tr�n đường trở về từ địa điểm di tản, nơi t�i c� chụp được một số h�nh thật th� vị về một thủy qu�n lục chiến đối đầu với một b� mẹ Việt Nam v� đứa con trai nhỏ của b�, t�i đ� chụp h�nh nhiều người Việt Nam hoảng loạn tr�n c�c đường phố đang đốt c�c giấy tờ c� thể x�c định họ c� c�c quan hệ với Hoa Kỳ. �C�c binh sĩ Nam Việt Nam vứt bỏ qu�n phục v� vũ kh� của họ dọc c�c đường phố dẫn tới s�ng S�ig�n, nơi họ hy vọng l�n được c�c chiếc thuyền đi ra bờ biển.� T�i c� nh�n thấy một nh�m c�c c�u b�, chỉ chớm ở độ tuổi thiếu ni�n, nhặt c�c khẩu s�ng M-16 vứt bỏ tr�n đường Tự Do.� Thật ngạc nhi�n t�i đ� kh�ng nh�n thấy bất kỳ tai nạn nổ s�ng n�o.

Trở lại văn ph�ng, nằm tr�n tầng tr�n c�ng của kh�ch sạn được đặt t�n một c�ch kh� h�ng tr�ng, Peninsula Hotel, �t�i bắt đầu tr�ng, sửa chữa v� in c�c h�nh chụp của t�i từ s�ng h�m đ�, cũng như phim từ c�c cộng sự vi�n b�n thời gian của ch�ng t�i.� Nh�n vi�n kỹ thuật ph�ng tối thường lệ của ch�ng t�i đ� quyết định quay trở về n�ng trại gia đ�nh tại v�ng th�n qu�.� Hai nh�n vi�n kh�c của UPI, Bert Okuley v� Ken Englade, vẫn c�n trong b�n giấy.� Họ đ� quyết định bỏ qua cuộc di tản buổi s�ng v� thử vận may của họ trong buổi chiều muộn tại T�a Đại Sứ Hoa Kỳ, nơi m� c�c phi cơ trực thăng to lớn Chinook bốc c�c người di tản khỏi n�c nh� để bay ra c�c chiếc t�u Hải Qu�n đ�n chờ ở ngo�i khơi. (Cả hai đ� l�m việc n�y v�o buổi tối h�m đ�).

Nếu bạn nh�n về ph�a bắc từ bao lơn văn ph�ng, hướng đến nh� thờ, khoảng bốn khu phố từ nơi của ch�ng t�i, tại g�c đường Tự Do v� Gia Long, bạn c� thể nh�n thấy một t�a nh� được đặt t�n l� Pittman Apartments, nơi ch�ng t�i biết c� vị trưởng cơ quan CIA v� nhiều vi�n chức của �ng sinh sống.� Nhiều tuần trước, n�c của buồng thang m�y đ� được tăng cường với th�p miếng, sao cho n� sẽ c� khả năng chịu được sức nặng của một phi cơ trực thăng.� Một chiếc cầu thang bằng gỗ [sic] tạm bợ giờ đ�y chạy từ m�i nh� b�n dưới l�n đến n�c của buồng thang m�y.� Khoảng 2:30 trưa, trong khi t�i đang l�m việc trong ph�ng tối, t�i đột nhi�n nghe thấy Bert Okuley la lớn, �Van Es, ra đ�y đi, c� một chiếc m�y bay tr�n n�c nh� đ�!�.

T�i chụp lấy m�y ảnh của m�nh v� ống k�nh d�i nhất c�n lại trong văn ph�ng � n� chỉ c� 300 milim�t nhưng n� sẽ phải chụp được h�nh � v� ph�ng m�nh ra bao lơn.� Hướng đến t�a nh� Pittman Aprtments, t�i c� nh�n thấy 20 hay 30 người tr�n m�i nh�, đang leo cầu thang l�n chiếc phi cơ trực thăng Huey của Air America.� Tr�n c�ng của cầu thang l� một người Mỹ mặc y phục thường d�n đứng ở đ�, đang k�o người l�n v� đẩy họ v�o trong m�y bay.

Dĩ nhi�n, kh�ng c� khả t�nh rằng mọi người tr�n m�i nh� c� thể chui v�o chiếc phi cơ trực thăng, v� n� đ� cất c�nh với 12 hay 14 người tr�n t�u. (Con số t�i đa khuyến c�o cho loại m�y bay đ� l� t�m h�nh kh�ch).� Những kẻ c�n lại tr�n m�i nh� đ� chờ đợi trong nhiều tiếng đồng hồ, hy vọng nhiều phi cơ trực thặng nữa sẽ tới.� Kh�ng c� chiếc n�o nữa.

Sauk hi đ� chụp khoảng 10 tấm, t�i trở lại ph�ng tối để tr�ng phim v� chọn một tấm h�nh in ra, sẵn s�ng cho việc chuyển h�nh thường lệ v�o 5 giờ chiều đến Tokyo từ văn ph�ng điện t�n của S�ig�n.� Trong những ng�y đ�, c�c bức h�nh được chuyển đi xuy�n qua c�c t�n hiệu truyền tin v� tuyến, m� ở đầu tiếp nhận sẽ chuyển dịch trở lại th�nh một h�nh ảnh.� Một tấm h�nh đen trắng khổ 5 x 7 ph�n Anh (inch) với một ch� th�ch ngắn mất 12 ph�t để gửi đi.

V� đ�y ch�nh l� chỗ m� sự nhầm lẫn khởi đầu.� Về lời ch� giải, t�i đ� viết rất r� rằng chiếc phi cơ trực thăng đang bốc c�c người di tản từ n�c của một t�a nh� ở trung t�m S�igon.� R� r�ng, c�c nh� bi�n tập đ� kh�ng đọc c�c lời ch� giải một c�ch cẩn thận trong những ng�y đ�, v� họ chỉ xem đương nhi�n đ� l� m�i t�a đại sứ, bởi v� đ� l� địa điểm di tản ch�nh.� Sự sai lạc n�y đ� được tiếp diễn dưới h�nh thức c�c lời ch� giải kh�ng ch�nh x�c trong nhiều thập ni�n.� C�c nỗ lực của t�i để sửa chữa sự hiểu lầm th� v� �ch, v� sau c�ng t�i đ� chịu thua.� Ch�nh v� thế một trong những h�nh ảnh được biết đến nhiều nhất của cuộc Chiến Tranh Việt Nam cho thấy một điều g� đ� kh�c hơn những g� m� hầu hết mọi ngườiu nghĩ rằng n� như thế.

Muộn hơn trong buổi chiều đ�, năm thường d�n Việt Nam đến văn ph�ng t�i, tr�ng quẩn tr� v� lo sợ.� Họ đ� ở tr�n m�i t�a nh� Pittman khi chiếc m�y bay đ�p xuống, nhưng đ� kh�ng thể gi�nh được một chỗ.� Họ y�u cầu sự gi�p đỡ của ch�ng t�i để ra đi; họ đ� l�m việc tại c�c văn ph�ng của Cơ Quan Viện Trợ Hoa Kỳ (United States Agency for International Development: USAID), v� lo sợ rằng sự li�n hệ n�y c� thể g�y phương hại cho họ khi th�nh phố lọt v�o tay cộng sản.

Một người trong họ c� một m�y truyền tin hai chiều c� thể li�n lạc với t�a đại sứ, v� Chad Huntley đ� t�m c�ch vươn tới một người n�o đ� ở đ�.� Anh đ� y�u cầu một chiếc phi cơ trực thăng đ�p xuống n�c kh�ch sạn của ch�ng t�i để bốc họ, nhung được n�i l� bất khả.� Al Dawson đ� chứa họ qua buổi tối, bởi khi đ� t�nh trạng giới nghi�m đ� được thi h�nh; ch�ng t�i nghe thấy tiếng s�ng bắn rải r�c tr�n c�c đường phố, khi c�c kẻ cướp b�c lục so�t c�c t�a nh� đ� di tản của người Mỹ.� Suốt đ�m, c�c m�y bay Chinook to lớn đ� đ�p v� cất c�nh từ t�a đại sứ, mỗi chiếc được hộ tống bởi hai chiếc trực thăng vũ trang Cobra đề ph�ng trường hợp ch�ng bị bắn.

Sau một đ�m kh�ng nghỉ, c�c cộng t�c vi�n nhiếp ảnh của ch�ng t�i bắt đầu trở lại với phim m� họ đ� chụp v�o buổi cuối chiều h�m 29 v� s�ng h�m đ� � ng�y 30.� Nguyễn Văn Tam [T�m?], người điều h�nh phim ảnh v� tuyến của ch�ng t�i, qua lại giữa văn ph�ng ch�ng t�i v� văn ph�ng điện t�n để gửi c�c bức h�nh ra ngo�i thế giới.� T�i đ� in lố cuối c�ng khoảng 11 giờ s�ng v� xếp ch�ng theo thứ tự quan trọng để anh ta chuyển đi.� Bức h�nh cuối c�ng l� một ảnh chụp c�ng thự s�u tầng [nguy�n bản tiếng Anh d�ng chữ chancery, nhiều phần muốn n�i đ�n Phủ Thủ Tướng của VNCH, ch� của người dịch], cạnh t�a đại sứ, đang ch�y sau khi bị cướp ph� trong đ�m.

V�o khoảng 12:15, �ng T�m điện thoại cho t�i v� với giọng run rẩy cho t�i hay rằng bộ đội Bắc Việt đ� ở tầng dưới của văn ph�ng v� tuyến truyền tin.� T�i n�i �ng ta h�y tiếp tục chuyển đi cho đến khi họ k�o đứt đường d�y, điều m� họ đ� l�m �t ph�t sau đ�.� Bức ảnh cuối c�ng được gửi đi từ S�ig�n cho thấy t�a c�ng thự bi ch�y ở nửa phần tr�n của bức h�nh; nửa phần dưới vẫn c�n nguy�n.

Chiến Tranh Đ� Qua Đi

T�i đi ra ngo�i đường phố để chụp ảnh c�c kẻ tự xưng m�nh l� người đi giải ph�ng.� Ch�ng t�i đ� được bảo đảm bởi c�c đại biểu của Bắc Việt, c�c kẻ đ� c� c�c buổi thuyết tr�nh s�ng Thứ Bảy cho b�o ch� ngoại quốc tại phi trường, rằng c�c binh sĩ của họ đ� được n�i l� phải chờ đ�n c�c người ngoại quốc mang m�y ảnh v� kh�ng g�y phương hại cho họ.� Nhưng chỉ để chắc chắn rằng họ sẽ kh�ng nhầm t�i l� một người Mỹ, t�i đ� mang, tr�n mũ ngụy trang của m�nh, một l� cơ H�a Lan nhỏ bằng plastic được in với h�ng chữ �B�o Ch� H�a Lan�. C�c người l�nh, phần lớn họ kh� trẻ, th� th�n thiện một c�ch r� rệt v� vui sướng đứng chụp h�nh.� Thật l� một cảm gi�c lạ l�ng khi đối diện với �qu�n địch�, v� t�i tưởng tượng đ� cũng l� điều họ cảm thấy.

T�i đ� rời S�ig�n h�m 1 Th�ng S�u, bằng m�y bay đến Vientiane, L�o, sau khi được �mời� ra đi bởi chế độ mới, như phần lớn c�c nh�n vi�n b�o ch� thuộc mọi quốc tịch đ� ở lại để chứng kiến sự sụp đổ của S�ig�n.

N� đ� k�o d�i 15 năm trước khi t�i quay lại.� Sự vắng mặt của t�i kh�ng phải do sự thiếu ước muốn, m� bởi sự b�c bỏ nhiều lần c�c đơn xin chiếu kh�n của t�i bởi một vi�n chức tại ban b�o ch� Bộ Ngoại Giao.� H�a ra t�i đ� c� một lịch sử với nh�n vật n�y; anh ta đ� đến văn ph�ng ch�ng t�i khoảng một tuần lễ sau khi S�ig�n sụp đổ bởi, với tư c�ch một bi�n tập vi�n của một trong c�c ấn phẩm qu�n đội của Bắc Việt, anh ta muốn in trong tạp ch� của anh ta một số h�nh ảnh m� ch�ng t�i đ� chụp về �cuộc giải ph�ng�.� T�i cho anh ta thấy 52 bức ảnh m� ch�ng t�i đ� kh�ng thể gửi ra ngo�i từ ng�y 30 Th�ng Tư, v� n�i anh ta chỉ c� ch�ng nếu anh ta sử dụng ảnh hưởng của m�nh để gi�p ch�ng t�i trước ti�n chuyển đến khối T�y.� Anh ta n�i điều đ� kh�ng thể được, v� thế t�i n�i với anh ta kh�ng c� g� để thương thảo nữa.

Anh ta hiển nhi�n đ� c� một tr� nhớ dai, v� t�i giả định rằng chỉ sau khi anh ta về hưu hay chết đi c�c h�nh động của t�i mới được tha thứ v� t�i được cấp chiếu kh�n.� Kể từ đ� t�i đ� quay lại nhiều lần từ ng�i nh� của t�i tại Hồng K�ng, kể cả những lần kỷ niệm thứ 20 v� 25 sự sụp đổ, trong đ� nhiều kẻ kỳ cựu về Việt Nam đ� hội họp v� nhớ lại �những ng�y xưa cũ tốt đẹp�.� Giờ đ�y t�i đang trở lại cho kỳ họp mặt t�i ngộ kỷ niệm 30 năm.� Sẽ l� điều th�ch th� để hiện diện c�ng với c�c b� bạn cũ v� một lần nữa, xin n�ng ly để tưởng nhớ đ�n c�c b� bạn đ� mất � cả những đồng nghiệp đ� di tản lẫn những người Việt Nam m� ch�ng ta bỏ lại đ�ng sau./-

 

Hubert Van Es, một nhiếp ảnh gia tự do, đ� từng tường thuật Chiến Tranh Việt Nam, Cuộc Nổi Loạn cuủa D�n Moro tại Phi Luật t�n, v� cuộc x�m lăng của S� Viết tại A Ph� H�n

_____

Nguồn: New York Times Online, được đăng tr�n mạng internet của tờ New York Times, ng�y 28 Th�ng Tư, 2005, l�c 11:00;09 bởi neverdem

 

Ng� Bắc dịch v� phụ ch�

29.04.2013    

 

 http://www.gio-o.com/NgoBac.html

 

� gio-o.com 2013