Họa sĩ V Đnh

 

PHAN TẤN HẢI

Họa Sĩ V Đnh v Cuộc Triển Lm

Bn Kia Bờ Tử Sinh

 

Trong một tương lai gần, nh thơ Đỗ Qu Ton sẽ tổ chức một cuộc triển lm tại hội trường nhật bo Người Việt di hai ngy trong đ, sẽ trưng by tranh của họa sĩ V Đnh (1933-2009) để lại v đang được gn giữ bởi người vợ cuối đời l chị Trần Lai Hồng.

Nh văn L Thị Huệ từ San Jose đ cho biết như trn; khi được tin, ti đ xin tới thăm chị Trần Lai Hồng tại nh người anh của chị ở Huntington Beach, California. Chị Trần Lai Hồng ni chuyện v đi đứng cn chậm, v vừa mới hồi phục từ một trận đột quỵ khi cn ở Florida, v sau đ đ dọn nh từ Florida về Quận Cam, nơi nh người anh ruột.

Nơi phng khch giữa căn nh Huntington Beach của người anh của họa sĩ vẽ lụa Trần Lai Hồng cn để nguyn kiện nhiều gi hng gửi qua phi cơ, trong đ l những họa phẩm của họa sĩ V Đnh, chỉ mới mở ra một vi tấm tranh. Như thế, ước lượng khoảng 30 tc phẩm hội họa của họa sĩ V Đnh. Chị Trần Lai Hồng cho biết, bản thn chị cũng học vẽ từ họa sĩ V Đnh, v chị cũng ưa vẽ mặt trăng như anh Trong dịp ny, chị cũng sẽ triển lm một số tranh chị vẽ, trong đ người xem c thể nhn thấy ảnh hưởng của phong thi V Đnh.

Trong khi ngồi đối diện với chị Trần Lai Hồng, nghe chị ni với giọng Huế của nhiều thập nin về trước, trong một buổi chiều nắng thng 3/2019, nhn mi tc nhiều mu trắng của chị, ti nhớ tới một chi tiết rất tiền định do nh văn L Thị Huệ kể lại trn trang Gio-O về những ngy đầu tnh nhn của họa sĩ V Đnh v chị Trần Lai Hồng, theo lời chị họ Trần, Chị kể l hai người c t te t ngọ lc Lai Hồng 13 tuổi v V Đnh 15 tuổi, trước khi V Đnh sang Paris du học

Nghĩa l, c Lai Hồng v cậu V Đnh chưa tới tuổi thnh nin đ t te t ngọ -- chữ nh văn L Thị Huệ dng lạ qu, ti khng hiểu cụ thể bốn chữ ny, c thể chỉ mới nắm tay, hay chỉ mới vuốt tc, hay chỉ mới hn mi? Trời ạ, mối tnh b hiểm tới mức khng thể dng chữ đơn giản để ni.

 


B quả phụ Trần Lai Hồng v tấm tranh của V Đnh, một cy cổ thụ rất trừu tượng
(photo: Phan Tấn Hải)

 

Nh văn L Thị Huệ viết trong bi Ba Vng Trong Vườn Mộng Của V Đnh V Lai Hồng trn gio-o thng 7/2007, kể lại như sau:

Cuộc tnh của ng v LaiHồng l cuộc tnh ti hồi Kim Trọng v Thy Kiều. Lc trẻ hai người yu nhau nhưng khng thnh. Khi gi hai người đ qua bao nhiu cuộc hn nhn. Họ tm về với nhau cuối đời. LaiHồng bỏ Seatle. V Đnh bỏ Maryland. Hai người đi xy tổ ấm ở Florida.

Bn trong nh sơn mu trắng. Sch qi. Phng thiền. Phng vẽ. Phng ngủ c cửa knh nhn ra cy bng, cy xoi, cy mai, cy ho.

V Đnh hay gọi: "Hồng Ơi"...(ngưng trch)

V by giờ, họa sĩ V Đnh đ la đời để nơi ny cn chị Trần Lai Hồng. V sắp tới sẽ l một cuộc triển lm rất l xc động, c thể hiểu l cuộc triển lm cuối cng của họa sĩ V Đnh.

 

Trong khi ni chuyện với chị Trần Lai Hồng, ti nhớ lại một cảm xc c từ nhiều thập nin trước, hồi ti cn ở Virginia v thỉnh thoảng gặp họa sĩ V Đnh, rằng ti vẫn nhn họa sĩ họ V như một ngọn ni, nghĩa l khi ngước nhn ln, ti cũng chỉ mới thấy một phần, một pha.

 


tổ ấm của đi uyn ương V Đnh v Lai Hồng tại West Palm Beach, Florida,
(ảnh Nguyễn Thị Lệ Liễu)

 

 

Một họa sĩ ti hoa, một nh văn thơ mộng, một dịch giả uyn bc, một nh thơ đầy những thắc mắc về sinh tử kiếp người... Đ l V Đnh, một nghệ sĩ đa ti dị thường.

Chng ta cứ ngỡ như cc ti năng như thế chỉ c trong tiểu thuyết, nhưng khng, những người như thế vẫn từng hiện ra trong đời ny. Cuộc đời của họ rất thực, v qua những cơ duyn, nhiều người chng ta đ từng gặp, từng quen biết, từng ni chuyện thơ văn với họ. V Đnh l một ti năng dị thường như thế, vẫn đi đứng ni cười trong ci thế gian ny, đi khi bộc khởi những g như tham sn si, nhưng thm tm vẫn hướng vọng về một ci rất mực thanh bnh v rất mực trong sng.

V Đnh nổi tiếng trọn đời như một họa sĩ, trong khi thơ của ng rất mực thơ mộng lại t được nhắc tới, v chnh trong thơ cũng đ hiển lộ rất nhiều cảm xc trong hồn ng. Đ cũng l những dng thơ xuất sắc rất hiếm gặp.

Th dụ, khi chng ta biết rằng họa sĩ V Đnh ưa vẽ mực trn giấy hay mực trn cc tấm panel, chng ta sẽ thấy khc hơn, khi đọc kỹ bi thơ nhan đề "Dấu đen":

Dấu đen trn tuyết một mnh

Ng xa lưng dặm, dng hnh bao la

Chim ku một tiếng sa đo

Tai cn m vọng, nt nho mực đi

.

Tương tự, nếu chng ta biết rằng ng khi cn l một thanh nin mới lớn tại Huế, khi chưa rời Việt Nam để du học, đ c một mối tnh đơn sơ với một c nữ sinh 13 tuổi -- về sau, c Trần Lai Hồng nổi tiếng l nh thiết kế o di v vẽ lụa -- bi thơ nhan đề "Thu" c thể mang nhiều ẩn ngữ khi gợi tới những mi ngi nội thnh Huế v o tm nữ sinh Đồng Khnh, v mu hồng trong k ức:

Uy nghi mi ngi dng vng thu

Tng quan đ khp cnh my ngn

Bỗng dưng o tm em đi tới

M đỏ ta thờ nt nữ tu

.

V rồi chng ta sẽ ngậm ngi khi nhn thấy thời gian v thường tri qua, trong bi thơ nhan đề "Nng Thu Phong" - trch:

Ngy đm my trắng ngủ trn ghềnh

Trời thở di, đất cũng lm thinh

L rừng phong, l khng bay nữa

L rụng tơi bời, lối tử sinh.

.

Thơ mộng, lng đng. Tuy nhin, V Đnh khng đơn giản v cũng khng dễ tnh, cả trong hội họa v văn chương.

Họa sĩ Trương Vũ, một người bạn thn của V Đnh, trong bi "Tiếng Sng" viết nhn kỷ niệm 7 năm ngy mất của họa sĩ V Đnh (31/5/2009 31/5/2016), ghi nhận, trch:

"V Đnh sinh năm 1933, tại Huế, rời qu hương rất sớm, vo lc 17 tuổi, v sống lun ở Php, rồi ở Mỹ. Anh chỉ về thăm Việt Nam vi lần, mỗi lần trong thời hạn rất ngắn. Rất giống hon cảnh của lớp trẻ Việt Nam thuộc thế hệ một rưỡi hay thứ hai của cộng đồng Việt hiện nay.

Văn của V Đnh khng dễ đọc, tranh của V Đnh khng dễ xem. Bởi lun hm chứa những phức tạp của đời sống, những độ su trong suy tưởng, v những rung động của con người. Đọc văn anh, xem tranh anh, hay ngồi ni chuyện với anh, chng ta rất dễ thấy nơi con người thoạt nhn c vẻ bnh dị, ảnh hưởng su đậm của ba nền văn ho Việt, Php, Mỹ, v biểu lộ những ảnh hưởng đ một cch tự nhin, khng mặc cảm, khi khen như khi ch. Anh thch nhn con người hay x hội trn kha cạnh văn ha, v nhn sự vật, cy cỏ ở ci đẹp m tạo ha mang lại, d đ chỉ l một con nhi bn hay những thứ rau cỏ hn mọn.

Anh đề cao tnh sng tạo, rất dị ứng với những cch nhn hời hợt, những cch nhn theo thi quen, những cch lặp đi lặp lại m anh cho l pht sinh từ sự lười biếng trong suy nghĩ..." (ngưng trch)

Họa sĩ Đinh Cường trong bi "Kỷ niệm cng V Đnh" đăng trn VOA ngy 26/05/2010 ghi nhận về người nghệ sĩ họ V, với kỷ niệm ban đầu gặp nhau, trch:

"Kỷ niệm đầu tin với anh l Tết Gip Dần, 1974 anh về nước sau trn hai mươi năm xa cch. n (thn sinh anh) đưa anh ra thăm chng ti ở ngi nh pha sau trường Cao đẳng Mỹ Thuật Huế, ti đang dạy ở đ, v v nh ti dạy cng trường Nữ trung học Thnh Nội với chị V thị Nga, em gi anh Sau đ nhn mấy ngy Tết ti rủ Trịnh cng Sơn cng gh thăm anh, uống cng nhau ly rượu mừng xun, tnh anh em văn nghệ thn thiết nhau rất đỗi tự nhin. Anh c kể lại trong Trời Đất: Năm 1974, sau trn hai thập nin lưu lạc, từ Huế sang Paris, từ New York sang San Francisco, ti lại quay về Huế. Chỉ hai hm sau Tết Gip Dần, hai chng trẻ đến thăm: Đinh Cường v Trịnh cng Sơn. ĐC hỏi ti c đem tranh về khng. Ti ni khng. ĐC đề nghị ti vẽ ngay một số tranh: Anh sắp c triển lm, nếu ti cng trưng by với anh cng vui. Ti vẽ 14 bức tranh mực xạ trn giấy, đặt tn từ Huế I đến Huế XIV. Cuộc triển lm diễn ra ở một phng lớn của đại học Văn Khoa Huế. Sau đ chng ti họp mặt ở nh Trịnh cng Sơn. V lần đầu tin ti gặp L thnh Nhơn Trước đ ti từng gặp L thnh Nhơn. Gặp tc phẩm, khng gặp người. Sau buổi ni chuyện ở trường Mỹ Thuật, ti cng nhiều người bước ra sn. Khng nhớ ai đ chỉ cho ti xem tượng Phan bội Chu. Ở Huế, người ta gọi l cụ Phan, hay cụ Phan so Nam. Cả bức tượng l một ci đầu người. Một ci đầu vĩ đại Ti sinh ở Huế, lớn ln ở Huế, từng nghe khng biết bao nhiu chuyện kh khi về ng gi Bến Ngự.

Đm ấy ti đ được gặp tc giả chn dung cụ Phan. V nhớ mi. Ti cũng nhớ mi anh đ vẽ tặng ti bức Tổ Chim Trn Bờ Biển với lời ghi Tưởng niệm Phan so Nam tin sinh..."(ngưng trch)

Nh bnh luận văn học Nguyễn Mạnh Trinh trong bi viết "Tưởng niệm nghệ sĩ V nh" trn VOA ngy 04/06/2013 đ ghi nhận về người họa sĩ ti danh, trch:

"Với V Đnh nh văn, ci cảm nhận đầu tin từ những bi viết của ng l một khng gian lng đng của một kh hậu văn chương tạo cảm gic man mc, c hiện thực v mơ mộng. ng đi nhiều, sống ở nhiều nơi, nhiều đất nước nn kinh nghiệm đời phong ph đ thnh vốn liếng để ng sử dụng trong thơ văn v hội họa. Truyện ngắn của ng, l những mảnh phc họa đời sống v hơn nữa, lẩn khuất những phần nội tm su kn.

Phần đng những bi viết của V Đnh ở thể đoản văn, gọi l ty bt cũng đng m gọi l tản văn hoặc tiểu luận cũng khng sai. ng thường nhấn mạnh đến hai thể loại. Truyện v chuyện. Truyện l những sự kiện đ qua được viết ra c bố cục lớp lang v c cả những hư cấu nữa. Cn chuyện l nghĩa từ chuyện tr, chuyện vn, l những chuyện bn bạc về những đề ti c khi l từ cuộc sống, c khi l từ văn chương.

D l truyện hay chuyện, tất cả những đoản văn của V Đnh đều pht xuất từ những kinh nghiệm ring của những năm ăn nằm với nghệ thuật với sch vở. Thm nữa, l tnh qu hương của một người xa xứ qu lu, nồng đượm trong từng cu văn từng nt bt."(ngưng trch)

Trong tnh cảm ring v với lng knh trọng v bờ đối với một nghệ sĩ ti danh, ti đ viết trong bi "Để Nhớ Một Ngọn Ni Họa Sĩ V Đnh" đăng trn Gio-O năm 2018 với những suy nghĩ ring tư, trch:

"Nhưng hnh ảnh của V Đnh khc hơn v l ci g độc đo, dị thường hơn. Nghĩa l, khng đời thường. Ngay cả khi ni chuyện với anh V Đnh, ti vẫn thấy như dường anh đang đứng lơ lửng trn ni tuyết.

Thử nhắm mắt lại, hnh dung về anh, ti nhận ra trong tr ti cc hnh ảnh gắn liền với V Đnh: knh trắng, đi mắt sng đăm chiu, tay cầm tẩu thuốc, những khoảng trời tuyết trắng, những rặng cy xanh. V đặc biệt, l hoa sen v mặt trăng. Hoa sen th dễ hiểu, v V Đnh c quan tm nhiều về Phật gio. Nhưng cn mặt trăng? Kể cả khi gặp anh ban ngy, giữa trưa, tự nhin ti vẫn nghĩ tới mặt trăng. C thể v V Đnh thường vẽ trăng? C lẽ, nhưng khng hẳn. Bởi v trong nhiều bức tranh trừu tượng, V Đnh c khi vẽ như l mặt trời đang rọi sng rất phức tạp...

...Nhn kỹ, V Đnh vẫn rất l trừu tượng Paris cho d anh vẽ hoa sen v trăng. V cho d anh vẽ, hay viết, V Đnh vẫn l một chiếc ghe chở trăng, nơi mũi ghe l một khắc họa hoa sen để hướng về một nơi bnh an bn bờ kia. Đối với ti, họa sĩ V Đnh l một ngọn ni để ti ngước nhn ln. Ti đ khm phục nt vẽ thơ mộng dị thường của anh, đ khm phục trnh độ tiếng Anh tuyệt vời của anh. V tự biết mnh, ti vẫn lun lun nhn anh V Đnh như một ngọn ni. Nơi đ, một thời ti c cơ duyn quen anh một ngọn ni."(ngưng trch)

 


B quả phụ Trần Lai Hồng v tấm tranh của b, hnh một mặt trăng như một ước mơ hạnh phc
(photo: Phan Tấn Hải)

 

Nhưng tuyệt vời sắc bn l nhận định của nh ph bnh văn học Thụy Khu qua bi "V Đnh, thn xc như một chất liệu nghệ thuật" như dường nhn thấu suốt tim gan họa sĩ họ V, trch:

"Trải vch quế gi vng hiu hắt

V Đnh đi đi, lại lại, bứt rứt, bực bội, tm cch "vẽ" n Như Hầu, nhưng cu thơ hắc ba của Gia Thiều cứ trơ ra như một "ảo gic" khng thể "vẽ" được. V xoay ngang, chm dọc, bổ đi, chẻ ba lời thơ, bước vo trong, chạy ra ngoi, mắt nhn trời, tay vạch đất... Chịu! Lầu bầu on trch ng gi "n dịch" cắc cớ trớ tru! Ngang tng kiu bạc đến như "ta" m khng thể "vẽ" được ci qui thai "trải vch quế gi vng hiu hắt", bn khấu đầu bi sư phụ một lạy. V chịu.

Chịu khng vẽ được thơ Hầu, nhưng V ngộ được hai điều: thơ v họa.

Khi thơ đ đạt đỉnh thượng thừa th khng vẽ được v khi vẽ đ đạt đến tuyệt nt th khng bt no tả được. Vậy nn, nếu muốn đi từ thơ sang họa, V phải tm cch khc: giao hoan. V từ nay, mỗi tc phẩm của V, khi đạt, thường l cuộc giao hoan tuyệt vời giữa thơ v họa..." (ngưng trch)

 

Khoảng vi tuần lễ tới, l trn 10 năm họa sĩ V Đnh từ trần: V Đnh qua đời tại nh ở West Palm Beach, Florida, ngy 31 thng 5, 2009

Sau đy l tiểu sử V Đnh, do nh bo Phan Thanh Tm viết trong những ngy đầu thng 6/2009, khi được tin họa sĩ ti hoa ny ra đi.

Nh văn/Họa sĩ V Đnh, tn thật V Đnh Mai, Php danh: Nguyn Chn. Theo trang nh Gio-O, nh văn họa sĩ V Đnh sinh năm Qi Dậu, 1933, tại Huế. Chnh qun huyện Hương Tr, tỉnh Thừa Thin. Những năm 50 du học ở Lyon v Paris. Năm 1961, triển lm hoạ phấm đầu đời ở New York City. Từ đ hơn 40 cuộc triển lm c nhn v v số cuộc triển lm tập thể ở u Chu, chu, Gia N Đại, v Hoa Kỳ.

Năm 1970, hai văn phẩm đầu tin được xuất bản: The Jade Song (Chelsea House, New York) v The Toad Is the Emperor Uncle's (Doubleday&Co,. New York). Tất cả, hơn 40 tc phẩm: sng tc, dịch thuật, minh họa. Cng trnh văn học nghệ thuật của V Đnh được ghi nhận trong Nhn Vật Việt Nam (Si gn, 1974). Hai Mươi Năm Văn Học Việt Nam Hải Ngoại, 1975 -1995 (Đại Nam, California, 1995), v những ấn bản hng năm của Who's Who In American Art, Contemporary Authors, Prinworld, The New York Art Review... Năm 1975: Christopher Award, New York. Năm 1984: Literature Program Fellowship tu National Endowmentfor the Arts, Wahington, D.C.; Năm 1992: Bằng hữu bốn phương by tranh v sch V Đnh ở Montreal, Canada. Năm 2000: triển lm ở Php, kỷ niệm 50 năm về trước đặt chn -dến Paris. Năm 2002:tc phẩm mới nhất, Huyệt Tuyết (Văn Nghệ, California, 2002).

Nh văn mất đi để lại vợ B Quả phụ V Đnh Mai, khu danh Trần thị Lai Hồng. ng, đ qua đời v bệnh Progressive Supranuclear Palay, một bệnh rất hiếm khiến ăn uống, ni năng, đi đứng trở nn yếu, d tr c vẫn cn sng suốt .

 

Phan Tấn Hải

2019