THI VŨ

người cũ về rồi

tạp ghi

 

 

Người thi sĩ đến với đời, nhưng kh�ng ở lại như thường nh�n. �V� họ c�n cả một thinh kh�ng thăm d�.

Đời c�ng loạn, những b�i thơ l�m ra c�ng d�i. Ai cũng th�ch kể lể, t�m sự. Lắm l�c biện minh. Nhiều khi dụ dỗ. �L� th�. �Một hơi thở đ� l� sự sống. �Nhưng mấy ai cần sự sống ấy. �Người ta ưa k�o ra nhiều hơi li�n tiếp để trầm lu�n đời. �V� một đời người chưa chắc đ� to�n vui, to�n đẹp, to�n b�ch.

B�ch kh�ng xanh trời. �Đ�y đ�, trạng của t�m rớt xuống th�nh t�c phẩm, như dạng c�c h�nh h�i s�n khấu.

Mấy kiểu biến h�nh của Nguyễn Tu�n l�m bật dậy hiện thực người nơi kh�ng gian H� nội đ� từ l�u phong v�o khu�n b�nh in.

Ngưi cũ về ri hoa mới nở
Nỗi tăm l�ng rượu một hương ai
.

Hai c�u thơ Nguyễn l�m năm 1984 đấy[1]. �Một tuy�n ng�n kh�c sau c�i tuy�n ng�n Lột x�c[2]đ�i giết con người cũ v�o năm 1945.

Ai chẳng biết Nguyễn l� kẻ lữ h�nh. �Nhưng �t ai biết nội h�m x� dịch l� bản chất sống. �Một nội dung triết học. �Triết học l� đả ph�. �Sự th�ch thức trước định mệnh do người v� chế độ tr�m bao. �Lữ h�nh l� đi. �Đi qua, vượt qua những v�ng giới hạn. �Đi l� xa. �Xa khỏi mốc cột của t�n x� �ch tr�i m�nh. �C� những kẻ đi xa, thật xa ra ngo�i v�ng trấn, để cắm l� cờ m�y trắng tr�n ngọn n�i gọi hồn. �Nhưng cũng nhiều người chỉ đi xa, thật xa b�n r�a t�m tưởng quanh nơi x� chợ ch�n nh�.

Tả kh� thế của to�n d�n một ng�y m�a Thu c�ch mạng, cả Xu�n Diệu, Huy Cận, Chế Lan Vi�n với Tố Hữu cộng lại, cũng kh�ng bằng bốn c�u trong b�i thơ của Vũ Ho�ng Chương :

�Ba mươi s�u phố ng�y h�m ấy
L� những ng�nh s�ng đỏ s�ng cờ
Ch�i lọi sao v�ng hoa vĩ đại
Năm c�nh x�e tr�n năm cửa �
[3].

Thời điểm ấy, ng�i sao l� những con tim nhấp nh�y, những b�n tay thoi v�o cơn m� đ�m n� lệ. �Sắc đỏ nối liền những huyết quản phực lửa, v�t th�nh ngọn tầm v�ng � ch�. �Sức xung k�ch vỡ bờ. �Đến khi ngọn triều c�ch mạng quỉ quyệt quay đầu theo ch�nh trị hạn cục, l� cờ kia liền phai sắc. M�u hết lồng lộng d�ng huyết quản, trơ lại sắc đỏ, ph�n từ tu�t m�u t� vẽ. �Sao tắt lịm tr�n mắt người. �Nhiều người như Vũ bỏ đi. �Những kẻ kia ở lại. �Trong c� Nguyễn.

Nguyễn viết H� nội ta đ�nh Mỹ giỏi[4], �nhưng văn kiếm xưa kia v� tr� tuệ Nguyễn kh�ng địch nổi nền văn minh Mỹ tr�n địa cầu, m� chỉ ẩn nấp dưới chiến h�o, kho�n trắng cho bầy t�n lửa địa-kh�ng X� Viết. Nguyễn đ� mất chữ của người tử t�[5]. �Nguyễn bỏ rơi khoa n�m b�t ch�5 khi Lột x�c2. Khiến Nguyễn Minh Ch�u than thương khi nhớ Nguyễn : �Rất tiếc l� kh�ng hiểu v� sao Nguyễn Tu�n kh�ng đưa v�o trong văn chương của m�nh những đường kiếm tuyệt diệu của Tản Đ� ?�[6]

C�n ai nhớ ? Một ng�y khăn đ�ng �o d�i, Nguyễn ngất ngưởng ngồi uống rượu với Tản Đ� dưới Cầu Mới. Tản Đ� chống thanh kiếm đứng lẫm liệt tr�n phản, giải cho Nguyễn Tu�n c�i l� ở đời : Người c� văn m� thiếu v�, thường ươn h�n, kẻ c� v� m� thiếu văn, h�a ra v� biền. Rồi Tản Đ� xuống tấn, n�ng kiếm ngang m�y, bất ngờ vung kiếm m�a v� v� cho Nguyễn xem.

Nguyễn Minh Ch�u đ�u biết Nguyễn từng đ�i lần vung kiếm. Từ dạo Nh�n văn Giai phẩm. Từ dạo Phở sửa sai. Từ dạo Gi�. Từ dạo Rau muống ...

Sỹ Ngọc đ� phải than : �Người ta vẫn sợ anh, v� b�i b�o n�o anh viết, quyển s�ch n�o của anh cũng bị coi từng chữ, từng c�u, họ rất sợ c�i n�i toạc sự thật, lối n�i ri�ng của anh kh�ng khu�n theo một lối n�i c� sẵn của x� hội. V� vậy qu�ng sau n�y anh �t được in s�ch, tuy c� t�ng bấn, anh vẫn kh�ng chịu sửa theo � người kh�c�[7].

Người kh�c l� ai ?

Thật đ�ng vứt hai cuốn Tuyển tập Nguyễn Tu�n[8] v�o th�ng r�c ! V� trọng Nguyễn. Sao gọi l� thương, khi cắt đ�i tai, dọc mũi, hay v�i ng�n tr�n tay nhau ? �Những b�i đẹp nhất của Nguyễn ta tr�n trọng đưa v�o tủ s�ch. Thế c�n thời Nguyễn c�c cung tận tụy với Đảng, sao ng�nh xuất bản Đảng lại thiến đi v�i sự thực tinh tế ? Thảo n�o Kim L�n chẳng than l�n năm nay giữa H� nội th�ng 8 : �Anh l� người sung sướng nhất�[9]. �Kh�ng v� anh được �t�n vinh�. M� v� anh đ� chết. C�i ấy, c�i lật ngửa. Người chết sung sướng. Người sống thảm sầu. Nguyễn Minh Ch�u h�y đọc Kim L�n đi : �Anh viết Phở, phở bị đ�nh. Anh viết Gi�, gi� lại bị đ�nh. (...) Viết đến Rau muống l� m�n ăn d�n d� thường ng�y của mọi người. Rau muống lại bị đ�nh nữa, thật kh�ng c�n l�m sao hiểu được. (...) C�i thứ văn m� những người c� t� quyền chức vốn kh�ng ưa�.9 Chỉ c� b� b�n gi� tr�n phố chợ đ�u hiu mới hiểu Nguyễn Tu�n (theo lời dẫn của Kim L�n) :

� �ng th� ch�n bỏ cha ! Ch�ng n� ăn ngập m�y ngập mặt chẳng sao. �ng ăn được bao nhi�u m� đi viết gi� với chả để cho ch�ng n� n�i cho. Nhục !9

Qua những ng�y truy điệu, ri�ng g� Kim L�n, Sĩ Ngọc... với hằng chục văn thi sĩ than ngay tr�n mặt b�o ở H� nội về ch�nh s�ch văn nghệ của Đảng ức hiếp Nguyễn. Nguyễn cũng đ� n�i toạc kh�ng sợ h�i, hồi Tết năm nay (1987) khi trả lời cuộc phỏng vấn của b�o Văn Nghệ :

�... C�i bệnh của văn thơ ta vừa qua l� chỉ m� tả những người sẽ c� những việc sẽ c� c�n những c�i đang diễn ra trước mắt th� văn thơ lại n� tr�nh.

�... Ở ta, việc n�i thật, n�i đ�ng nhiều khi c�n đụng đến những h�y kỵ kỳ quặc lắm. C�i n�y đ� c� từ l�u đời. Ng�y xưa đi thi m� nhỡ phạm h�y th� tức l� phạm trường quy, th� sinh kh�ng những bị đ�nh trượt m� c� khi c�n phải v�o t�. B�y giờ theo t�i, c�i đ� cũng phải đổi mới đi. T�i lấy th� dụ : nh�n dịp Tết Trung thu vừa qua, t�i c� đưa đăng b�o một truyện ngắn viết cho thiếu nhi n�i về sự t�ch tr�i bưởi đ�o, trong đ� c� mấy chữ Đại hội c�c lo�i chim, một c�n bộ bi�n tập đ� y�u cầu t�i bỏ mấy chữ đại hội đi v� sợ người ta li�n hệ tới đại hội Đảng. Sự ki�ng kị ấy thật kỳ quặc v� buồn cười...�.

Mạnh hơn, khi điểm cuốn phim Chị Dậu (t�c phẩm Tắt Đ�n của Ng� Tất Tố) tr�nh chiếu năm 1983, Nguyễn tố c�o c�i thực cảnh xưa sao nay vậy : �Trong c�i thế giới h�nh ch�nh của chị Dậu, trong c�i bộ m�y tiểu lại �c b� ấy, t�i nhận đ�ng vai một t�n ch�nh tổng ; đ�ng chưa giỏi v� chưa biểu hiện ra c�i xấu c�i �c của thứ cường h�o n�y. Vậy m� nay trong c�i kh�ng kh� độc hại được mệnh danh l� ti�u cực, lại thấy xuất hiện bọn l�m ăn kiểu ch�nh tổng v� đ�m cường h�o mới� (Phim �Chị Dậu� Ng� Tất Tố)

Thảo n�o Nguyễn kh�ng t�m sự với Kim L�n :

� Th� ra c�i n�t chung của ch�ng ta l�c n�y l� c�i n�t sợ c�c �ng ạ. Sợ đến cả những c�i chẳng đ�ng sợ nữa... Sĩ kh� nh� văn ch�ng m�nh Buồn qu�...9

Thảo n�o Nguyễn kh�ng viết tr�n cuốn lưu niệm nh�n đi xem một ph�ng tranh ở H� nội ng�y 25.7.1987 :

�Nếu t�i c�n nhỏ tuổi th� t�i xin chọn nghề vẽ v� vẽ chả cần ai phi�n dịch cả�[10].

Thảo n�o m�a xu�n năm 1983 v�o chơi Saigon Nguyễn chỉ để lại hai c�u thấm th�a :

Oi oi, xu�n Bến Ngh�
Nghe m� buồn nhức xương !1

Hẳn l� Nguyễn bị thấp khớp. Nhưng con người ấy đời n�o vo m�nh v�o một kh�c xương l�c năm c�ng th�ng tận ? C� t�nh ấy lộ r� khi Nguyễn đứng cạnh những người kh�c. Trọn đời Nguyễn khư khư một l�n hơi của sự sống b�n chuỗi người quấn qu�t những tr�ng hơi nhộn gấp. Một ng�y cuối th�ng 3.1984 Nguyễn tới thăm Đặng Th�i Mai. Ta chứng kiến vở kịch độc đối một hồi, giữa hai nhận vật (sau ph�ng l� th�p r�a ngủ đỏ) ; nếu kh�ng l� �ng n�i g� b� n�i vịt :

� M�nh đang viết Hồi k�. (Đặng Thai Mai n�i) M�nh c� viết một c�u về tr� đạo, tưởng l� chữ ấy của Tu�n. Thằng Nhật dịch l� Livre du th�. Đ�ng hơn chữ của �ng Li�n X� : Voie du th�. Nhưng c� lẽ phải l� Doctrine du th� mới thật đ�ng, phải kh�ng �ng ?

Nguyễn Tu�n : (đứng l�i ra, ngắm bức tranh họa sĩ Văn Cao vẽ nh� văn Đặng Th�i Mai năm �ng thọ 75 tuổi, 1977) �ng Mai ạ, Văn Cao n� vẽ �ng được lắm. Đ�ng l� cốt c�ch của �ng. T�i th�ch c�i gậy v� c�ch chống gậy của �ng lắm rồi (cười), cố nhi�n l� c�ch chống gậy trong bức tranh n�y.

Đặng Th�i Mai : Tu�n n�y, Trần Hữu Tước chết rồi. Đ�ng tiếc. Anh ấy thật l� một người tốt, v� l� một con người văn h�a.

Nguyễn Tu�n : C�est un honn�te homme dans le sens du dix-septi�me si�cle ![11] T�i kh�ng sợ chết �ng �. Nhưng t�i sợ l� sợ những người c�ng với m�nh c� chung những kỷ niệm vui buồn dần dần đi hết. Mieux on remplit sa vie, moins on craint la perdre11. Khi người ta sống được một cuộc đời phong ph� th� người ta c�ng �t bận t�m v� sợ mất n�. Nếu �ng muốn biết về c�i chết, �ng n�n t�m đọc cuốn La mort của một tay nh� văn Ph�p. Một tiểu luận cực hay�

�ng kh�ng bận t�m về hoa nở � ? (nh�n quanh ph�ng kh�ng thấy c� một b�ng hoa, một c�nh l� n�o) �ng n�n bảo c�c ch�u n� để cho �ng một v�i chậu hoa nhỏ ở đ�y (chỉ v�o g�c ph�ng).

Đặng Th�i Mai : C�, c� đấy. Thường t�i vẫn c� lọ hoa trong g�c đi văng (chỉ tay v�o g�c đi văng gi�p tường), nhưng giờ hoa đắt qu�. Dix piastres, vingt piastres...11 (Mười đồng, Hai mươi đồng�).

Nguyễn Tu�n : Khi n�o c� c�i g� bực bực trong l�ng, �ng cứ nh�n một b�ng hoa, th�ch �ng ạ1.

Hoa c� đấy, d� mười đồng tới hai chục... Nhưng họ ngh�o xơ. M� theo Nguyễn th� mỗi b�i viết đ�ng ti�u chuẩn được đăng tr�n Nh�n D�n nhuận b�t được 400 đồng với hai chai rượu. Loại rượu chanh ngọt ngọt m�nh kh�ng th�ch, đưa cho b� x� b�n được mỗi chai 50 đ., vị chi được 500 đ. Một tuần sau họ lại đưa đến một c�i phiếu 100 đ. thưởng cho những b�i c� chất lượng. Tổng cộng nhuận b�t b�i ấy được 600 đ. B� x� phấn khởi lắm, bảo m�nh : Sao �ng kh�ng viết nữa đi (cười). Khốn nạn, c� phải c�i g� cũng viết được đ�u !1

Những đồng v� đồng của năm 1984. Chứ ng�y mồng 9 th�ng 7 năm 1987, buổi trưa nắng oi ả, trong bộ đồ ��m lịch�, Nguyễn chống gậy l�n cơ quan văn nghệ �vắng như ch�a B� Đanh� để lấy t�c quyền cuốn Vang b�ng một thời sắp in, chỉ được 1000 đồng. Năm trăm đ� lấy trước v� năm trăm ứng sau. Nguyễn n�i :

� C�i khoản năm trăm n�y l� năm đơn vị phở m�nh tự mừng cho m�nh ng�y mai l�n l�o bảy mươi bảy tuổi... N�y, nghĩ m� giật m�nh : năm trăm n�y bằng đ�ng một đồng bạc ng�n h�ng c�i thời m�nh viết t�y b�t Phở... Ờ, ờ sau c�i đận ấy, th�i th� đủ thứ phở cua, phở hến, phở đậu phụ, phở kh�ng người l�i, bao nhi�u thứ phở qu�i dị ra đời... chỉ c�i anh phở b� ch�n ch�nh hiệu l� th�nh hiếm hoi... hiếm hoi y như mọi thứ văn chương đ�ch thực tr�n đời...�[12].

Ấy, nền văn học H� nội ng�y nay chỉ l� sự độc đối giữa những nhong nh�c người. Hằng h� sa số chung một b�ng, trải d�i theo hư ảnh một kẻ chiếu đ�n. Vĩnh viễn độc đối, cho kẻ lữ h�nh n�o nghi ngại bước ch�n đi, chẳng d�m bước qua khỏi v�ng giới hạn (Grenzsituation). Một v�i khi, Nguyễn vượt qu� sợi chỉ t�c tơ bi�n tế ấy. Khi Nguyễn gặp một m�i t�c nắng, một phiến mặt đẹp, một nụ cười trăng vỡ. Một cuộc t�nh kh�ng luận l�. Độc đối kia mới h�a th�nh niềm hội thoại giao thoa. Như một lần ở kh�ch sạn Bắc Kinh tại Mạc Tư Khoa m� Nguyễn th�ch. Th�ch hơn c�i kh�ch sạn th�nh thang, lạnh lẽo Russia, hay bệ vệ k�nh kiệu Sovietskaia. Th�ch v� ở đ�, Nguyễn n�i, n� cũ, n� b�nh d�n, n� b�, n� th�n mật, ấm c�ng. Nơi thấp tho�ng ngh�o n�n ấy đ� nh�nh l�n khu�n mặt t�nh Tania, người nữ th�ng dịch.

Một buổi chiều, Nguyễn bảo :

� �T�i muốn nhờ c� gi�p t�i một việc n�y nh� : c� đi mua hộ cho t�i ba c�i hoa hồng.

� C�i g� ? Tania ngạc nhi�n.

� C� mua hộ cho t�i ba c�i hoa hồng.

C� g�i mở to mắt :

� Trời ơi, �ng c� biết b�y giờ l� m�a g� kh�ng ?... Thưa �ng, b�y giờ đang l� m�a đ�ng ạ. Hoa hồng ư, giữa m�a tuyết n�y... đắt như v�ng. �ng mua hoa hồng l�m g� l�c n�y ?

�ng định tặng ai vậy ?

Nguyễn vẫn b�nh thản như kh�ng :

� Đ� l� việc của t�i. T�i nhờ c� mua hoa hồng, ba c�i. C� c� gi�p được t�i kh�ng ?

� Trời ơi... �ng đi�n thật rồi sao ?

Giằng co một hồi, c� g�i ra đi. Rồi mang về ba đ�a hồng rực rỡ, bọc trong giấy b�ng �ng �nh.

� Đ�y, thưa �ng, hoa hồng của �ng đ�y ! Ba r�p một b�ng, vị chi l� ch�n r�p đấy, thật t�i kh�ng thể n�o hiểu nổi... �ng định tặng ai thế ?

Nguyễn n�ng lấy ba đ�a hoa từ tay c� g�i, �ng n�ng niu ngắm ngh�a hồi l�u, rồi �ng ngẩng l�n :

� Tania, c� đến gần đ�y... Ba đ�a hoa n�y, gi� Tu�n tặng c� đ�y, Tania, mon ange gardien11 thi�n thần hộ mệnh của t�i...

Tania sững sờ. C� �m ba đ�a hoa tr�n ngực, mặt đỏ bừng. V� c� kh�c...[13]

Rồi từ đ�, hay từ bao... mỗi lần bị ức chế, mỗi bận b�nh xe lịch sử nghiến xuống hồn Nguyễn, Nguyễn lại nh�n một đ�a hoa tươi tr�n ch�t tầng ba một thang g�c ọp ẹp phố Trần Hưng Đạo nheo mắt cười với ch�nh m�nh.

Nỗi bi thảm của đời Nguyễn, kẻ suốt đời ưa x� dịch, l� mộng lữ h�nh m� đ�nh chịu du d� ven đ�. Nguyễn kh�ng vượt được những v�ng giới hạn của chiếc rọ tre. H�nh như trước khi chết, Nguyễn đ� chối bỏ ba phần tư tổng số những b�i viết của đời m�nh, những b�i d�nh ca ngợi x� hội c�ch mạng, để hứa viết một b�i cho T�c phẩm văn học, luận về hiện thực trong Li�u Trai[14]. Ai biết Nguyễn mang đi những g� Nguyễn chưa n�i hết c�ng ta về nhiều điều m� Bồ T�ng Linh đ� n�i trọn hồi thế kỷ XVIII dưới một x� hội nhiễu nhương bạo t�n ? X� hội Li�u Trai của Bồ T�ng Linh l� x� hội sĩ đồ đen tối, c�ng l� chẳng ph�n minh, kh�ng c� tiền v�ng bạc n�n, kh� l�ng bắt được th�nh minh. C�n ước vọng cuối c�ng chống gậy leo đỉnh Ba V� v�o th�ng 8.1987. Đ�u đ�y tiếng Nguyễn vang vọng với Phạm L� Văn :

� Phải đi tận nơi th�i �ng ạ. Chuyện n�y l� chuyện ma kh�ng c�n l� chuyện người nữa. Đ�, đ� Li�u trai đ�14.

V� Nguyễn tiếp :

� L�n đỉnh Ba V� ta sẽ vấn kế Sơn Tinh l�m thế n�o đ�y để trừ gian diệt �c. Đ�nh lui Thủy Tinh. Giặc nước đ�14.

Biết đ�u Nguyễn kh�ng thầm k�n muốn đi gặp Tản Đ� để hỏi c�i đường kiếm ngang m�y thuở nọ. Khi Nguyễn trực t�m biết m�nh c� t�i văn v�o năm l�n bảy mươi bảy. L�ng ta bỗng ch�ng sập, ngậm ng�i theo một d�ng thơ hiếm hoi của Nguyễn :

Người cũ về rồi hoa mới nở
Nỗi tăm l�ng rượu một hương ai.

 


[1] Lần gặp cuối c�ng của nh� văn Nguyễn Tu�n v� nh� văn Đặng Thai Mai, Thiếu Mai. Văn Nghệ, H� nội 1987.

[2] đăng tr�n Văn Mới 1945 với tựa đề V� đề.

[3] Nhớ về H� Nội v�ng son, thơ Vũ Ho�ng Chương, b�o Cứu quốc 1947.

[4] H� Nội ta đ�nh Mỹ giỏi, Văn Nghệ, H� nội 1967.

[5] Vang b�ng một thời.

[6] Người cầm b�t ấy..., Nguyễn Minh Ch�u, Văn Nghệ, H� nội 1987.

[7] Nhớ nh� văn Nguyễn Tu�n, Sỹ Ngọc, Văn Nghệ, H� nội 1987.

[8] Tuyển tập Nguyễn Tu�n, Nh� XB Văn Học, H� nội 1981.

[9] Anh l� người sung sướng nhất, Kim L�n, Văn Nghệ, H� nội 1987.

[10] T�i nhớ m�i nụ cười bằng mắt ấy, Bửu Chỉ, Văn Nghệ, H� nội 1987.

<[11] chữ Ph�p trong b�i viết, c�u trước c� nghĩa l� : Đấy l� một người hiền lương theo nghĩa của thế kỷ XVII. C�u sau : Tốt hơn cả, h�y sống vạm vỡ, th� chẳng lo g� mất n�.

[12] Lần cuối c�ng gặp gỡ b�c Tu�n, Phan Hồng Giang, Văn Nghệ, H� nội 1987.

[13] Sổng đẹp từng ng�y, Nguy�n Ngọc, Văn Nghệ, H� nội 1987.

[14] Giờ cuối, ng�y cuối của Nguyễn Tu�n, Phạm L� Văn, Văn Nghệ. H� nội 1987

 

 

Thi Vũ
11.10.1987

(tr�ch � Gọi Thầm Giữa Paris � sắp t�i bản)

 

������������������ http://www.gio-o.com/ThiVu.html

 

 

������������������ � gio-o.com 2015