http://www.fado.org/Fado-Portugues-book-cover.jpg

 

Vũ Ho�ng Thư

FADO
nỗi nhớ đ�m mầm

 

 

Từ c�nh phi cơ, Lisbon trải d�i những m�i ng�i đỏ v� tường trắng. Qu� nh� tho�ng hiện trong tr� những m�i đỏ tường v�i, những ng�i �m dương ph�i pha r�u cũ che hi�n gi� b�o miền Trung. Gi� �ịa Trung Hải phảng phất m�i r�u tr�n c�ng trường Praca Do Comercio thổi lộng những đ�m m�y m� trong một ng�y đầu xu�n. Bức tượng đen của một qu�n vương cỡi ngựa sừng sững giữa c�ng trường trơ gan c�ng đ�m bồ c�u dừng ch�n đậu h�ng trăm con. Xa xa, s�ng Tejo bạc trắng những cơn thịnh nộ cuối c�ng của m�a biển động. �ường s� l�t đ� nhỏ xẻ phố th�nh chi ch�t những hẻm nhỏ quanh co. Tường th�nh Castelo de S�o Jorge tr�n đồi cao sững đứng nh�n xuống phố  Lisbon lấp l�nh đỏ ng�i cho đến ch�n trời. Khẩu s�ng đồng một thời oanh liệt đế quốc từ Angola Phi ch�u n�ng bỏng của mỏ v�ng v� kim cương sang đến tận � ch�u dọa dẫm Thanh Triều chiếm l�nh Macao dựng n�n chốn ăn chơi đỏ đen kh�t tiếng v�ng ��ng Nam �. Cũng những s�ng đồng c�ng thời đ� đ� bắn l�n cửa biển Hội An, �� Nẵng mở đầu cho một giai đoạn n� lệ của con ch�u Lạc Hồng. Khẩu s�ng thần c�ng ng�y nay đứng buồn thảm trong một g�c, l�ng b�ng l�n v� du kh�ch tựa v�o để chụp h�nh kỷ niệm một chuyến đi. Hưng phế của một đế cường tho�ng qua như một giấc mơ, ai c� thể ngờ.

 

Lisbon m�i đỏ v� những c� Bồ da ng�m nhỏ nhắn dễ thương nhưng chớ vội lầm khi m�n đ�m xuống, những chiếc cổ xinh xinh đ� kh�n đục cả một trời thương hận trong nhịp điệu fado. Fado, c� nghĩa l� số phận, n�i một c�ch đơn giản l� một loại nhạc tương đương như nhạc Blues của Mỹ đối với Bồ đ�o nha. Lời cũng như nhạc l� những cung điệu buồn thảm chủ đề về t�nh y�u hay qu� hương đ� mất, nỗi đời bi thảm hay số phần nghiệt cay. Ca sĩ fado, fadista,  thường l� phụ nữ, mang �o cho�ng đen khi tr�nh diễn, giọng h�t nhắm đến t�m điểm của saudade, ước vọng buốt nh�i để vươn tới những nỗi niềm bất khả của kiếp nh�n sinh. Ban nhạc đệm th�ng thường chỉ cần hai nhạc cụ, một Guitarra, tạm dịch l� Bồ đ�o cầm c� s�u d�y đ�i phụ tr�ch solo, v� một T�y ban cầm, Viola, cho phần đệm.

Anibal Nazar�, một nh� soạn nhạc, đ� định nghĩa fado như  sau trong một b�i h�t viết cho Am�lia Rodrigues, một fadista rất nổi danh trước đ�y, h�t :

 

Defeated souls

Lost nights,

Strange shadows...

 

Love, jealousy,

Ash and flame

Pain and sin...

 

Fado is all this...

 

(Những linh hồn ng� bại

Những đ�m lạc,

Những b�ng lạ...

 

Y�u, ghen,

Tro t�n v� lửa hực

Khổ đau v� tội lỗi...

 

Fado l� như thế...)

 

Như thế Fado biết bao lần đ� kể lể, đ� nỉ non tiếng vọng từ l�ng giữa phố Lisbon. Fado đ� vang từ thế kỷ trước với t�nh y�u bất tử giữa n�ng Kiều Maria Severa v� B� tước h�o hoa Comte De Vimioso. Chuyện kể rằng Severa, con của một gypsy, l� một g�i giang hồ v� cũng l� một fadista rất nổi tiếng ở thế kỷ thứ mười ch�n. Gần xa n� nức yến oanh, trong đ�m phong lưu c�ng tử thị th�nh Lisbon, B� tước De Vimioso l� người y�u n�ng say đắm. Chuyện t�nh của họ l� c�u chuyện đầu m�i của kinh th�nh v� cũng nhờ đ� fado được sự ch� � rộng lớn của mọi người. Nhưng rồi t�i hoa bạc mệnh, kiếp hồng nhan c� mong manh / nửa chừng xu�n thoắt g�y c�nh thi�n hương, n�ng Kiều Severa bỏ lại cuộc đời khi mới vừa 26 xu�n xanh, g�y trong l�ng mọi người kh�ng biết bao nhi�u nuối tiếc. �� c� rất nhiều bản nhạc fado viết d�nh ri�ng cho n�ng v� v�o thời đ� tất cả fadista đều mang khăn cho�ng đen khi h�t để tưởng niệm Severa. Lối trang phục n�y dần dần trở th�nh một tập tục của ca sĩ fado khi tr�nh diễn...

 

oOo

 

��m Lisbon v� những trận mưa đầu m�a đổ xuống như th�c, kh�ch bộ h�nh co ro tr� mưa dưới hi�n phố. M�i hạt dẻ nướng của người b�n dạo v� tiếng rao b�n d� của một người m� ở g�c phố khiến đ�m ở đ�y c� một ch�t g� quen thuộc. T�i ph�ng vội v�o một chiếc taxi chạy đến qu�n A Severa v�ng Bairro Alto, chiếc n�i của nhạc fado ở Lisbon. Những ng� phố quanh co khi mờ khi r� qua c�nh quạt nước li�n tục quay đều trước k�nh xe. Lisbon hay S�ig�n ? T�i chỉ biết nhạt nh�a qua m�n mưa nhớ phố cũ v� tiếng h�t Kh�nh Ly từng người t�nh bỏ ta đi như những d�ng s�ng nhỏ... �i những d�ng s�ng nhỏ, lời hẹn thề l� những cơn mưa... Mưa v� phố đ�m bỏ lại sau lưng, kh�ch t�m một ch�t ấm �p qua những ly rượu Bồ v� saudade của fado. ��m c�ng s�u, fado bay cao v�t v�o khoảng kh�ng gian ngất ng�y những ray rức. �� l� tiếng tức tưởi của định mệnh hay những giấc mơ đ� vỡ vụn kh�ng c�n một cơ hội để cứu v�n hay ng�c đầu. Căn phần... �ịnh mệnh cay nghiệt... Một kiếp ba sinh... C� c�n chăng một ước mơ? Giấc mơ kh�ng bao giờ th�nh sự thật, saudade th�nh ra một tiếng nấc, nằm lặng lẽ trong cuống họng cho đến khi fado mở lối l�m con tim vỡ �a những cung điệu thảm sầu. Tiếng h�t fado nghe th�nh những tiếng k�u của một lo�i th� đ� lắm đau thương, v�ng vẫy mặc d� biết rằng sự v�ng vẫy sẽ l�m vết thương r�ch toạc cho m�u đỏ chảy d�i th�m. Mặc kệ, phải c� những tiếng r� vật v� đ� họa chăng niềm đau vơi đi được ch�t n�o hay cho d� cũng chẳng để l�m g� th� đ� sao. �ời t�n nhẫn đ� bao lần, người ng� quị đ� qu� nhiều rồi, ta xin đưa một lời h�t, ta xin d�ng đời một điệu ca. Người ca sĩ đứng bất động với chiếc �o cho�ng đen như một pho tượng, chỉ c�n �nh mắt xa thẳm v� một giọng h�t k�o đứt ruột gan. Bất chợt t�i nhớ đến b�i Est�tua falsa với tiếng h�t Misia m� Sơn đ� gởi cho t�i trước đ�y. Misia, một fadista nổi danh đương thời, c� giọng h�t như cứa v�o từng mạch m�u chạy về tim. �� l� giọng h�t li�u trai khiến mạch chỉ người nghe như muốn đứt cho m�u tr�o đ�nh bọt theo từng nhịp đập phập phồng. Rốt cuộc ta đ� phải quỵ dưới ch�n số phần v� ta đ� mất điểm tựa. Sou estrela �bria que perdeu os c�us... Ta l� v� sao rơi xa h�t đến cuối trời thăm thẳm v� bầu trời mang ta đ� mất. Ta say loạn hết biết c�n nơi cư tr�. Lối ng� l� một c�i g� xa xăm. �ường về ư ? Nh� ta đ� mất từ dạo con người biết định nghĩa về một chốn nghỉ ch�n. Sereia louca que deixou o mar... Ta l� lo�i mỹ ng�n ngư say hết một đời say. �ừng n�i đến phương hướng với ta. Người c� một bến cảng để về, c�n ta? Biển xa xăm ta lạc mất, cồn đ� v� c�t bờ l� những hoại ngữ ở tr�n đời. Sou templo prestes a ruir sem deus... Cả thần th�nh, c�c người đ� từ bỏ đền đ�i ta th�nh một nơi hoang phế. Mọi người đến cầu lụy c�c người, ta quỳ dưới ch�n ngươi đợi chờ ch�t quyền uy ph� ph�p. Nếu kh�ng, miếu đền ta sẽ th�nh phế t�ch, người đời sẽ từ bỏ ta th�nh một hoang địa c� li�u. Est�tua falsa ainda erguida ao ar... Cho n�n ta l� một pho tượng huyễn hư đứng v� vọng nh�n thơi gian t�n nhẫn k�o quanh m�nh. Ta thiếu một điểm tựa, ta kh�ng c� lấy một chiếc phao. Bầu trời, biển, thần linh... C�c người c� biết ta l� tinh cầu say cho�ng v�ng, ta bất cần tất cả nhưng ta rơi về đ�u n�u bầu trời lạc mất? Người c� hay, ta l� mỹ nh�n đi�n loạn rối rắm hết thần hồn nhưng trong ta tha thiết một v�ng biển ấm nồng? V� thần linh ơi, cho d� ta l� miếu đền  v� tri đ� gạch nhưng lắm khi ta cũng th�m một �n sũng của thi�n thần. Người c� thấu, th�n ta giờ l� pho tượng v� tri ?

 

Sou estrela �bria que perdeu os c�us,

Sereia louca que deixou o mar;

Sou templo prestes a ruir sem deus,

Est�tua falsa ainda erguida ao ar...   [*]

 

(I'm a drunken star that lost its skies,

A mad mermaid that left the sea;

I'm a crumbling temple with no god,

A false statue still raised in the air...)

 

t�i tinh cầu say lạc mất trời

mỹ ngư đi�n biệt biển xa x�i

miếu đền tan thần linh đ�nh mất

huyễn hư t�i tượng đứng chơi vơi...

 

�� bao lần ta l� tượng đ� v� cảm tr�n xứ người? Qu� hương xa thẳm như bầu trời lạc cho kẻ lưu xứ l�m tinh cầu say đ�m đ�m. Huyễn hư t�i... Est�tua falsa... Lời nhạc xo�y r�ng đến thần hồn tr�n đường về kh�ch sạn. ��m Lisbon sũng nước tr�n từng bước đi, nền đ� nhỏ phản chiếu �nh đ�n đường v�ng vọt như hắt l�n từng nỗi nhớ đ� cũ v� rất xa...

 

 

 

Vũ Ho�ng Thư

Th�ng 3, 2002

 

 

[*] Est�tua falsa,  Thơ: M�rio de S�-Carneiro, Phổ nhạc: Armando Machado, Ca sĩ tr�nh b�y: Misia

 

 

 

PHỤ BẢN

 

 

Garras dos sentidos

Poema: Agustina Bessa-Lu�s

M�sica: Popular

 

N�o quero cantar amores,

Amores s�o passos perdidos.

S�o frios raios solares,

Verdes garras dos sentidos.

 

S�o cavalos corredores

Com asas de ferro e chumbo,

Ca�dos nas �guas fundas.

N�o quero cantar amores.

 

Para�sos proibidos,

Contentamentos injustos,

Feliz adversidade,

Amores s�o passos perdidos.

 

S�o dem�ncia dos olhares,

Alegre festa de pranto.

S�o furor obediente,

S�o frios raios solares.

 

Da m� sorte defendidos

Os homens de bom ju�zo

T�m nas m�os prodigiosas

Verdes garras dos sentidos.

 

N�o quero cantar amores

Nem falar dos seus motivos.

 

Feelings' green claws

 

I don't want to sing of loves;

Loves are stray steps,

Cold rays of sunlight,

Feelings' green claws.

 

t�i n�o muốn ca lời t�nh �i

những cuộc t�nh bước lạc t�n phai

tia lạnh buốt trong cơn nắng ấm

m�ng vuốt xanh ngập k�n niềm đau

 

 

Each loves is a racehorse

With iron and lead wings

Fallen into the deep sea.

I don't want to sing of loves.

 

t�nh y�u đ� cuộc đua ngang tr�i

sắt th�p kia chắp c�nh v�o vai

cho tận c�ng biển thẳm m�i rơi

t�i n�o muốn ca lời t�nh �i

 

Forbidden paradises,

Unjust satisfactions,

Glad adversity-

Loves are stray steps.

 

thi�n đ�ng cấm khung trời ngăn ngại

thoả m�n n�o giam h�m đời ai

h�n hoan đ� gọi t�n oan tr�i

những cuộc t�nh bước lạc t�n phai

They're a gaze's madness,

A feast of weeping,

An obedient frenzy,

Cold rays of sunlight.

 

mắt xoi m�i dại đi�n v� tận

lễ đ�i b�i những giọt lệ thầm

của điệu cuồng s�ng k�nh xuẩn ngu

tia lạnh buốt trong cơn nắng ấm

 

Protected from bad luck,

Prudent people have

On their awesome hands

Feelings' green claws.

 

niềm bất hạnh tưởng chừng che dấu

vẻ kh�n ngoan người m�a đ�ng sau

dưới b�n tay lộng uy quyền ph�p

m�ng vuốt xanh ngập k�n niềm đau

 

I don't want to sing of loves

Or speak of their motives.

 

t�i n�o muốn ca lời t�nh �i

n�i đến chi căn cớ u ho�i

 

 

nghe nhạc Fado:

 

 

Loucura (Sầu hận)

giọng h�t: Mariza

 

 

 

Garras Dos Sentidos

giọng h�t: Misia

 

 

 

 

 

http://www.gio-o.com/VuHoangThu.html

 

 

� 2008 gio-o