Võ Chân Cửu

Mặt tiền Nghệ thuật

tản mạn nhiều kỳ

kỳ 2:

Về đi thôi ?

Kỳ 1

Chim bìm bịp không có giọng hót hay, nhưng trên những cành ngang nhô ngoài lùm bụi ven suối, chúng vẫn nhoài thân để khoe bộ cánh vàng nâu, vỗ nhẹ trước khi bay tìm bạn. Nhưng năm nay sau mấy ngày nghỉ tết, trở về mảnh vườn hoang, tôi không còn gặp hình bóng thân quen ấy nữa…

Bìm bịp chuyên săn tìm rắn lục. Nó mổ ngay huyệt hiểm trên lưng cho con rắn lục rồi đưa chân gắp lên nuốt sống. Có lẽ nhờ vậy nên loài chim này có bộ xương cốt rất dẻo dai. Loài người thấy vậy quyết tìm cách bắt nó đem về ngâm rượu.  Có mặt tôi, những kẻ săn, bẫy chim đều bị cấm cửa. Hay chúng đã lần lượt thiên di, vì trước đó nữa tôi đã đi vắng khá lâu ?

Sinh cảnh

Cũng như chim và muôn loài động thực vật khác, con người thường không thấy hạnh phúc khi bị tước mất sinh cảnh của mình. Gửi lòng làm nên một bài thơ, đi tìm bạn tri âm để đọc nghe, hoặc đưa đăng trên một tạp chí định kỳ để nhiều người đọc, cảm nhận…là một trong những cái sướng trên đời, tương đương như khi được gặp, được thấy người mình thương nhớ. Nhưng đã gần 38 năm, với nhiều người làm văn chương ở Miền Nam, niềm vui sướng ấy không còn nữa. Lịch sử khắc nghiệt đã làm một cuộc chia lìa định mệnh. Nhiều người khi bỏ nước ra đi, hành trang quý nhất là những bản thảo còn dang dở, chưa in. Lắm kẻ ở lại, trước trang giấy phải uốn từng câu chữ, đổi lại bút danh, hoặc “tự nguyện” viết lên rằng mình được “sinh ra lần thứ hai”.

Một  nhà thơ khá quen thuộc ở đất Tuy Hòa ngày trước có đời sống khá giả từ kinh doanh. Ông từng đứng  chủ trương nhà xuất bản Đồng Dao, chuyên in các tác phẩm của anh em văn nghệ miền Trung. Sau biến cố tháng 4-75, anh ta trở thành một người viết mang tên mới, đem trình với giới cầm quyền những sáng tác mới rặt hơi hướm của Chế lan Viên thời đánh Mỹ. Không lâu sau, anh liền được kết nạp vào Hội nhà văn, rồi leo tên tới ghế Phó chủ tịch Hội văn nghệ tỉnh. Nhưng đến nay, tên tuổi ông không còn được ai, cả ở trong Nam lẫn ngoài Bắc nhắc đến. Văn chương khác với nghề mua bán. Câu nói ấy từ xưa nhưng nay vẫn không sai.

Trong khi đó từ khoảng giáp thập niên 1980, người đọc ở cả trong, ngoài nước đã truyền tụng một bài thơ hay, khá xúc động của Du Tử Lê:

KHI TÔI CHẾT HÃY ĐEM TÔI RA BIỂN

Khi tôi chết hãy đem tôi ra biển 
đời lưu vong không cả một ngôi mồ 
vùi đất lạ thịt xương e khó rã 
hồn không đi sao trở lại quê nhà 

Khi tôi chết hãy đem tôi ra biển 
nước ngược dòng sẽ đẩy xác trôi đi 
bên kia biển là quê hương tôi đó 
rặng tre xưa muôn tuổi vẫn xanh rì 

Khi tôi chết hãy đem tôi ra biển 
và nhớ đừng vội vuốt mắt cho tôi 
cho tôi hướng vọng quê tôi lần cuối 
biết đâu chừng xác tôi chẳng đến nơi 

Khi tôi chết hãy đem tôi ra biển 
đừng ngập ngừng vì ái ngại cho tôi 
những năm trước bao người ngon miệng cá 
thì sá gì thêm một xác cong queo 

Khi tôi chết hãy đem tôi ra biển 
cho tôi về gặp lại các con tôi 
cho tôi về nhìn thấy lệ chúng rơi 
từ những mắt đã buồn hơn bóng tối 

Khi tôi chết hãy đem tôi ra biển 
và trên đường hãy nhớ hát quốc ca 
ôi lâu quá không còn ai hát nữa 
(bài hát giờ cũng như một hồn ma) 

Khi tôi chết nỗi buồn kia cũng hết 
đời lưu vong tận tuyệt với linh hồn. 

                                 (12-1977) 

Du Tử Lê gần như là nhà thơ không xếp vào “trường phái” nào. Sinh năm 1942, ông có thơ đang trên tờ Sáng Tạo lúc mới vừa 17-18 tuổi, rồi trở thành người có thơ được các nhạc sĩ tài hoa phổ nhạc nhiều nhất. Đến nay ông vẫn nổi tiếng với những bài thơ tình mới làm. Ngôn ngữ thơ Du Tử Lê diễn tả được đến từng chi tiết cảm xúc về cái đẹp, nhất là từ thân xác, như câu “ơn em ngực ngải môi trầm”. Nó làm những người đang yêu có thể thăng hoa từ nỗi đau quằn quại. Bài thơ của “một người lưu vong” ở thời đểm này không hề đao to búa lớn, hay mạt sát chửi rủa vì thua cuộc, mà nói lên nỗi buồn đau khi phải xa đất nước : “Bên kia biển là quê hương tôi đó…”. Bài thơ này sau khi được nhiều người chép tay qua làn sóng điện  radio, đã được các “nhà phê bình văn học” dẫn đăng lại trên các báo chính thống.

Cây bông

Những năm này ở trong nước, một trong những người bị tước mất sinh cảnh văn nghệ  là Nguyễn Đức Sơn. Ông đã đưa vợ và con cái lên sinh sống tại một vùng rừng hoang vu. Có lần, ông đã được chính quyền nửa đêm đến mời về đồn, hình như vì lý do “chưa khai báo làm sổ hộ khẩu”. Khi diện kiến vị Đại diện nhà chức trách vốn là một cây bút tranh đấu ở tại tỉnh lỵ B’Lao cũ, nay hiện nguyên hình một ông “Cách mạng 30”, Nguyễn Đức Sơn đã mỉa mai rằng : “Làm cách mạng như các anh thì phải có cái gì mới chứ ! Nếu lại vẫn “bắt nhốt”, thì ngày trước khi còn trốn lính, tôi đã từng gặp rồi” !

Sau đó là một bài thơ  cảm thán, mở đầu với 2 tiếng chửi thề:

Đụ mẹ

Cây bông

Hắn không

Lao động

Ai trồng

Chật chỗ

Mày nhổ

Xem sao

Máu trào

Thiên cổ

Nguyễn Đức Sơn sinh năm 1937 ở một vùng biển Ninh Thuận. Ông cũng đã có thơ đăng trên Tạp chí Sáng Tạo từ khi còn rất trẻ (với bút hiệu Sao Trên Rừng). Ông là người làm văn nghệ độc lập, rất đúng như hình ảnh mà người bạn Bửu Ý đã diễn tả trên một tờ Tạp chí Văn năm 1973: “Hình ảnh của con tê giác, từ tính tình đến cách ăn nói, dáng đi…Chỉ thong dong ở chốn không người: rừng và biển…”

Ở trong nước, không phải mang “nỗi buồn xa xứ” vì có được thiên nhiên, cảnh vật hoang dại do mình lựa chọn. Nhưng có lẽ vì mất đi sinh cảnh văn chương, nên “con tê giác lầm lũi” ấy nhiều lần cũng đã nổi khùng. Có ai ngờ cái con người từng có những năm tháng nương nhờ cửa Phật như ông, lại dùng đến những từ ngữ khá thô lỗ khi đến thăm một cửa Thiền (vì tế nhị, tôi xin không ghi đầy đủ tựa đề của bài thơ) :

Thăm Thiền viện

Về đi thôi, kiếm chỗ nằm

Mõ chuông đang nện, trăng rằm ngất ngư

Thiền sư ăn thịt thiền sư

Niết bàn nhiều giống, chân như nhiều nòi.

Tim teo tóp, trí cọc còi

Ma đang thuyết pháp, quỷ đòi giảng kinh.

Này em, tịnh thủy một bình

Cửa không ai viếng, cửa mình anh thăm !

Bài thơ gần như chỉ được truyền khẩu, nhưng được nhiều người nhớ. Vì hai câu kết nghe như xúc phạm đến đấng linh thiêng. Hai chữ “cửa mình” vốn rất tục, nhưng ở đây có người lại rất đắc địa, vì ông dùng diễn tả với nhiều nghĩa, như một… “công án” thơ. Bài thơ biểu lộ tính cách rất Nguyễn Đức Sơn, sau khi ông đã than là: Về đi thôi…

Vạn ngã “Về”

Trước những nghiệt ngã khi chứng kiến những chuyện đời : những người “tu có lương” chuyên nghề thuyết pháp, giảng kinh ở trong nước; hay các nhà chuyên hô hào “vận động” để quyên tiền ủng hộ ở nước ngoài, thì chốn nào là cõi riêng cho người mang nghiệp văn chương ?

Đi về sao chửa về đi ?

Nhà hoang vườn rậm còn chi không về

Đem tâm để hình kia sai khiến

Còn ngậm ngùi than vãn với ai…

(Bản dịch Đào Tiềm-Quy khứ lai từ)

“Về” của các thi sĩ đời xưa xuất phát từ mơ ước “từ quan”. Người nay dù coi nhẹ mối ràng buộc quan trường, dẫu đã chọn “Về đi thôi”, thì cuộc sống chưa hẳn đã yên ổn. Ở hải ngoại, Du Tử Lê có thể nối tiếp các nẻo “về” trên con đường nghệ thuật. Cùng với thơ ca, tiểu thuyết, tùy bút, ông bước chân sang cả khung trời sắc màu của hội họa. Với ông, “đi hay về cũng là một cõi” ! Có lẽ nguồn năng lượng nghệ thuật đã giúp ông vượt qua được căn bệnh ung thư năm 2005. Trong nước, nơi thị thành nhiều người chọn cách về theo con ma men, hoặc đẩy đưa theo những cuộc tình, quên bằng thú vui nhục dục. Người thì chọn cách ngụy biện “tu giữa chợ đời”.

Chữ nghĩa như những chiếc vảy cá lấp lánh muôn màu. Nhưng khi bị đánh hết vảy đi, thì con cá chỉ còn trơ khối thịt…

Tôi rời vùng đông bắc Hoa Kỳ về lại khu Little Saigon hai ngày trước khi cơn bão Sandy ập tới. Một tuần trước, tôi rất vui mừng vì vợ chồng nhà văn Trần Hoài Thư từ tiểu bang New Jersey đã sang tận Virgina để thăm tôi tại nhà anh Phạm Cao Hoàng. Trần Hoài Thư đang bị bệnh “gút” nên tự tay vợ anh - chị Nguyễn Ngọc Yến đã cầm lái. Suốt hàng chục năm qua, ấy từ tình yêu với chồng và nền văn chương miền Nam, người phụ nữ ấy đã vào lùng sụp khắp các thư viện có lưu giữ sách báo Sài Gòn cũ để chụp hay scan lại. Tất cả được sưu tập về để anh mua giấy, tự in thành tập cho bộ tủ sách Thư Ấn quán-di sản Văn chương Miền Nam. Các sách này chỉ để tặng người đọc và thân hữu. Cảm động biết bao tấm lòng “yến huyết ròng” của chị.

Trở về quê nhà không lâu thì tôi nghe tin chị Yến bị stroke, đột quỵ. Đôi chân không không thể còn di chuyển xa được nữa…Cầu mong sức khỏe chị hồi phục nhanh. Và ước mong là tại các xứ người, sẽ có nhiều nhà tiếp nối công việc mà vợ chồng nhà văn Trần Hoài Thư đã làm.

(Còn tiếp)

http://www.gio-o.com/VoChanCuu.html

© gio-o.com 2013