Đ�I LỜI VỀ C�NG TR�NH DỊCH THUẬT

PHẬT QUANG ĐẠI TỪ ĐIỂN

CỦA

H�A THƯỢNG TH�CH QUẢNG ĐỘ

 

Vừa tho�t �ch Ph�p thuộc, liền bị rơi ngay v�o chiến tranh rồi tranh chấp đến nay dồn dập suốt 67 năm r�ng. Nước ta chưa h�nh th�nh H�n l�m viện để định chế ngữ văn tr�n bước tiến h�a của nh�n loại, v� sự đổi thay chuyển biến mỗi ng�y trong cộng đồng d�n tộc. Long đong theo những loạn động của thời thế, văn h�a v� ngữ học mắc phải hệ lụy chưa biết ng�y n�o tho�t th�n.

Ri�ng tr�n phương diện l�m từ điển hay tự điển th�i, đủ thấy học thuật Việt Nam giẫm ch�n tại chỗ h�ng thế kỷ. L�m sao người Việt nắm bắt học thuật, văn h�a, tư tưởng, khoa học� nước ngo�i tiến bộ v�n vụt qua c�c ng�n ngữ Anh, Ph�p, Đức, Nhật, H�n, Phạn, v.v� nếu kh�ng c� c�c bộ từ điển ngoại ngữ trong tay ? Cho tới nay, hầu như l�m từ điển c�n l� nỗ lực c� nh�n, những c� nh�n thao thức, tự ph�t v� tr� tuệ. Từ thập ni�n 30, thế kỷ trước, người lập c�ng đầu l�m Tự điển Ph�p Việt v� H�n Việt l� cụ Đ�o Duy Anh. �ng chỉ một m�nh trước t�c, dịch thuật với sự gi�p đỡ l�m ph�ch của cụ b� Đ�o Duy Anh. Tuy dịch c�c từ Ph�p, H�n, nhưng với �c s�ng tạo của cụ, ng�n ngữ Việt bỗng phong ph� l�n bội phần tr�n mọi lĩnh vực. Nhờ những từ ngữ đối chiếu mới mẻ ấy, m� học thuật Việt Nam chuyển m�nh bước l�n đường t�n học, bước ch�n v�o thế giới văn minh. Gi�p người Việt c� thể diễn tả c�c hoạt động tiến h�a của lo�i người. Từ đ� trở về sau, c� th�m kh�ng qu� mươi cuốn tự điển Ph�p Việt kh�c của những t�c giả kh�c, nhưng đa phần chỉ l� chiếu sao, r�t từ hay ảnh hưởng lời chữ của Đ�o Duy Anh. �t thấy chất s�ng tạo ng�n ngữ hay bổ sung c�c từ mới khi cuộc sống v� thời đại nẩy sinh kh�ng ngừng. Về từ điển Phật học ở nước ta chỉ sơ s�i mấy cuốn. Trước ti�n v�o thập ni�n 60 c� cuốn Phật học Tự điển d�y 1530 trang của Cư sĩ Đo�n Trung C�n. Hai mươi năm qua c� th�m cuốn Tự điển Phật học Việt Nam của H�a thượng Th�ch Minh Ch�u v� Minh Chi d�y 818 trang do Nh� xuất bản Khoa học x� hội in năm 1991, Từ điển Phật học H�n Việt, hai tập, d�y 2127 trang, dịch bộ Thực dụng Phật học Từ điển của L� Qu�n Cao v� H� Tử Bồi xuất bản tại Thượng Hải, Trung quốc, do ng�i Kim Cương Tử chủ bi�n với 11 soạn giả của Hội Phật gi�o Nh� nước thực hiện ở H� Nội từ năm 1992 đến 1994 (sự thật chỉ c� 10 soạn giả, v� họ ghi bừa th�m t�n H�a thượng Th�ch Quảng Độ, d� chẳng bao giờ ng�i li�n hệ, cộng t�c). Bộ n�y dịch thuật sai s�t, nhầm lẫn rất nhiều.

Kh�ng như c�ch l�m việc ở c�c nước T�y phương. Lấy hai cuốn Từ điển tiếng Anh v� tiếng Ph�p l�m v� dụ. Cuốn Từ điển Oxford tiếng Anh chiếu theo ấn bản thứ 3 đ� c� sự hợp lực của 300 nh� b�c học, nghi�n cứu, phụ giảng ngoại ngữ, tham vấn, với ng�n qũy 35 triệu đồng bảng Anh (tương đương 55 triệu Mỹ kim) để thực hiện. Cuốn Từ điển Robert của Ph�p, vượt cuốn Larousse một bực, xuất hiện đầu thập ni�n 50 thế kỷ XX, với một bộ bi�n tập 50 chuy�n gia ng�n ngữ. T�i bản hằng năm, bổ sung chữ mới, chữ lạ.

Phật Quang Đại Từ điển bản chữ H�n do hơn 50 học giả Phật gi�o thuộc Phật Quang Đại Tạng kinh Bi�n tu Ủy vi�n hội ở Đ�i Loan bi�n soạn trong mười năm 1978 � 1988.

Thập ni�n 30 ở thế kỷ trước, �ng Đ�o Duy Anh cặm cụi l�m việc một m�nh cho bộ Từ điển Ph�p Việt d�y 1958 trang, v� H�n Việt tự điển 610 trang. Nhưng thời ấy l� thời h�a b�nh d� c�n thuộc Ph�p. S�ch vở nghi�n cứu dễ mua, dễ kiếm. Ng�y nay, H�a thượng Th�ch Quảng Độ một m�nh dịch gần 8000 trang từ điển trong chốn lao t�, bức b�ch. Hầu như lịch sử mới c� một trường hợp n�y. Chỉ phong thanh tin cụ Huỳnh Th�c Kh�ng học thuộc l�ng cuốn tự điển Larousse nhỏ, thời gian Ph�p giam cụ ở C�n đảo.

Phật Quang Đại Từ điển m� H�a thượng Th�ch Quảng Độ dịch thuật gồm 6 cuốn, với 7 triu ch gii th�ch c�c t đ mc. H�a thượng bắt đầu v�o việc th�ng gi�ng năm 1990, ho�n th�nh cuối năm 1997. Cần lưu � 1990 l� năm H�a thượng c�n bị nh� nước Cộng sản Việt Nam lưu đ�y ở x� Vũ Đo�i, tỉnh Th�i B�nh miền Bắc. Lệnh trục xuất khỏi th�nh phố Saigon đưa về nguy�n qu�n quản chế do Ủy ban Nh�n d�n Tp Hồ Ch� Minh đọc ng�y 25.2.1982, với tội danh �l�m t�n gi�o l� l�m ch�nh trị�. Qua năm 1992, kh�ng thấy nh� nước đo�i ho�i về thời hạn quản chế hay đưa ra x�t xử, H�a thượng viết thư th�ng b�o nh� đương quyền, kỳ hạn trong v�ng một th�ng H�a thượng sẽ tự sắp xếp trở về nơi tr� xứ ở Saigon. Đ�ng kỳ hạn, H�a thượng lấy t�u lửa trở về Nam, t� t�c nơi Thanh Minh Thiền viện, v� tiếp tục c�ng tr�nh dịch thuật Phật Quang Đại Từ điển. Cuối năm 1994, nạn lũ lụt ở đồng bằng s�ng Cửu Long khiến cho nửa triệu người sống cảnh m�n trời chiếu đất. Nh�n danh Viện H�a Đạo, Gi�o hội Phật gi�o Việt Nam Thống nhất, H�a thượng dẫn đầu ph�i đo�n cứu trợ đem thực phẩm, thuốc men, �o quần ph�n ph�t cho đồng b�o nạn d�n. Đến chuyến đi thứ ba, th� đo�n xe cứu trợ t�m chiếc bị c�ng an chận tại Saigon, bắt giam ngay một số chư Tăng v� Cư sĩ trong ph�i đo�n. Sang ng�y 4.1.1995 đến bắt H�a thượng. T�a �n Nh�n d�n Tp Hồ Ch� Minh đưa ra x�t xử h�m 15.8.1995, kết �n H�a thượng 5 năm t� v� 5 năm quản chế, đưa ra giam ở Trại t� Ba Sao, Nam H�, sau chuyển qua Trại t� B14, x� Thanh Liệt, huyện Thanh Tr� gần H� Nội.

Đ�p ứng y�u s�ch của H�a thượng, nh� đương quyền cho ph�p tiếp tục việc dịch thuật trong t�. H�a thượng Th�ch Thanh Minh đi thăm nu�i, mang ra cho H�a thượng bộ Phật Quang chữ H�n, 100 tập vở học tr� v� 100 c�y b�t Bic. Dịch xong tập vở n�o, quản gi�o đến tịch thu, viết bi�n nhận tập vở mới. B�t Bic n�o hết mực, quản gi�o đến lấy đi, viết bi�n nhận l�nh c�y b�t mới.

Do c�ng luận quốc tế v� LHQ l�n tiếng, c�ng sự vận động của Phật tử trong v� ngo�i nước, H�a thượng được �n x� th�ng 10 năm 1998. Trước ng�y rời nh� t�, H�a thượng y�u cầu trả lại c�c tập vở dịch thuật bộ Phật Quang Đại Từ điển. Quản gi�o n�i phải viết đơn xin mới được. H�a thượng đ�p, đ�y l� c�ng tr�nh của t�i, kh�ng ai l�m đơn xin lại t�i sản m�nh bao giờ. Thế l� Trại B14 ở Thanh liệt tiếp tục nhốt t� tất cả c�c tập vở thủ b�t dịch thuật kia.

Về Saigon, H�a thượng bỏ ra hai năm để l�m lại việc đ� xong trong thời gian lao l�.

Phải đọc c�ng tr�nh dịch thuật Phật Quang Đại Từ điển mới thấy học thuật H�a thượng th�m viễn, ng�n ngữ phong ph�, s�ng tạo, v� th� ứng với c�c từ H�n hay Phạn tương đương. Tinh th�ng, nhuần nhuyễn, thanh tho�t qua từng c�u văn. Kh�ng c�n l� một t�c phẩm dịch thuật, m� l� t�c phẩm văn chương trong lĩnh vực triết học v� tư tưởng Phật gi�o qua ng�n ngữ Việt. Vừa tường giải, vừa đối chiếu, mỗi từ mục l� một b�i th�m nhập gi�o l� si�u tho�t nhưng thực chứng của đạo Phật.

Mỗi từ hay mục từ đều k�m theo chữ H�n v� chữ Phạn để người đọc n�o quen thuật ngữ H�n hay Phạn dễ th�m nhập khi đối chiếu tiếng Việt. Thử lấy một nh�m từ m� ta thường tụng đọc, hay nghe n�i, tuy c� khi chưa hiểu tận nghĩa : B�t Nh� Ba La Mật. Kh�ng chỉ l� chữ đối chữ, v�o Phật Quang Đại Từ điển tập I, trang 464, sẽ được giải th�ch như sau :

 

 

Thật rốt r�o cho những ai am hiểu Phật gi�o, lại được th�m nhập, kh�m ph� th�m c�c bộ kinh kh�c tường giải mục từ. Với những ai Phật học c�n sơ cơ, sẽ thấy hiện ra một số từ rối rắm như Thanh văn, B�ch chi Phật, Ba la mật, ph�p, nhất thiết chủng tr�, Bồ t�t, tự t�nh, nh�n quả, nghiệp, v.v�, th� hẳn tiếp tục tra cứu c�c từ ấy trong to�n bộ 7 triệu chữ Phật Quang Đại Từ điển, tất sẽ được thấu đạt, hiểu ra c�c điều tưởng như kỳ b�, rối răm.

Người ở xa nước, kh�ng được gần gũi chư Tăng Ni, Thiện tri thức th�ng hiểu gi�o l�, c� bộ Phật Quang Đại Từ điển trong tay sẽ như được sống b�n vị Thầy cao cả về đường Phật l�. V� điều chắc chắn, sẽ kh�ng bao giờ bị xa l�a với ch�n ngữ của đạo Phật, hay bị suy diễn đạo Gi�c ngộ th�nh loạn tưởng của t� gi�o v�o thời Mạt ph�p h�m nay.

Tiền đồ Phật học Việt Nam c� ph�t huy, tiến bộ chăng, phần lớn sẽ nhờ v�o bộ Phật Quang Đại Từ điển bản Việt dịch của H�a thượng Th�ch Quảng Độ. V� cũng sẽ l� tiền đề cho sự rộ nở của triết học, của tư tưởng Việt Nam c�n sơ khai h�m nay. Nhớ lại hồi thế kỷ VII T�y lịch, th�nh tăng Huyền Trang bỏ 15 năm trường xuy�n sa mạc Gobi hoang vắng, hiểm ngh�o, sang Ấn độ thỉnh Kinh Phật. Về nước ng�i phi�n dịch ra H�n văn dưới thời Đường, c�c bản dịch với �c s�ng tạo dồi d�o, chữ nghĩa độc đ�o, th�m huyền, l�m rộ nở, phong ph�, đổi mới văn học, ng�n ngữ v� tư tưởng Trung quốc.

Sẽ lợi �ch biết bao cho h�ng chục ngh�n Tăng, Ni, h�ng triệu người học Phật trong nước, nếu Phật Quang Đại Từ điển được xuất bản tại Việt Nam. Thế nhưng nh� đương quyền đặt điều kiện muốn in phải x�a bỏ t�n dịch giả, Th�ch Quảng Độ. V� vậy, năm 2000, H�a thượng Th�ch Tịnh Hạnh thuộc Hội Văn h�a Gi�o dục Linh Sơn Đ�i Bắc cho xuất bản lần đầu tại Đ�i Loan. Nay đ� tuyệt bản. Do nhu cầu học hỏi của Phật tử Việt Nam tr�n năm ch�u đ�i hỏi, v� được H�a thượng Th�ch Quảng Độ ủy quyền, t�i h�n hoan th�c đẩy Nh� xuất bản Qu� Mẹ ở Paris ấn h�nh Phật Quang Đại Từ điển v�o m�a thu năm nay, 2012,� gồm 6 tập, d�y 7374 trang.

Do H�a thượng dạy viết lời giới thiệu khi t�i bản s�ch, n�n t�i thảo vội đ�i lời tr�n đ�y trong những ng�y nằm bệnh, th�m nữa nh� in th�c hối để l�n khu�n ấn lo�t.

 

V� Văn �i

Phật lịch 2556, dương lịch ng�y 7.6.2012
Paris, Bệnh viện Saint Joseph

 

http://www.gio-o.com/ThiVu.html

 

� gio-o.com 2012