Ann Bates

Royal London Hospital

�& A. W. Bates

Royal Free Hospital, London

 

L�N �NG (L� HỮU TR�C, 1720-91)

V�

TRUYỀN THỐNG Y HỌC VIỆT NAM

 

Ng� Bắc dịch

 

H�nh 1

Hải Thượng L�n �ng.

Kh�ng h�nh ảnh tương tự n�o được bảo tồn v� c�c h�nh vẽ hiện đại c� t�nh chất tưởng tượng.�
Theo một h�nh được cung cấp một c�ch �n cần bởi Nguyễn Kỳ Nam

 

Đại �: Y sĩ Hải Thượng L�n �ng hồi thế kỷ thứ 18 l� vị thầy thuốc nổi tiếng nhất của y học Việt Nam.� �ng c� viết c�c s�ch y khoa v� thi ca bao gồm, điều kh�c thường v�o thời đ�, một phần k� khai tiểu sử v� �ng l� vị thầy thuốc Việt Nam đầu ti�n c� c�c tin tức về l� lịch đ�ng kể được cung ứng.� Được học tập về y học Trung Hoa cổ điển, �ng đ� kết hợp n� v�o c�c c�ch chữa trị bằng dược thảo truyền thống c� t�nh c�ch bản địa Việt Nam.� Bất kể khuynh hướng của �ng muốn theo đuổi một cuộc sống ẩn dật, �ng đ� trở th�nh vị lương y h�ng đầu trong thời đại �ng v� đ� bị triệu về triều đ�nh thối n�t của c�c ch�a Trịnh tại H� Nội, sự kiện m� �ng đ� ghi lại bằng một sự tường thuật tiết lộ nhiều điều.� Kể từ thế kỷ thứ 19, c�c t�c phẩm của �ng đ� trở th�nh trung t�m của kinh s�ch y khoa Việt Nam truyền thống

***.

DẪN NHẬP

Tại Việt Nam ng�y nay, L�n �ng l� th�y thuốc danh tiếng nhất trong truyền thống y khoa Việt Nam, trung t�m địa dư của điều đ� l� đường L�n �ng ở H� Nội với nhiều dược ph�ng của n�.� Tiếng tăm của L�n �ng về học thuật v� đức hạnh to lớn đến nỗi một tiểu thuyết lịch sử gần đ�y của Ph�p dựa tr�n cuộc đời của �ng bị xem l� c� t�nh chất phỉ b�ng bởi n� đ� ph�c họa �ng với một số khuyết điểm trong con người (giả tưởng). 1 Đời sống v� c�c c�ng tr�nh của vị th�y thuốc qu� tộc n�y, kẻ vốn học hỏi y khoa từ c�c kinh điển Trung Hoa v� đ� viết c�c t�c phẩm y khoa bằng tiếng H�n, đ� được nh�n bởi cả c�c sử gia thực d�n lẫn cộng sản như sự biểu lộ phong c�ch Việt Nam độc đ�o về y học. 2

������ B�i viết n�y dựa tr�n bản dịch sang tiếng Ph�p của Nguyễn Trần Hu�n quyển tự truyện Thượng Kinh Lai Sứ (Relation of a Journey to the capital) của L�n �ng, được ấn h�nh bởi Trường Viễn Đ�ng B�c Cổ của Ph�p (�cole Fran�aise d�Extr�me-Orient) năm 1972 về t�i liệu tiểu sử được c�ng bố bởi Albert Sallet, Pierre Huard v� Maurice Durand trong thời Ph�p thuộc, v� trong học thuật gần đ�y hơn của Việt Nam. 3 Mặc d� �t được hay biết tại phương T�y ngo�i nước Ph�p, tại Việt Nam, danh tiếng của L�n �ng vẫn c�n vang dội y như l�c sinh thời của �ng.� Khi v�o năm 1782, l�c �ng ở tuổi 63, L�n �ng, mặc �o v� đội mũ đi mượn, được giới thiệu với Ch�a Trịnh S�m 4 để nhận c�c lời c�m ơn ch�nh thức của Ch�a Trịnh, Vị Quan Số Một [Quận Nhất tức Quận C�ng Ho�ng Đ�nh Bảo, ch� của người dịch] đ� n�i về �ng, ��ng tuy c� qu� m�a trong lời n�i, nhưng về sự học hỏi y khoa, kh�ng ai trong nước c� thể s�nh với �ng�. 5

 

Thời Ni�n Thiếu v� Sự Huấn Luyện Y Khoa

Hải Thượng L�n �ng (H�nh 1) sinh ra tại l�ng Li�u X�, tỉnh Hải Dương, đ�ng nam H� Nội, ng�y 11 Th�ng Mười Hai 1720.� T�n khai sinh của �ng l� L� Hữu Tr�c, L�n �ng hai chữ N�m viết t�n �ng) l� một biệt danh m� �ng đ� chấp nhận sau n�y cho sự trước t�c của m�nh. 6 �ng l� con thứ bảy của �ng L� Hữu Mưu, Tổng Đốc tỉnh trung du Nghệ An. 7 Ch� của �ng, L� Hữu Kiều, người c� diện mạo m� L�n �ng tr�ng rất giống, l� một vị quan tại triều đ�nh c�c Vua L�.

������ Theo lời tự thuật của �ng, tuổi ni�n thiếu của �ng l� một thời vui sướng.� L�ng qu� của �ng tại Li�u X� được dẫn v�o ngang qua một chiếc cầu gỗ nơi c�c phụ nữ tập hợp để b�n tr� v� b�nh ngọt.� V�o l�c chiều tối, �ng c�ng người anh sẽ lội xuống con s�ng để tắm rửa hay bơi lội.� Gần 50 năm sau, khi L�n �ng quay trở về Li�u X� v� nh�n thấy c�c sự đổ n�t của ng�i nh� gia đ�nh �ng, bị ph� hủy trong c�c cuộc nổi loạn tại Miền Bắc, �ng nhớ lại một số điều m� anh của �ng đ� n�i với �ng khi họ c�n ở tuổi trẻ thơ: �Ch�ng ta c�n trẻ, v� thật l� điều tốt để d�ng th� giờ cho c�c tr� vui đ�a.� Sau n�y, khi ch�ng ta trở th�nh c�c vi�n chức, v� c�ch xa nhau, l�m sao ch�ng ta lại c� thể vui đ�a như thế n�y suốt ng�y?� Trong thực tế, anh của t�i đ� th�nh đạt trong c�c cuộc khảo th�, v� t�i d�ng suốt cuộc đời m�nh để đi lang thang chốn s�ng hồ.� Lời n�i đ� đ�u c� phải l� một sự ti�n đo�n đ�ng thực? 8 Sau sự th�nh c�ng trong học thuật, anh của L�n �ng được bổ l�m quan v� được ph�i đến tỉnh Lạng Sơn xa x�i nơi bi�n giới n�i đồi đ�ng bắc gi�p Trung Hoa, l�m tổng đốc.� L�c về gi�, anh �ng đ� trở lại ng�i nh� thời ni�n thiếu nhưng L�n �ng, trong sự ẩn dật tự m�nh đặt ra, dường như �t gặp �ng anh.

������ Giới quan lại được coi trọng nhất, d� thế L�n �ng đ� trở n�n khinh thị sự thăng tiến thế tục như thế, c� lẽ một phần bởi phủ Ch�a Trịnh đ� bị thối n�t.� Sự bổ nhiệm v�o giới quan lại theo truyền thống t�y thuộc v�o sự đỗ đạt trong c�c cuộc khảo th� ba năm một lần trong đ� khoảng 20 trong số h�ng ngh�n người ứng th� sẽ nhận được tước hiệu tiến sĩ. 9 T�n của họ vẫn c�n c� thể được nh�n thấy tr�n c�c bia đ� tại Văn Miếu ở H� Nội (H�nh 2).� C�c tiến sĩ đỗ đạt c� thể lựa chọn để chấp nhận sự bổ nhiệm tại triều đ�nh hay đi l�m quan ở địa phương, nhưng một số đ� quay về qu� để dạy học hay để theo đuổi một đời sống học thuật ri�ng tư.� Cha của L�n �ng đ� đạt được tước hiệu tiến sĩ trong năm 1710.� Mặc d� hiếm hoi để c� cả người cha lẫn người con đều đỗ đạt trong c�c cuộc khảo th� tiến sĩ, đ� ch�nh l� một lợi điểm của L�n �ng, vốn được sinh ra từ một gia đ�nh uy�n th�m, nơi tiếng H�n được đọc v� n�i.� Như một người con th�nh ni�n, �ng đ� theo đ�ng quy củ đi học tại H� Nội, 10 gi�nh được c�c điểm số cao trong c�c cuộc khảo th� sơ bộ, nhưng kh�ng hề tiến đến bậc tiến sĩ. 11 Thay v�o đ�, �ng quyết định du lịch v� học hỏi về thuật b�i to�n từ một học giả 80 tuổi t�n Vũ, l� người m� �ng l�m học tr� trong v�i năm.� Sau đ� �ng gia nhập qu�n đội Ho�ng Triều, nhưng binh nghiệp của �ng bị cắt ngắn khi, sau sự từ trần của một trong c�c anh em của �ng, �ng đ� quay về nh� để chăm s�c cho mẹ gi� (cha của �ng đ� mất năm 1739) tại l�ng Tinh Diễm, tỉnh H� Tĩnh.

 

H�nh 2

Bia Tiến Sĩ tại văn Miếu H� Nội.�
C�c con r�a trường thọ, một trong tứ linh vật,
tượng trưng cho t�nh thường trực của việc học tập

 

������ Từ 1729 đến 1740, nh� cai trị thực sự Miền Bắc l� Ch�a Trịnh Giang, một nh� l�nh đạo t�ch cực nếu kh�ng phải l� độc đo�n, kẻ m� thời trị v� c� nhiều cuộc nổi loạn diễn ra khi c�c nh�m n�ng d�n, trở n�n v� gia cư bởi c�c thời kỳ đ�i k�m do m�a m�ng thất b�t v� sự cai trị tồi tệ, đ� khởi nghĩa chống lại ch�nh quyền.� Ho�ng tộc nh� L� được l�ng d�n ch�ng, mong muốn độc lập với ch�a Trịnh, thường cầm đầu c�c cuộc nổi dậy n�y v�, sau khi Ch�a Trịnh Giang đ� truất phế v� �m s�t L� Duy Phương v�o năm 1732, gi�nh đoạt cho ch�nh m�nh một vương hiệu từ ho�ng đế Trung Hoa, nh� L� đ� dấy l�n cuộc nổi loạn chống lại ch�a Trịnh v� cuộc nội chiến vang rền trong nhiều thập ni�n cho đến khi c� sự thất bại của �ng Ho�ng L� Duy Mật năm 1770. 12 Trong c�c cuộc đấu tranh cốt nhục tương t�n n�y, cả b�n ph�a triều đ�nh lẫn qu�n đội đều kh�ng mang lại một sự bảo đảm hay một chức nghiệp vinh dự.� L�n �ng đ� t�m tắt thời thanh ni�n của �ng như sau:

Bạn đ� d�ng tuổi trẻ của bạn trong tr� đấu kiếm v� đọc kinh s�ch.� Trong mười lăm năm lang thang khắp đất nước, t�i đ� kh�ng cảm nghiệm được điều g� ngo�i điều tốt.� Kế đến, từ bỏ mọi ước muốn về của cải vật chất v� c�c danh gi� thế tục, t�i đ� dựng một t�p lều tranh tại Hương Sơn để chăm s�c người mẹ gi� của t�i v� đọc c�c kinh s�ch.� T�i đ� dốc l�ng học hỏi bộ Hi�n Kỳ (Kinh S�ch Y Khoa của Ho�ng Đế).� T�i giữ m�nh được khỏe mạnh v� t�i gi�p đỡ c�c người kh�c.� Điều n�y, t�i tưởng, l� phương c�ch tốt đẹp nhất. 13

������ C�c kỳ khảo th� tiến sĩ đ�i hỏi một kiến thức ch�nh x�c về c�c kinh điển Khổng học v� phần lớn c�c học tr� chỉ học những s�ch vở cần thiết cho sự th�nh đạt học vấn.� Đ� kh�ng c� hệ thống ấn định điều kiện hay sự huấn luyện y khoa ch�nh thức, v� nhu cầu về c�c người h�nh nghề th�y thuốc được đ�p ứng ở cấp l�ng x� bởi những người học hỏi về c�c c�ch chữa bệnh bằng ph�p thuật hay dược thảo từ c�c bậc gi� l�o hơn v� tại c�c thị trấn lớn hơn, bởi c�c nh� dược thảo được huấn luyện qua lối thực tập học nghề.� C�c nh� dược thảo sử dụng c�c c�y l� bản địa trong c�c toa thuốc truyền thống, một hệ thống được hay biết l� Thuốc Nam hay �thuốc ta�, để ph�n biệt với y khoa H�n-Việt nặng về học thuật hơn của phương Bắc.� C�c học giả c� thể đọc được tiếng H�n t�m hiểu thuốc Bắc xuy�n qua việc t�m đọc ri�ng tư hay từ một th�y gi�o v�, trong một số gia đ�nh, việc học hỏi y khoa được truyền từ thế hệ n�y sang thế hệ kh�c.� Một số học giả t�m học y khoa để chữa trị cho ch�nh họ hay cho gia đ�nh họ.� Một �t quan lại chuy�n m�n về y khoa v� trở th�nh th�y thuốc của triều đ�nh, một sự bổ nhiệm tương đối thấp. 14

������ Chức nghiệp y khoa của L�n �ng bắt đầu khi �ng ng� bệnh v� đi đến một vị th�y thuốc t�n l� Trần Độc để chữa trị.� Trần Độc c� tiếng l� một học giả, v� giống như người th�y trước đ� của L�n �ng, �ng Vũ, đ� sống một cuộc đời hưu tr�, từ bỏ c�c hy vọng được bổ l�m quan sau ba lần bị trượt trong c�c cuộc khảo th�.� Sự tham khảo giữa một vị th�y thuốc v� một bệnh nh�n c� học vấn điển h�nh l� một cuộc đ�m thoại giữa những người ngang vế: bệnh nh�n được kỳ vọng hiểu được v� c� lẽ đặt c�u hỏi về sự chẩn đo�n v� th�y thuốc giải th�ch l� thuyết đ�ng sau toa thuốc của m�nh.� Ch�nh từ đ�, L�n �ng lần đầu ti�n đ� tham khảo kinh s�ch y khoa Trung Hoa trong sự học hỏi sau đ� trải d�i suốt phần c�n lại của cuộc đời �ng.� Trần Độc c� một thư viện đầy đủ, gồm cả quyển Cẩm Nang B� Lục [Secret Notes from Master Feng�s Brocade Pouch], được bi�n soạn hồi đầu thế kỷ thứ 18 bởi Feng Zhaozhang], l� quyển, theo truyền thuyết, L�n �ng đ� nhớ nằm l�ng sau lần đọc duy nhất.� Về sau �ng c� viết rằng ở tuổi 20 �ng đ� từ bỏ văn chương để theo đuổi y học. 15

������ Việc học y khoa tuy thế l� một hoạt động văn chương v� triết l�, đ�i hỏi thời giờ nghi�n cứu c�c kinh điển.� Bất kể lời tuy�n hứa từ bỏ văn chương của m�nh, L�n �ng được ngưỡng mộ như một nh� thơ v� nh� văn t�i hoa, nhiều đến nỗi bản dịch đầu ti�n c�c t�c phẩm của �ng sang Việt ngữ đ� bỏ qu�n c�c phần về y học.� Trong t�p lều của �ng nơi khu rừng, L�n �ng sẽ ghi lại c�c đoạn văn m� �ng quan t�m v� sau đ� suy ngẫm ch�ng trong nhiều giờ, hy vọng sẽ dẫn đến một số cảm hứng mới. 16 Sau một thời ni�n thiếu trải qua c�ng đường lối học tập như c�c ứng vi�n tiến sĩ đ� trải qua trong nhiều thế kỷ, y học mang lại cơ hội để th�ch ứng việc giảng dạy kinh điển, v� c� lẽ để kh�m ph�, trong tiểu vũ trụ của th�n thể, �c�c b� mật của vũ trụ�.� L�n �ng đ� cứu x�t một vấn đề từng đ� nặng nhiều học giả Trung Hoa:� nơi đ�u l� cổng v�o của sinh lực, theo y học Trung Hoa, đ� mang lại qi (kh�) nguy�n thủy, lực chuyển động của mọi hoạt động điều h�nh của cơ thể, v� n� tương ứng với bộ phận n�o?� C�c quả thận đ� được tin sẽ l� gốc rễ của mọi chất nhiệt (hỏa) v� nước (thủy) trong cơ thể, v� một quan điểm cho rằng nguồn cội của nhiệt (h�a) nằm ở tr�i thận b�n phải, c� cơ năng kh�c biệt với quả thận b�n tr�i, quả thận của nước.� L�n �ng tin tưởng rằng cả hai quả thận tiết ra nước tiểu v� cửa ng� của sinh lực (mệnh m�n) [tiếng Việt trong nguy�n bản, ch� của người dịch], nguồn cội của sức n�ng cho c�c bộ phận b�n trong cơ thể, nằm ở một nơi n�o đ� giữa hai quả thận. 17

������ Sau sự từ trần của người mẹ v�o năm 1760, L�n �ng đ� d�nh trọn thời gian cho việc trước t�c v� giảng dạy y học.� C�c t�c phẩm đồ sộ của �ng được tập hợp lại sau khi �ng mất tạo th�nh bộ bộ b�ch khoa về y học, Hải Thượng Y T�ng T�m Lĩnh (Treatise on Medical Knowledge by Hải Thượng). 18 Trong suốt sinh thời của �ng, sự lưu h�nh c�ng tr�nh của �ng bằng lối ch�p tay v� sự trung th�nh của c�c đệ tử cũ đ� mang lại cho �ng một tiếng tăm đ�ng kể.� Điều n�y dẫn đến việc �ng được triều mời về Phủ Ch�a Trịnh đang gặp kh� khăn, một kinh nghiệm đ� khiến �ng ước mong rằng �ng n�n ẩn dật s�u hơn nữa trong v�ng n�i rừng.

������ Giống như nhiều văn nh�n tr� thức Việt Nam, L�n �ng �m chằm lấy Đạo L�o vốn nhấn mạnh đến v� vi v� h�a hợp với thi�n nhi�n.� �ng đ� nh�n sự vui th� quan trọng hơn sự thăng tiến vật chất v� đ� tr�nh b�y cuộc sống của �ng tại Hương Sơn như một v�ng tuần ho�n của việc đi bộ, c�u c�, chơi cờ, nghe nhạc v� quan s�t c�y cối c�ng mu�ng th�.� Đ�y l� một điều g� đ� của một sự tự minh họa được l� tưởng h�a, như sự lựa chọn biệt hiệu L�n �ng (Kẻ Lười Biếng) cho thấy.� C�c cung c�ch hay mang t�nh chất qu� ph�i đ�i hỏi rằng vị th�y thuốc Việt Nam tinh th�ng v� trước t�c nhiều nhất n�y phải đ�ng vai như một nh� thẩm mỹ học lừ đừ, kẻ đ�i khi viết ra một c�u thơ dễ d�ng, thường ngay ch�nh v�o l�c đ�i hỏi nhiều nhất sự h�nh động.� Trong c�c t�c phẩm của ch�nh m�nh, L�n �ng l�c n�o cũng l� một học giả ngh�o từ miền n�i rừng, một kẻ ngu dốt v� kh�ng gi� trị g� bị đẩy một c�ch tr�i � v�o �nh đ�n s�n khấu.

 

Một Chuyến Du H�nh Đến Kinh Đ�

 

H�nh 3

Bản đồ Việt Nam hiện đại, chỉ c�c địa điểm được n�i đến trong văn bản

 

������ Một ng�y trong m�a xu�n năm 1782, hai sứ giả đến từ Phủ Ch�a Trịnh với một lệnh truyền từ ho�ng triều đ�i L�n �ng phải tr�nh diện tại H� Nội (H�nh 3). 19 Một đặc t�nh của ch�nh quyền họ Trịnh l� mọi điều xảy ra một c�ch mau ch�ng, bất ngờ v� kh�ng c� lời giải th�ch.� Thường c� thể kh�m ph� một c�ch kh�ng ch�nh thức những g� đang diễn ra, một c�ch thức b�i dầu l�m trơn c�c b�nh xe của ch�nh phủ, nhưng bị đối đầu một c�ch nguy hiểm với lời đồn đ�i v� �m mưu.� L�n �ng học được từ một trong c�c sứ giả rằng �ng đ� được lựa chọn theo đề nghị của Ho�ng Đ�nh Bảo, Vị Quan Hạng Nhất (Nhất Quận C�ng) tại triều đ�nh Ch�a Trịnh, để chăm s�c cho �ng ho�ng Trịnh Cam [phải l� Trịnh C�n, ch� của người dịch], kẻ sẽ kế ng�i hay bị đau ốm của Ch�a Trịnh S�m.� C�ng với lệnh triệu mời l� một đo�n binh sĩ hộ tống v� c�c giấy tờ lưu th�ng an to�n gi�p cho L�n �ng đến nơi sớm nhất: �ng phải ra đi tức thời v� du h�nh cả ng�y lẫn đ�m�.

L�n �ng kinh ho�ng, nếu kh�ng phải ngạc nhi�n, về lệnh triệu tập m� �ng kh�ng mấy chờ đợi, bởi �ng quen biết với Quận Nhất từ l�u.� Tốt nhất, nếu sự chữa trị của �ng th�nh c�ng, �ng c� thể được ước định sẽ bị giữ lại tại Phủ Ch�a v� hạn định trong một m�i trường ch�nh trị v� đấu tranh nội bộ m� �ng đ� ch�n gh�t v� l�nh xa từ th�i ni�n thiếu.� �Nếu thất bại, c� thể bị trừng phạt v� tr�n mặt l� thuyết, ngay cả sự h�nh quyết.� Sự lựa chọn người kế ng�i của Trịnh S�m l�m ph�n h�a triều đ�nh; �ng chỉ định Trịnh C�n, con trai của vương phi được sủng �i của �ng, Đặng Thị Huệ, l�m người kế ng�i ch�a chứ kh�ng chọn đứa con trai lớn nhất (v� ch�nh thức), Trịnh Khải, khiến cho triều đ�nh ph�n chia th�nh phe ph�i.� Đặng Thị Huệ v� người th�n t�n của b� ta, Ho�ng Đ�nh Bảo, sẽ gi�nh đoạt thắng lợi nếu Trịnh C�n l�n kế ng�i ch�a, nhưng quyền lực của Trịnh S�m lệ thuộc phần lớn v�o qu�n đội đ�i khi h�nh động một c�ch độc lập để lật đổ c�c nh� l�nh đạo thất nh�n t�m bằng vũ lực.� Triều đ�nh l� một nơi chốn nguy hiểm để hiện diện:

T�i nhận thức được sự trầm trọng của t�nh h�nh nhưng đ� kh�ng c� th� giờ để lo �u, cho d� trong một thời khắc ngắn ngủi t�i lấy l�m kinh sợ.� Những nguời trong gia đ�nh t�i [L�n �ng c� hai con trai v� bốn con g�i] hiểu t�i, rất đồng t�nh với t�i v� chia sẻ sự buồn phiền của t�i].� Những kẻ kh�ng biết t�i lại lấy l�m vui mừng cho t�i. 20

Đối v�i những kẻ để � đến việc được hay biết bởi Ch�a Trịnh v� khắp nơi trong nước l� một dấu hiệu vinh dự lớn lao, L�n �ng đ� trả lời bằng một c�ch ng�n Đạo L�o: C�c c�y bị cắt để lấy hoa của ch�ng; con người l� nạn nh�n của c�c danh dự h�o nho�ng kh�ng mang lại cho họ điều g� ngo�i sự ch�n nản.� Bon chen chường mặt ra trước kh�ng thể vui th� bằng việc ẩn dật. 21

�ng quyết t�m d�ng chuyến du h�nh để viết l�ch v� �ng đ� tu�n theo truyền thống của c�c quan chức du h�nh bằng c�ch viết c�c b�i thơ gợi hứng bởi chuyến đi.� Ngay d� c� phải dậy sớm v� du h�nh m�i đến khuya cũng kh�ng ngăn cản được sự thưởng ngoạn m�i trường quanh �ng:

Tối h�m đ�, ch�ng t�i đ� lợi dụng �nh trăng s�ng tỏ để hải h�nh [theo đường s�ng để đến qu�n trấn tại Vinh].� C�c l�ng mạc ven s�ng nằm ngủ im lặng.� C�c con ch� sủa vang khi thuyền ch�ng t�i đi ngang qua.� Mặt trăng tr�n to lớn chạy dọc theo luồng nước, ngang qua bờ s�ng, thủy triều gi�p sức cho h�nh tr�nh của ch�ng t�i.� Từ một ng�i ch�a xa x�i vẳng lại ti�ng chu�ng ng�n nh� nhẹ.� L�n sương mỏng phủ ch�m h�ng c�y mất dạng dần dần, một �t ngọn đ�n của c�c thuyền đ�nh c� lo� s�ng trong đ�m lạnh, một đ�i chim lang thang lặng lẽ bay ngang b�u trời.� C�c học tr� của t�i uống rượu ti�u sầu. 22

Từ Vinh, h�nh tr�nh tiếp tục tr�n đường bộ với L�n �ng được khi�ng về hướng bắc qua c�c ngọn n�i tr�n một chiếc kiệu được th�p t�ng bởi một đo�n t�y t�ng gồm c�c đệ tử v� 20 người l�nh.

Như c� thể được kỳ vọng, sự hiện diện hiếm hoi của một v� th�y thuốc uy�n th�m tại c�c khu vực tương đối hẻo l�nh n�y đưa đến c�c lời thỉnh cầu xin tham vấn.� Một buổi tối, một người l�nh đ� mang biếu L�n �ng một đĩa t�m v� xin tư vấn về sự chữa trị cơn sốt cho đứa con trai t�m tuổi của anh ta.� S�ng h�m sau, sau khi đ� cho uống c�c dược thảo khuyến c�o để l�m giảm c�c triệu chứng của đứa trẻ, người l�nh đ� quay trở lại với lời c�m ơn v� c�c thỉnh cầu về thuốc men từ d�n trong l�ng.� Bất kể đến sự khẩn cấp của cuộc h�nh tr�nh, L�n �ng đ� cho rẽ v�o l�ng người l�nh để đưa ra lời khuy�n.� � thức mạnh mẽ của �ng về c�c nghĩa vụ của một người th�y thuốc, về những điều �ng đ� viết trước đ� trong bộ s�ch C�c Kh�i Niệm Về Nghĩa Vụ: Deontological Precepts, được dựa tr�n sự hiểu biết của �ng về y học như một �lời k�u gọi từ Trời�; tức Đạo (Tao) hay con đường được theo đuổi bởi nh� th�ng th�i với sự tin tưởng tuyệt đối. 23

Sau 10 ng�y, thời hạn cho ph�p bởi Ch�a Trịnh S�m cho h�nh tr�nh, L�n �ng vẫn c�n c�ch xa kinh đ� (chuyến di h�nh c�n k�o d�i th�m 13 ng�y nữa) v� vị quan được lệnh th�p t�ng �ng lấy l�m lo sợ về sự giận dữ của Ch�a Trịnh.� L�n �ng, được kh�ch lệ bởi lời ti�n đo�n của một vị Đạo Gia về kết cuộc thuận lợi cho chuyến du h�nh của �ng, đ� b�c bỏ c�c nỗi lo sợ n�y v� đ� dựng l�n một c�u chuyện xa nh� khi được triệu hồi th�nh duy�n cớ cho sự chậm trễ của họ.� Đến gần kinh đ� hơn, sự th�ch th� của L�n �ng khi ghi lại nhật k� tin tức cho hay rằng một học tr� cũ của �ng đ� dựng một b�n thờ cho �ng (một danh dự hiếm c� cho một người c�n sống) tr�i ngược với c�c biểu lộ c�ng khai sự khi�m nhường của �ng đối với vị quan th�p t�ng: Về phần m�nh, t�i th� ngu dốt v� kh�ng c� khả năng.� T�i năng của t�i th� th� thiển v� sự hiểu biết của t�i th� n�ng cạn.� T�i thật v� dụng đối với x� hội.� T�i đ� chọn một nghề mọn để sinh nhai.� T�i chưa bao giờ nghĩ rằng v�o một ng�y tốt đẹp, t�i sẽ được gọi về triều đ�nh.� Việc n�y giống như c�u y phục kh�ng xứng với kỳ đức.� Đ� kh�ng phải l� một niềm vui cho t�i. 24

 

Tại Triều Đ�nh Ch�a Trịnh

V�o ng�y 13 Th�ng Ba, L�n �ng đến một kinh đ� đang chuẩn bị chiến tranh, với c�c binh sĩ trang bị ở mọi nơi v� c�c tuyến ph�ng thủ với đường h�o v� cọc nhọn.� �ng đến nơi với sự tự tin, c�n dạo quanh c�c nơi chốn �ng từng hay biết l�c c�n trẻ, cần đến một gậy bằng m�y để dọn lối đi xuy�n qua c�c đ�m đ�ng.� Ng�y h�m sau, �ng được triệu đến kh�m bệnh cho vị Thế Tử Trịnh C�n. Đ�y l� lần đầu ti�n �ng bước ch�n v�o một cung điện vua ch�a v� �ng lấy l�m sững sờ về sự huy ho�ng của n� khi được hối th�c đến ph�ng yết kiến �ng tho�ng nh�n thấy c�c chiếc kiệu nghi lễ của nh� ch�a được nạm v�ng to�n bộ v� c�c chiếc b�n chất đầy vật qu� gi�.� Tại một �tr� 25 đ�nh sơn m�u t�m, cao v� rộng, c� t�m th�y thuốc của phủ ch�a hiện diện.� Sau sự chờ đợi kh� chịu, L�n �ng đi theo Quận Nhất đến gặp mặt Trịnh C�n.� Trong khi phủ phục trước �ng ho�ng nhỏ, �ng nhận ra rằng Ch�a Trịnh S�m vừa mới rời căn ph�ng v� giấu m�nh, c�ng với một số cung phi của �ng ta, đ�ng sau một tấm m�n th�u bằng v�ng.� L�n �ng bắt mạch vị thế tử, v� trọng tuổi gi� của �ng, L�n �ng được ph�p ngồi. 26 Từ ph�ng b�n ngo�i, Trịnh S�m đ� ra lệnh cho con �ng được ph�p được cởi y phục để kh�m bệnh.� Sau khi việc n�y ho�n tất, L�n �ng được ph�p lui ra ngo�i v� vị Nhất Quận C�ng đ� tr�nh b�y về chứng bệnh của thế tử:

Chứng bệnh k�o d�i đ� gần s�u th�ng.� Đ�i khi thế tử rất yếu đuối v� mệt mỏi.� Hiện giờ thế tử mới l�n c�n được ch�t �t.� Đ� l� bằng chứng vững chắc của một chứng suy nhược di truyền.� Ngo�i ra đ� l� chứng bệnh kinh ni�n, kh�ng thể hồi phục.� V� thế nếu �ng bốc thuốc vị dương (yang), bụng dạ sẽ kh�ng chịu đựng nổi sức n�ng.� Nếu �ng k� thuốc vị �m (yin), �ng sẽ l�m k�o d�i chứng bệnh.� C� lẽ �ng n�n d�ng c�c loại thuốc t�n (dispersing) [chống n�ng sốt: antipyretic] để c� kết quả tốt. 27 Một c�ch ri�ng tư, L�n �ng xem kiến thức y khoa của Ho�ng Đ�nh Bảo l� n�ng cạn, nhưng cần l� luận gi� trị l� thuyết cho toa thuốc của �ng với Nhất Quận C�ng v� với ch�nh Ch�a Trịnh S�m trước khi toa thuốc được chấp nhận.� Trong lời thuật của m�nh, �ng nhớ đ� toan d�ng c�c loại thuốc sẽ mang lại sự chữa trị ngắn gọn với hy vọng được ph�p rời triều đ�nh nhưng �ng hồi tưởng đến bổn phận của m�nh, kh�ng phải đối với bệnh nh�n m� l� đối với tổ ti�n, l� phải gắng sức tối đa.� �ng đ� viết về vị thế tử rằng: �Đ� sống trong một thời gian d�i tại một thế giới kh�p k�n: bụng thế tử bị trương ph�, c�c bắp thịt bị suy nhược, c�c m�ng nhầy bị kh� lại.� Đến nay, thế tử đ� uống c�c lượng lớn nhiều loại thuốc m� L�n �ng lo ngại đ� cản trở sự hồi phục.� �ng đ� b�o c�o bằng văn bản với Nhất Quận C�ng:

T�i nhận được lệnh kh�m bệnh v� t�i nhận thấy rằng s�u mạch đều mong manh v� suy yếu, rằng mạch Quan [?] tay phải suy yếu nhất v� rằng mạch X�ch b�n ph�a phải cũng suy nhược.� Nguy�n l� �m của tụy tạng th� yếu.� H�nh hỏa của bao tử th� qu� mạnh v� kh�ng thể bị kiềm chế bởi nguy�n l� �m-Dương.� Khi h�nh hỏa hoạt động k�m, khiến l�m bụng to ph�nh v� sung ph�.� Bệnh trạng tổng qu�t l� rỗng b�n trong l� �trương ph�nh� b�n ngo�i.� H�nh thổ của tụy tạng sẽ cần được tăng cường, để ho�n th�nh t�c dụng của dạng thức h�nh thổ, v� sau đ� c�c kh� khăn tự ch�ng sẽ liệu giải.� T�i bạo gan đề nghị liều thuốc sau đ�y với �ng:

1.      Bạch Truật [Atractylis], một chỉ (ounce).� Rang �t gạo ba lần, đừng l�m ch�y ch�ng.� D�ng phần bốc m�i thơm sẽ tăng cường kh� [ch�i: spririt] của tụy tạng.

2.      Thục địa [Rehmannial], ba chỉ, phơi kh� v� g�y hương vị.� Dược liệu n�y t�i lập nguy�n l� �m của tụy tạng.

3.      Gừng kh� (Can khng [?]), hai chỉ, nướng cho đến khi ch�y đen, d�ng l�m chất gi�p hơi tho�t ra từ bao tử hay đường ruột (carminative).

4.      Ngũ Vị [Schizandra chinesis], một chỉ.� Để tăng cường kh� của phổi v� điều h�a đường tiểu tiện.�

Những dược liệu n�y sẽ phải trộn lẫn nhau v� nung n�ng để c� một thứ bột d�nh như keo.� Cho bệnh nh�n d�ng mỗi lần một muỗng nhỏ pha với nh�n s�m, v�o giữa bữa ăn.

K� t�n: Thần d�n của Ng�i

Lễ Hữu Tr�c 28

 

Ho�ng Đ�nh Bảo chỉ ghi nhận rằng toa thuốc kh�c biệt lớn lao với toa thuốc của ch�nh �ng ta v� c�c toa thuốc của c�c th�y thuốc kh�c trong triều.� �t ng�y tr�i qua trước khi L�n �ng nghe được rằng Ch�a Trịnh S�m đ� chấp thuận v� thưởng cho �ng một khoản tiền tương đương với khoản lương của 20 gia nh�n trong phủ.� Chấp nhận tiền thưởng c� nghĩa trở th�nh một th�y thuốc trong phủ v�, bởi kh�ng thể từ chối, L�n �ng giả vờ ng� bệnh thay v� quay trở lại Phủ Ch�a.� �ng đ� d�ng t�nh bạn với con trai Quận Nhất để thuyết phục Ho�ng Đ�nh Bảo rằng �ng kh�ng th�ch hợp với quan trường v� bởi lớn tuổi v� bệnh tật v� trong một l�c �ng được ph�p cư ngụ b�n ngo�i Phủ Ch�a, mặc d� kh�ng xa.� Trong c�c th�ng �ng sống ở ngoại � kinh đ�, được canh g�c bởi một �t binh sĩ � l� v� được thăm viếng bởi c�c th�n nh�n, c�c bệnh nh�n v� người kh�c nghe thấy danh tiếng của vị th�y thuốc gi�.� Hiệu ứng của ch�nh �h�nh thức n� dịch h�a dịu nhất tr�n L�n �ng l� điều c� thể ti�n đo�n được.� �ng đ� kiếm c�ch v� sau hết được ph�p rời kinh đ� trong �t ng�y để tham dự lễ cải t�ng một trong c�c tổ ti�n của �ng nhưng, khi bị t�i triệu hồi bởi ch�a Trịnh S�m chỉ v�i tiếng trước khi �ng đến hạn quay về [kinh đ�], �ng kh�ng thể khước từ, �ng đưa ra nhận định, �T�i chỉ l� một kẻ n� lệ! � B�y giờ l� chuyện g� đ�y?29

������ Trịnh S�m, trong khi gi�m s�t c�c cuộc thao diễn hải qu�n, bị cảm lạnh.� C�c gia nh�n� của L�n �ng đ� đi suốt đ�m để khi�ng �ng quay lại kinh đ� v� khi đến đ� c�c binh sĩ của Phủ Ch�a thay thế v� khi�ng kiệu �ng chạy đến phủ, đụng cả v�o c�c người đi bộ để dẹp đường v� nhồi s�c L�n �ng một c�ch kh�ng hề �m �i.� �ng đ� đi theo Quận Nhất v�o cấm th�nh v� vị quan sứ giả n�y nắm lấy tay �o �ng v� k�o �ng dọc theo c�c h�nh lang v� xuy�n qua một loạt c�c tấm m�n th�u đến ph�ng ngủ nơi ch�a Trịnh S�m đang ngồi tr�n một chiếc v�ng m�u đỏ b�n cạnh một chiếc giường l�m bằng v�ng r�ng v� được che bằng một m�n bằng lụa v�ng th�u hoa văn.� Ch�a Trịnh S�m nh�n L�n �ng v� nhận x�t: ��ng tr�ng giống với Th�y Li�u� (ch� của L�n �ng)].� Quận Nhất ra lệnh L�n �ng đến gần v� xem mạch cho Trịnh S�m:

T�i chỉ đứng c�ch vị Ch�a v�i bước; t�i phải c�i đầu bởi t�i kh�ng d�m nh�n thẳng v�o �ng ta �. T�i nhận thấy c�c mạch Quan v� Thốn ở cả hai b�n chạy qu� mức, đập nhanh v� rung mạnh.� Mạch X�ch b�n phải th� n�ng v� nhanh.� Nếu t�i bấm mạnh hơn một ch�t, mạch kh�ng c�n sức � T�i tự nhủ thầm: �Cơ thể th� gầy g� v� trơ xương, da kh�.� Nước tiểu v�ng đục v� ph�n chứa c�c ngũ cốc kh�ng ti�u h�a được.� Phổi bị ứ v� hơi dội ngược trở lại, bị sốt cao, miệng kh� v� lưỡi bị lở lo�t, bị ho dai dẳng v� mất giọng.� Mọi điều cho thấy một sự mất m�t lớn lao sinh kh� v� bị thiếu m�u trầm trọng (anaemia).� Hơn nữa, mạch bị căng v� đập nhanh.� T�i sợ rằng cũng c� một sự suy yếu lớn lao kh� ở dạ dầy. �C� lẽ c�c th�y thuốc đ� kh�ng sẵn nghĩ đến việc cho thuốc hồi sức, hay c� lẽ đ�y kh�ng phải l� nguy�n do của chứng bệnh, nhưng dĩ nhi�n người ta phải lạc quan�. 30

L�n �ng k� t�m loại dược liệu dưới h�nh thức thuốc b�i. 31 Tối h�m đ�, Trịnh S�m lại triệu tập �ng lần nữa v� tra hỏi để biết l� do tại sao �ng lại k� quế v� phụ tử (aconitum), những thứ l�m gia tăng nhiệt độ.� L�n �ng đ� giải th�ch rằng cơn sốt l� một loại được gọi l� �cơn sốt giả tạo� v� Trịnh S�m sau đ� đ�i hỏi một sự giải th�ch c�c triệu chứng bệnh tật của �ng ta.� Sau khi bằng l�ng rằng L�n �ng đ� c� �c�c � tưởng rất ch�nh x�c�, Ch�a Trịnh đ� đồng � d�ng thử một liều lượng nhỏ trước.

Sự chờ đợi trong khi c�c nh� dược thảo Phủ Ch�a b�o chế toa thuốc l� một thời khoảng đầy �u lo.� Một vị quan n�i rằng c�ch điều trị đ� kh�ng kh�c g� đổ dầu v�o ngọn lửa, điều L�n �ng trả lời rằng �ng biết r� rằng lưỡi đao của đao phủ thủ đang chờ đợi �ng nếu c�ch điều trị bị thất bại.� �ng đ� k�n đ�o vui mừng trong ng�y kế đ� khi sắc mặt vui tươi của Quận Nhất cho thấy cơn sốt đ� hạ giảm.� Ch�a Trịnh S�m đền ơn đ� tặng �ng một chiếc �o lụa v� 10 giải bằng bạc (từ ngữ th�i ngưu, thường được d�ng để chỉ tổng số tiền đ�, phải được giải th�ch cho một L�n �ng tho�t tục).� Cuộc hội kiến ch�nh thức tại đ� Ch�a Trịnh b�y tỏ l�ng biết ơn của Ch�a l� một dịp căng thẳng, với c�c lời khen tặng ch�m chọc từ c�c quan chức ng�y c�ng ghen tỵ v� một sự nhắc nhở g�y bối rối rằng việc xuất hiện với y phục kh�ng đ�ng c�ch sẽ cấu th�nh tội khi qu�n, tr�n l� thuyết l� một tội bị tử h�nh.

L�n �ng c�n lo sợ rằng sự thỏa m�n của Ch�a Trịnh về sự điều trị cho ch�nh Ch�a v� con trai của Ch�a sẽ khiến �ng kh�ng thể rời khỏi triều đ�nh, nhưng nỗi lo �u về phần c�c thầy thuốc ch�nh thức của triều đ�nh v� của c�c quan chức kh�c rằng lời tư vấn y khoa trước đ�y của họ sẽ bị nh�n l� khiếm khuyết khi đối chiếu, đ� mang lại cho �ng một cơ hội.� Quận Nhất sau c�ng được thuyết phục để ph�ng th�ch �ng, với một qu� tặng 50 giải bạc nữa, nhưng L�n �ng đ� ho�n trả lại hết, chỉ giữ lại 6 giải v� đ� ra đi: �như một con chim sổ lồng, hay một con c� tho�t ra khỏi lưới c�u�. 32

������ C� lẽ Ho�ng Đ�nh Bảo đ� dự liệu trước sự nguy hiểm v� đ� quyết định rằng bất kỳ c�ng lao n�o c� thể quy chụp l�n vai �ng từ việc giới thiệu L�n �ng với triều đ�nh kh�ng c�n quan trọng nữa.� Trong v�ng �t ng�y sau khi về tới nh�, L�n �ng nghe tin rằng c�c binh sĩ đ� giết chết Quận Nhất v� gia đ�nh �ng ta h�m 28 Th�ng Mười Một.� Trịnh S�m đ� chết v� bệnh v�, trước khi Ch�a được ch�n cất, qu�n đội đ� lật đổ Trịnh C�n, v� đ� lập người con trai trưởng của Trịnh S�m, l� Trịnh Khải, l�n ng�i Ch�a. 33 Tin tức c� thể đ� kh�ng bất ngờ v� n� x�c định sự tin tưởng của L�n �ng rằng cuộc sống đơn độc của �ng tại v�ng n�i rừng l� sự lựa chọn kh�n ngoan nhất.� Trở lại Hương Sơn một c�ch an to�n, �ng đ� viết:

Danh gi� v� sự gi�u c� th� ph� du như c�c đ�m m�y tr�i.

Ca nhạc, th�p cao v� cung đ�nh kh�ng tồn tại qua một buổi s�ng � 34

�ng đ� sống ở đ� suốt thời hưu tr� cho đến khi từ trần v�o ng�y 17 Th�ng Hai, 1791.

 

L�n �ng v� Y Học Việt Nam Cổ Truyền

Nhiều thế kỷ mưu toan của Trung Hoa nhằm thuộc địa h�a hay khuất phục người d�n Việt Nam đ� đưa đến một khuynh hướng trong văn giới Việt Nam muốn hạ thấp c�c ảnh hưởng của Trung Hoa.� Trong khi dược phẩm Miền Bắc Việt Nam (thuốc Bắc) c� nguồn gốc Trung Hoa, c� một sự tương đồng phổ biến với mối quan hệ giữa y học t�y phương hiện đại v� y khoa La M� hay Hy Lạp cổ điển: L�n �ng đ� viết bằng tiếng H�n giống y như c�c học giả T�y Phương viết bằng tiếng La tinh.� Trong khi y học Trung Hoa l� một ảnh hưởng tiếp diễn, y học Bắc Việt Nam chưa bao giờ l� một sự bắt chước một c�ch n� lệ: y�u s�ch của Trung Hoa về [việc giao nạp] c�c th�y thuốc Việt Nam như vật triều cống dưới thời chiếm đ�ng nh� Minh (1407-27) 35 khiến ta nghĩ đến một sự trao đổi tư tưởng trong trường kỳ, nếu kh�ng n�i l� bị cưỡng b�ch.

������ Y học Việt Nam, giống như t�n gi�o, c� t�nh chất hổ lốn, v� c�c bệnh nh�n c� cơ hội sẽ tham khảo c�ng nhiều th�y thuốc c�ng tốt v� sẽ �p dụng c�c phương thức chữa trị kh�c nhau m� họ thấy th�ch hợp.� Ở cả Miền Bắc lẫn Miền Nam, c�c triều đ�nh đ� sử dụng c�c nh� giải phẫu v� c�c y sĩ T�y Phương ngo�i c�c th�y thuốc của ch�nh họ. 36 Trong khi L�n �ng giờ đ�y được tưởng nhớ v� việc du nhập c�c sự canh cải Việt Nam v�o y học Trung Hoa cổ truyền, trong sinh thời của m�nh, �ng đ� đ�ng vai tr� quan trọng trong việc mang ảnh hưởng Trung Hoa v�o Việt Nam: �ng đ� mua c�c thảo mộc Trung Hoa v� người bạn gần gũi nhất của �ng trong số c�c th�y thuốc của Phủ Ch�a l� người Trung Hoa.� �ng cũng bảo tồn v� mở rộng c�c danh s�ch c�c thứ thuốc Nam cổ truyền.� Trong tập Linh Nam Bản Thảo, một tập liệt k� dược thảo bằng văn vần chữ n�m, L�n �ng đ� ghi ch�p 722 loại dược thảo Việt Nam bao gồm c�c dược thảo từ tập s�ch cổ điển của Tuệ Tĩnh, Nam Dược Thần Hiệu (Southern Medicines of Divine Effect), c�ng phần bổ t�c c�c thứ dược thảo do ch�nh �ng đ� k� toa. 37

������ Nửa sau của thế kỷ thứ 18 đ� l� một thời kỳ t�ch cực cho y học Việt Nam, khi v�i loại dược thảo quan trọng [được kh�m ph�] v� c�c c�ng tr�nh về sản khoa v� bệnh truyền nhiễm được trước t�c. 38 C�c t�c phẩm của L�n �ng th� bao qu�t nhất v� l� c�c t�c phẩm duy nhất c� chứa đựng c�c phần về đạo đức nghề nghiệp v� l� lịch bản th�n.� Sau khi mất, c�c t�c phẩm của �ng vẫn c�n l� một nguồn quan trọng cho c�c th�y thuốc Việt Nam v� trong năm 1865 �ng V� Xu�n Hi�n đ� khởi sự bi�n tập c�c bản thảo c�n tồn tại được ấn h�nh lần đầu ti�n (bằng chữ H�n) th�nh 63 quyển trong thời khoảng từ 1876 đến 1883. 39 Trong thế kỷ thứ 20, c�c sử gia y khoa người Ph�p đ� duyệt x�t c�c t�c phẩm của L�n �ng. �Sự nhấn mạnh của họ tr�n c�c kh�a cạnh Việt Nam độc đ�o trong tư tưởng của �ng c� thể được nh�n như một phần của một nỗ lực rộng lớn hơn nhằm s�ng tạo ra một thời đại ho�ng kim Việt Nam thời tiền thuộc địa đ� mất, lại c� khả năng được phục hồi dưới ch�nh quyền Ph�p. 40 Sau khi Việt Nam gi�nh lại sự độc lập, c�c t�c phẩm của L�n �ng tạo th�nh căn bản cho một sự phục hồi y học Việt Nam truyền thống được th�c đẩy một phần bởi nhu cầu v�o l�c khi c�c dược phẩm T�y Phương kh�ng sẵn s�ng được cung ứng, v� một phần bởi một mong muốn nhấn mạnh đến căn cước d�n tộc xuy�n qua y học cổ truyền chứ kh�ng phải y học T�y Phương. 41 C� lẽ ch�nh trong sự nhấn mạnh của họ v�o n�n y học thực dụng v� đạo đức nghề nghiệp, được gợi hứng bởi bổn phận đối với bản th�n v� gia đ�nh m�nh, m� c�c t�c phẩm của L�n �ng c� Việt Nam t�nh ri�ng biệt nhất: ��

H�y t�m học c�ch thức để th�ch ứng với c�c t�nh huống v� để thich ứng với điều kiện của bạn, học c�ch kiểm so�t ch�nh m�nh v� dừng lại đ�ng l�c, v� xem đ� l� một danh dự kh�ng bao giờ bị ng� gục trước l�ng tham lam. 42

___

Ann Bates (Phạm Thị An), sinh ra v� theo học tại S��g�n.� Sau khi miền Nam sụp đổ trước cộng sản, b� đ� di cư sang Anh Quốc v� l�m việc tại Royal London Hospital v� tại National Gallery, London trước khi về hưu tại Essex

Alan W. Bates, Tiến Sĩ, B�c Sĩ, giảng dạy về giải phẫu học v� ph�i thai học tại Đại Học Queen Mary College, London trước khi di chuyển đến Bệnh Viện Royal Free Hospital l�m b�c sĩ khảo s�t tế b�o để định bệnh (histopathologist).� �ng l� t�c giả quyển Emblematic Monsters: Unnatural Conceptions and Deformed Births in Early Modern Europe (Rodopi, 2005).� C�c t�c giả l� đ�i vợ chồng.� Thư từ li�n lạc: Department of Histopathology, Royal Free Hospital, Ondon NW3 2QG, UK (email: Alan.Bates@royalfree.nhs.uk)

 

___

C�c T�i Liệu Tham Khảo v� C�c Ch� Th�ch

1.      Việt Nam News, Thứ Hai 18 Th�ng Mười 2004.� Xem Feray Y, Monsieur le Paresseux.� Paris: Robert Laffont, 2000, c�c trang 222-3.

2.      Tiếng H�n đ� l� ng�n ngữ được chấp nhận bởi y học uy�n th�m; c�c t�i liệu ho�ng triều Việt Nam v� c�c t�c phẩm kh�ng phải về y học của L�n �ng được viết bằng Chữ N�m (Vietnamese ideographic script) [sic].

3.      L�n �ng (do Nguyễn Trần Hu�n bi�n tập v� phi�n dịch), Thượng Kinh K� Sự (Relation d�un voyage � la Capitale).� Paris: �cole Fran�aise d�Extr�me-Orient, 1972; Sallet A., Un grand m�decin d�Annam: Hải Thượng L�n �ng (1725-1792).� Bulletin de la Soci�t� Fran�aise d�Histoire de la M�decine 1930; 24: 170-78; Huard P. Durand, M. L�n �ng et la M�decine sino-vietnamienne.� Bulletin de la Soci�t� des �tudes Indochinoises 1953; 28:221-93; L� Khắc Thi�n, Hải Thượng L�n �ng, great master of traditional medicine.� Vietnamese Studies 1976; 50:143-59.

4.      Trịnh S�m, nh� cai trị Miền Bắc Việt Nam (Đ�ng Ngo�i) 1767-82.� Kể từ thế kỷ thứ 17, c�c ho�ng đế họ L� th�nh c�c nh� cai trị hư vị, trong khi c�c Ch�a Trịnh nắm giữ quyền lực ở ngo�i Bắc v� c�c ch�a Nguyễn ở trong Nam [Đ�ng Trong]; tuy nhi�n, tr�n danh nghĩa, mỗi b�n đều trung th�nh với c�c vua L�.

5.      L�n �ng HT (trong t�i liệu đ� dẫn, tham khảo ch� th�ch số 3): trang 88a.

6.      Bởi t�n Tr�c, t�n �cấm� của �ng, kh�ng được viết hay đọc sau khi c� sự từ trần, �ng cũng c�n được biết l� L� Hữu Chấn, nhưng thường được gọi đơn giản l� L�n �ng.

7.      Nghệ An, c�ch xa kinh đ�, c� khuynh hướng nổi loạn; ba anh em họ Nguyễn cầm đầu cuộc khởi nghĩa T�y Sơn năm 1771 sinh ra ở đ�.

8.      L�n �ng HT (t�i liệu đ� dẫn, tham khảo ch� th�ch số 3): trang 77a.

9.      Tiến sĩ, học vị cao nhất, c� khoảng 2,300 người được trao bằng n�y tại Việt Nam thời tiền thuộc địa trong hơn 300 năm, Hữu Ngọc, Lady Borton: Thi Cử Nho Gi�o, H� Nội: Thế Giới, 2004.

10.  Khi đ� được gọi l� Thăng Long, nơi m� vua L� v� Ch�a Trịnh đặt triều đ�nh.

11.  Sallet A (t�i liệu đ� dẫn, tham khảo ch� th�ch số 3): 172; Ho�ng BG, Ph� DT, Hữu N., Overview of Traditional Vietnamese Medicine.� Trong quyển: Vietnamese Traditional Medicine.� H� Nội: Thế giới, 1993: c�c trang 5-29.

12.  Chesneaux J.� The Vietnamese Nation: Contribution to a History.� Sydney: Current Book Distributors, 1966: c�c trang 35-6.

13.  L�n �ng HT (trong t�i liệu đ� dẫn, tham khảo ch� th�ch số 3): trang 4a.

14.  Khi ngạch trật quan lại được t�i duyệt x�t v�o năm 1805, c�c th�nh vi�n của Trường Y Học Triều Đ�nh l� c�c quan lại c� ngạch trật thấp nhất trong ch�n hạng; xem Schreiner A., Les institutions Annamites en Basse-Cochinchine avant la conqu�te Fran�aise.� Saigon: Claude, 1900: quyển 1, c�c trang 278-9.� Về gi�o dục y khoa tại Việt Nam, xem Huard P., Medical Education in Southeast Asia (ngo�i trừ Nhật Bản), trong s�ch bi�n tập bởi O�Malley CD, The History of Medical Education.� Berkeley: University of California Press, 1970: c�c trang 367-90.

15.  Huard P., M. L�n �ng et la medicine sino-vietnamienne.� Bulletin de la Soci�t� des �tudes Indochinoises 1953; 28: 221-93, 239.

16.  C�ng nơi dẫn tr�n, trang 240.

17.  Mệnh M�n tượng trưng cho một điểm nằm giữa lưng, nhưng kh�ng tương ứng với với bất kỳ cơ cấu n�o trong cơ thể học t�y phương.� Nguyễn Văn Thọ.� Les secrets des reins r�v�l�s.� H� Nội: Facult� de m�decine, 1952.� Về c�c chức năng của c�c quả thận trong y học Trung Hoa, xem Larre C., Rochat de la Vall�e E.� The Kidneys.� Cambridge: Monkey Press, 1989, c�c trang 11-14.

18.  Được in lần đầu trong năm 1865. �Bản dịch sang Việt ngữ (tiếng Việt được viết bằng mẫu tự T�y Phương) xuất hiện trong thời khoảng từ 1964 đến 1974.

19.  C�c Ch�a Trịnh, quyền lực đ�ng sau ng�i vua tại Miền Bắc từ thế kỷ thứ mười s�u, dần dần tự kho�c tư thế vương tước cho ch�nh họ, duy tr� một triều đ�nh ri�ng biệt v� sử dụng c�c phong c�ch v� tước hiệu ho�ng gia; do đ� c�c lệnh triệu mời từ Trịnh S�m l� một �mệnh lệnh từ Ch�a Thượng�, một mệnh lệnh của ho�ng triều.

20.  L�n �ng HT, (trong t�i liệu đ� dẫn, tham khảo ch� th�ch số 3): trang 3b.

21.  C�ng nơi dẫn tr�n, trang 4a.

22.  C�ng nơi dẫn tr�n, trang 5a.

23.  L� KT ((trong t�i liệu đ� dẫn, tham khảo ch� th�ch số 3)

24.  L�n �ng HT (trong t�i liệu đ� dẫn, tham khảo ch� th�ch số 3): trang 12b.

25.  �Medicines: dược� l� một từ cấm kỵ trong cung, do đ� n� được thay bằng uyển từ �tr�: tea�.

26. Thời điểm tốt nhất để bắt mạch l� buổi s�ng.� Th�y thuốc cần được thư gi�n bởi mạch được đếm ngược với hơi thở của �ng ta: Dương B� B�nh, Histoire de la m�decine du Viet-Nam.� H� Nội: Publications de l'�cole Francaise d'Extr�me-Orient, 1947: trang 25.

27. L�n �ng HT (trong t�i liệu đ� dẫn, tham khảo ch� th�ch số 3), trang 20b.

28. C�ng nơi dẫn tr�n, c�c trang 21b-22a.

29. C�ng nơi dẫn tr�n, trang 80b.

30. C�ng nơi dẫn tr�n, trang 83a.� Với tiếng tăm tr�c t�ng của Trịnh S�m, điều kh�ng mấy ngạc nhi�n khi thấy một số sử gia n�u � kiến về một sự chẩn đo�n bệnh giang mai.� Sự từ trần hợp thời của �ng khi Trịnh Khải đ� sẵn s�ng để kế ng�i cũng n�u l�n mối nghi ngờ về sự đầu độc, mặc d� kh�ng c� bằng chứng n�o hậu thuẫn cho cả hai sự li�n tưởng.

31. Evodia rutaecarpa, củ gừng, rễ gừng; Citrus madurensis: quất, Aristolochia debilis:�m tiếng H�n l� Ma Dou Ling; cassia: quế, đinh hương (cloves), nh�n s�m v� Aralia cordata: t�n gọi trong Anh ngữ l� Sun King Spikenard] .

32. L�n �ng HT (trong t�i liệu đ� dẫn, tham khảo ch� th�ch số 3): trang 94a.� �ng rời kinh đ� v�o ng�y 16 Th�ng Mười Một, 1782.

33. Trần Trọng Kim, Việt Nam Sử Lược.� S�ig�n: Quỳnh Mai, 2001: c�c trang 346-8.� Sự trị v� bấp b�nh của Trịnh Khải đ� kết th�c bốn năm sau đ�; bị bắt giữ bởi qu�n nổi dậy T�y Sơn sau sự sụp đổ của H� Nội, �ng tự cắt cổ tự tử.

34. L�n �ng HT (trong t�i liệu đ� dẫn, tham khảo ch� th�ch số 3): c�c trang 96b-97a.

35. Ho�ng BC, Ph� DT, Hữu N. (t�i liệu đ� dẫn, tham khảo ch� th�ch số 11).

36. Sư Huynh Jean Koffler l� b�c sĩ cho ho�ng đ� v�o đầu thập ni�n 1750, xem Koffler (Jean), Trong s�ch bi�n tập bởi Hoefer JCF, Nouvelle Biographie G�n�rale.� Paris: Firmin Điot Fr�res, 1861: tập 28, cột 28-9.

37. L� KT (t�i liệu đ� dẫn, tham khảo ch� th�ch số 3).� Nam Dược Thần Hiệu được viết trong thế kỷ thứ 14; c�c ấn bản xuất hiện trong c�c năm 1717, 1725, v� 1762.

38. Trong năm 1763, Ng� Văn Tĩnh v� Nguyễn Nho c� ấn h�nh quyển Vạn Phương Tập Nghiệm, một s�ch dược thảo c� căn cứ từ Trung Hoa; trong năm 1777, Nguyễn Thế Lịch ấn h�nh quyển Tiểu Nhi Khoa, về sản khoa v� nhi khoa v� trong năm 1788, Nguyễn Gia Phan ấn h�nh quyển Liệu Dịch Phương Ph�p To�n Tập, một khảo luận về chứng bệnh truyền nhiễm.

39. Sallet A. (trong t�i liệu đ� dẫn, tham khảo ch� th�ch số 3): trang 176.

40. C�c sử gia Việt Nam bị ảnh hưởng bởi Ph�p nhấn mạnh đến một truyền thống y học "hoa-việt" ri�ng biệt, xem Dương B� B�nh (t�i liệu đ� dẫn, tham khảo ch� th�ch số 26).

41. Y học đ�ng phương đ� k�u gọi kh�ng chỉ chủ nghĩa chống thực d�n m� c�n cả cộng sản chủ nghĩa l�m căn bản l� thuyết của n�, c� thể được giải th�ch bằng duy vật biện chứng; xem Unschuld PU.� History of Chinese medicine.� Trong s�ch bi�n tập bởi Kiple KF, The Cambridge World History of Human Disease.� Cambridge: Cambridge University Press, 1993: c�c trang 20-27.

42. L�n �ng HT (trong t�i liệu đ� dẫn, tham khảo ch� th�ch số 3): c�c trang 96b-97a.

____

Nguồn: Ann Bates & A. W. Bates, L�n �ng (L� Hữu Tr�c, 1720-91) and the Vietnamese Medical Tradition, Journal of Medical Biography 2007, 15: 158-164.

 

Ng� Bắc dịch v� phụ ch�

11.05.2015

 

http://www.gio-o.com/NgoBac.html

 

� gio-o.com 2015