VIẾT TRONG MỐI LIÊN HỆ
VỚI THỜI GIAN

Christa Wolf  trò chuyện với  Aafke Steenhuis

THẾ DŨNG  dịch

Cuộc đối thoại này nằm trong tập sách Đối thoại trong mùa Thu của nữ văn sĩ Christa Wolf (1929) một gương mặt nối bật trong cuộc cách mạng nhung ở CHDC Đức năm 1989-1990.

 Aafke Steenhuis ( 1946), người đối thoại với Ch. Wolf  vừa  là một nhà  văn vừa là một họa sĩ người Hà Lan. Trước khi cuốn sách được ra mắt trọn vẹn với tựa đề Sống hay là bị sống chúng tôi xin giới thiệu một cuộc chuyện trò chứa đựng nhiều suy ngẫm sâu sắc trong đời sống tinh thần mà  hai người  phụ nữ trí thức văn nghệ sĩ đã day dứt từ hơn hai mươi năm trước.

Bản quyền tiếng Việt của cuộc trò chuyện này thuộc về  Nhà xuất bản VIPEN( www.vipen-verlag.de ). VIPEN đang cố gắng để Sống hay là bị sống ra mắt tại CHLB Đức vào mùa Thu năm 2010. ( Thế Dũng)

photo: http://www.auswaertiges-amt.de/

AAFKE STEENHUIS: Trong cuốn Mẫu tuổi thơ có một câu có vị trí trọng yếu - một người cộng sản nói câu này với Nelly, nhân vật chính, người không hề có ý thức về những điều xấu xa xảy ra trong những năm dưới thời Hitler cầm quyền: ‘Tất cả các bạn đã sống ở đâu thế ?’

     Sau chiến tranh người dân nước Cộng hòa Dân chủ Đức đã phải chịu đựng các cơ cấu độc tài cộng sản chủ nghĩa suốt bốn mươi năm ròng, giờ đây họ đã được giải phóng khỏi chúng. Cũng có thể dùng chính câu nói này chăng. Các bạn đã sống ở đâu trong suốt thời gian đó? Chị có từng nghĩ là những sự phát triển sẽ diễn ra theo chiều hướng như vậy hay không?

CHRISTA WOLF: Sự mau lẹ và cách thức của sự thay đổi, được nhân dân dẫn dắt trên đường phố. Tôi nghĩ không ai ở nước ta đã đoán trước được điều đó. Dù gì thì tôi cũng không đoán được. Những năm gần đây chúng ta ngày càng bị đè nén hơn và tuyệt vọng thêm, vì phải cùng chứng kiến hệ thống bị sự cứng đầu cứng cổ không thể hòa giải của nhà cầm quyền, những người hoàn toàn không còn nhận biết được các dấu hiệu, lèo lái vào ngõ cụt ra sao. Và các dấu hiệu thì ngày càng nhiều thêm.

Tình hình ngày càng chai cứng hơn trên mọi lĩnh vực. Văn hóa luôn là một phương tiện cảnh báo tốt. Mặt khác sự phê phán từ bên dưới và từ bản thân nội bộ Đảng ngày càng mạnh mẽ và rõ ràng hơn. Rõ ràng là một lúc nào đó phải có sự thay đổi. Nhưng không ai lường trước được sự đổi thay sẽ diễn ra như thế nào.

Trong thực tế người ta có thể thường xuyên đặt ra câu hỏi chị vừa trích dẫn: ‘Các bạn đã sống ở đâu thế ?’. Ví dụ như hôm qua tôi nhận được một bức thư của một người phụ nữ, một nữ công nhân từng là Đảng viên và hiện nay hoàn toàn tuyệt vọng và mất bình tĩnh. Bà ấy viết là đã không hề biết gì hết, luôn làm hết sức mình và lao động một cách trung thực. Tôi tin lời bà ấy. Bà ấy sống ở một nơi nhỏ bé ở miền nam Cộng hòa Dân chủ Đức. Tôi thực sự phải tự hỏi là có phải những dấu hiệu mà ví dụ như văn học đã gửi đi từ lâu lại không hề tới được nơi đó hay không. Ta phải đặt câu hỏi của chị một cách tách biệt. Câu trả lời của những tầng lớp và những vùng miền khác nhau của CHDC Đức khác nhau sẽ không giống nhau.

STEENHUIS: Hiện nay chị trải nghiệm những đổi thay nhanh chóng này như thế nào ? Sự ra đi khỏi tổ quốc, các cơ cấu nhà nước sụp đổ, lời kêu gọi thống nhất với CHLB Đức?

WOLF: Tôi thấy khó mà nói về cảm xúc của mình, vì nó liên tục thay đổi, thậm chí là ngay trong một ngày. Phong trào Cách mạng còn đang phát triển. Nó không còn là phong trào diễn ra ngày 7 và 8 tháng Mười, khi những người trẻ tuổi bước đi trên phố xá của Berlin này, hoàn toàn phi bạo lực và bị cảnh sát và các lực lượng của cơ quan an ninh nhà nước đánh gục và ‘dẫn đi’, nghĩa là bị bắt giữ. Đó là sự khởi đầu của cái mà Đảng gọi là ‘thời kỳ quá độ’ và muốn khống chế nó. Họ không nhận ra được là họ hoàn toàn không quyết định được là dân chúng muốn gì và nên có thái độ ra sao. Ngày 4 tháng Mười một chúng ta đã trải qua một thời khắc đẹp đẽ và hi vọng là quan trọng đối với tương lai, trong một cuộc biểu tình lớn, mà các nghệ sỹ được kêu gọi tham dự  ở Berlin này. Những dòng người đổ ra đường phố, tự chủ, có óc phê phán, nhưng đồng thời cũng gần như hân hoan. Dẫu cho trước đó chúng tôi lo ngại là cuộc biểu tình này sẽ vượt khỏi vòng kiểm soát do những kẻ khiêu khích. Chẳng hạn người của cơ quan an ninh nhà nước. Nhưng những người đó kiên quyết không để bị làm hỏng việc, khiến cho nguy cơ ấy không trở thành hiện thực. Đó cũng là một thời khắc tốt đẹp để giới trí thức và các tầng lớp khác trong dân chúng cùng diễu hành.

Nhưng sự phát triển vẫn tiếp diễn. Một thời gian ngắn sau đó bắt đầu hé lộ những bí mật nghiêm trọng về việc nhiều thành viên cấp cao của Đảng lợi dụng chức vụ và làm giàu cá nhân. Điều này và phản ứng ngập ngừng, cầm cự của giới lãnh đạo lâm thời dưới quyền của Egon Krenz đã làm thay đổi phong trào cũng như đông đảo dân chúng trên phố. Tình hình ở Leipzig là một dấu hiệu chỉ báo đúng đắn cho điều này. Nhiều người đóng vai trò mấu chốt của các cuộc biểu tình trong những tuần đầu tiên không tham gia nữa. Bây giờ một phần là những người khác đang quyết định hình ảnh (các cuộc biểu tình). Trong những tuần gần đây yêu cầu tái thống nhất được phát biểu rất to tát và đầy kích động. Cả ở Berlin. Xu hướng này rất mạnh mẽ, dẫu tôi nghĩ nó sẽ tiếp tục phân hóa. Vì lãnh đạo các Đảng phái và phong trào mới như Diễn đàn mới và Dân chủ vào lúc này tương đối hóa các yêu cầu thống nhất và cho rằng chỉ có thể tiến hành từ từ, có thể chuyển sang một hình thức liên bang. Dường như họ, cũng như tôi, không vui gì nếu những sự phát triển này tiếp tục diễn ra nhanh chóng như hiện nay và sự thống nhất diễn ra vào thời điểm kinh tế và chính trị non kém. Điều đó sẽ có nghĩa là CHLB Đức nuốt mất CHCD Đức bằng các lực lượng mạnh hơn về kinh tế. Nhưng người ta nghe được, ví dụ như là từ các nhà máy, rằng tình hình tài chính của nhiều người thảm hại đến mức người ta tự hỏi  hoặc chả buồn hỏi nữa  là liệu họ có còn muốn hay chịu đựng được một thí nghiệm xã hội chủ nghĩa nữa hay không.

STEENHUIS: Tôi thấy thật kỳ lạ khi một cấu trúc có đầy đủ quyền lực trong bốn mươi năm, đã áp bức nhiều con người và làm hàng ngàn người trở nên bất hạnh đột nhiên sụp đổ như làm bằng cát vậy.

WOLF: Đúng, chúng tôi cũng thấy như vậy. Đảng SED là xương sống của quyền lực và các cấu trúc Nhà nước. Khi Đảng này sụp đổ điều đó nghĩa là trong hình thức cũ của nó, không có nghĩa là nó phải ‘chết’ ; thì tất cả các cấu trúc khác cũng sụp đổ theo. Như thể xương sống đột nhiên biến mất vậy. Đảng SED đã phạm hết sai lầm tai hại này đến sai lầm tai hại khác. Người ta không nhận thấy ý nghĩa của làn sóng di cư bắt đầu vào mùa hè. Và khi phản ứng lại điều đó một cách nghiêm khắc, họ đã làm những người ra đi sau cùng trở nên tuyệt vọng. Vào mùng 7 và mùng 8 tháng Mười, khi ở đây đang ăn mừng lễ kỷ niệm bốn mươi năm thành lập CHDC Đức lộng lẫy và hào nhoáng bằng duyệt binh và rước đuốc thì đã có khẩu lệnh là tất cả những thái độ khác đều là phản cách mạng. Nhưng ví dụ như ở quanh các nhà thờ từ lâu những người trẻ tuổi, không nhất thiết phải là thành viên của nhà thờ, đã tìm ra một khoảng không tự do, một cơ hội để bày tỏ ý kiến, nỗi sợ hãi, đơn giản là ước vọng sống của họ, một cách hòa nhã, tay cầm nến, chơi nhạc, cầu nguyện và giảng đạo, cả trong số những người lao động và những nhóm thảo luận nữa. Những việc làm ấy bị quy kết là phản cách mạng. Và cảnh sát cùng các lực lượng an ninh nhà nước cũng bị tuyên truyền lối suy nghĩ này, làm cho vào đầu tháng Mười cảnh sát mang vũ khí được huy động chống lại những người biểu tình. Điều đó không thể nào làm người ta hài lòng thêm. Nỗi sợ hãi chấm dứt. Đương nhiên những ai bị cảnh sát bắt giữ và ngược đãi trong các ga ra sẽ sợ hãi, nhưng phần lớn dân chúng đứng về phía họ và nói. Không thể thế được. Với sai lầm này lãnh đạo Đảng cuối cùng đã đối đầu với nhân dân. Như bất kỳ nơi nào khác, các Đảng viên không còn có được chút tin tưởng nào nữa và bị phê phán. Sự sụp đổ là không thể tránh khỏi. Từ lâu đã rõ rằng một chính sách sai lầm, nguy hại và đã lỗi thời từ lâu phải dựa vào quyền lực để tồn tại. Và từ khi Gócbachốp thực hiện cải cách ở Liên Xô thì đương nhiên mong muốn thay đổi chính trị của dân chúng nước ta cũng trở nên mạnh mẽ hơn.

STEENHUIS: Việc người dân CHDC Đức phải chịu đựng chủ nghĩa Stalin bốn mươi năm có liên quan đến chiến tranh hay không?

WOLF: Cả hai nước Đức đều không vượt qua quá khứ phát xít chung bằng những cách khác nhau. Thế hệ chúng tôi tự đồng nhất mình với xã hội đang hình thành từ sớm, vì ở đây trong bốn mươi năm qua chúng tôi bị buộc phải tìm hiểu quá khứ phát xít một cách kỹ lưỡng và triệt để, gay gắt hơn nhiều so với ở CHLB Đức. Điều đó đã tạo nên một mối gắn bó mạnh mẽ đối với xã hội được xây dựng bởi những người chống chủ nghĩa phát xít này. Sự gắn bó này quá bền vững vì chúng tôi không thấy có sự thay thế nào khác cả. CHLB Đức với Adenauer, Globke, Lübke ? dường như tôi không hề muốn sinh sống ở đó. Đương nhiên là thời gian qua CHLB Đức đã thay đổi.  Mối quan hệ của tôi với nó và người dân ở đó cũng vậy. Nhưng chúng tôi luôn hi vọng là sẽ có những lực lượng giữ gìn được hạt nhân của giấc mơ về chủ nghĩa xã hội tại đây và tìm được đồng minh để làm việc đó. Bây giờ tôi phát biểu rất thận trọng. Tất nhiên vào những năm tháng ban đầu chúng tôi hi vọng nhiều hơn. Cơ hội ấy đã bị hủy hoại bằng việc xe tăng vào chiếm đóng Tiệp Khắc năm 1968. Chúng tôi đã kinh qua điều đó như một cú sốc về sự sinh tồn.

Hai mươi năm tiếp đó mọi việc lúc thì tốt hơn, lúc thì tệ hơn, nhưng rốt cuộc thì các cơ cấu và cách suy nghĩ cũ của chủ nghĩa Stalin đã được củng cố vững chắc. Đồng thời điều đáng ngạc nhiên là nhiều người dân CHDC Đức đã âm thầm  phát triển thành những người có thể tư duy rất tốt và rất tự do.

Nhưng tôi cũng tin rằng chiến tranh, chủ nghĩa phát xít và các vấn đề không giải thích nổi giữa các thế hệ đã can dự vào tất cả các phong trào chính trị này. Tôi có thể rất thất vọng vì những giọng điệu dân tộc chủ nghĩa và bài ngoại, chúng ta biết (rõ) những giọng điều này. Thật kinh khủng là chúng vẫn còn đang tồn tại.

STEENHUIS: Tại sao mãi mới thực hiện được một phong trào dân chủ rộng rãi như thế ?

WOLF: Chắc chắn điều đó có liên quan đến quá khứ phát xít và sự chia tách nước Đức. Mới đây một đạo diễn của chúng tôi, Frank Beyer, người có những bộ phim hay nhất bị cấm chiếu trong những năm sáu mươi, đã nói, vì sao thế hệ này, 192…bao gồm cả ông ấy và tôi nữa, đã có những mối liên hệ đối với nhà nước này. Vì khi còn rất trẻ, lớn lên trong chủ nghĩa phát xít, chúng tôi đã mang đầy mặc cảm tội lỗi và hàm ơn những người cứu mình ra khỏi chế độ ấy. Đó là những người chống phát xít và đảng viên cộng sản trở về từ các trại tập trung, nhà tù khổ sai và những người lưu vong và những người có ảnh hưởng đến đời sống chính trị ở CHDC Đức nhiều hơn ở CHLB Đức. Chúng tôi rất ngần ngại phản kháng lại những người nằm trong trại tập trung dưới thời phát xít. Tuy đã phản kháng bằng trí óc - tôi thấy rất rõ điều này từ đầu những năm sáu mươi ; nhưng không tạo được một phong trào chính trị đối lập to lớn hoặc chỉ là đáng kể thôi. Những người đó ra đi, hoặc bị bắt giữ và rồi bị trục xuất hay bị tước quyền công dân. Việc nước Đức bị chia cắt đã góp phần trục xuất những người có óc phê phán , giờ đây tôi dùng một từ trung tính. Hạt nhân của sự phản kháng, của chống đối và phê phán liên tục bị phân rã. Chỉ đến lúc này đây, sau khi sinh ra một phong trào đồng loạt và những người trẻ tuổi tập trung lại quanh các nhà thờ hay thành các nhóm nhỏ, những người không bị những quan niệm và cảm giác tội lỗi ấy đè nặng, và trước hết vì có Gócbachốp thì mới có thể có một phong trào đối lập lớn được. Trong đám bạn bè chúng tôi từng luôn nói với nhau. Nếu ở đây có điều gì phải thay đổi thì nó phải đến từ Liên Xô, và nó sẽ không đến từ phía đó. Mới đây tôi kể lại điều đó cho các bạn Xô viết của mình, họ cũng phải phì cười vì bản thân họ cũng không nghĩ là những đổi thay ấy sẽ đến từ nước họ. Nhưng ở Liên Xô điều đó xảy ra thông qua một cuộc cách mạng từ bên trên. Một thời gian dài nhiều người ở đây cũng nghĩ chuyện đó cũng sẽ xảy ra tại đây. Rằng sẽ có một nhóm những nhà cải cách ở các cấp cao hơn của Đảng tập hợp lại, khởi sự cho những thay đổi chống lại sự cứng đầu cứng cổ của các ông già. Nhóm ấy đã không được thành lập, và đó là nguyên nhân vì sao bây giờ Đảng lại sụp đổ. Người ta đã không tận dụng những người có tiềm năng phản kháng có ngay trong hàng ngũ của mình. Họ có đó, nhưng người ta đã ngăn không cho họ nắm được các vị trí mà từ đó bản thân Đảng và toàn đất nước có thể cải tổ được. Người ta đã quá hèn nhát, và giờ đây là sự trả giá vì điều đó.

STEENHUIS: Người ta có cảm nhận được một sự căng thẳng to lớn trong những năm gần đây ở CHDC Đức hay không?

WOLF: Trong văn hóa và văn học đã giành được những sự tự do nhất định.  Cùng lúc đó luôn có những can thiệp mang tính quan liêu, nhưng không thể nghĩ tới chuyện đó trong kinh tế hay quản lý hành chính. Dân chúng có cảm giác mình bị nhốt lại, mặc dầu có nhiều người hơn nhiều so với trước đây được du lịch sang phương Tây vào những năm gần đây. Giới lãnh đạo Đảng đã coi đó như một cái van. Nhưng người ta không chỉ muốn một mà còn muốn cả mười. Sự nhảy vội ra ngoài sau khi biên giới mở cửa này là một dấu hiệu cho thấy người ta thấy mình như đang ở trong một cái nồi đóng kín. Nhiều người muốn thực sự trải nghiệm cảm giác được giải phóng bằng việc thay đổi địa điểm. Họ cần điều đó trong những tuần đầu tiên. Hồi đó sự hân hoan thực sự cũng ngự trị. Bây giờ không như vậy nữa, mà là nhiều trầm uất và bệnh tật. Nhiều người bối rối, do dự, sợ hãi. Trong cơ chế cũ họ có nghề kiếm cơm, mà không vì thế phải là đày tớ của quyền lực, với nghĩa hẹp. Khi những cấu trúc này biến mất thì thường chỗ làm của họ cũng biến mất theo. Họ phải làm gì bây giờ? Những người chẳng hạn từng làm cho Bộ An ninh Nhà nước sẽ không được cực kỳ hoan nghênh trong những xí nghiệp khác. Nhiều người sụp đổ. Các phòng khám bệnh tâm thần chật cứng người.

Nhưng giờ đây một cuộc cách mạng cũng tước đi quyền lực của một giai cấp hay tầng lớp (nào đó) và sẽ không tránh khỏi chuyện trong lúc ấy có nhiều bất công, nhiều sự đổ lỗi giả mạo, nhiều tổn thương gây ra cho cả những ai không đáng bị như vậy. Mặt khác vẫn thật đáng ngạc nhiên là về đại thể nó đã diễn ra thận trọng và phi bạo lực như thế nào. Các Tòa nhà an ninh quốc gia không bị tấn công, mà là bị chiếm giữ, đó là một hành động thận trọng.

STEENHUIS: Ở nước tôi người ta cũng tự hỏi: Tôi sống vì cái gì? Một thời gian sau thì người ta hiểu ra rằng sống để yêu thương, để có bạn bè, để cảm thấy mình đang tồn tại. Vì thế bây giờ có bạn bè, gia đình, con cái là rất quan trọng. Đời sống thường nhật còn quan trọng hơn nhiều so với cách đây hai chục năm, khi người ta còn tin vào các hệ tư tưởng.

WOLF: Ở nước tôi có nhiều người bám lấy các hệ tư tưởng đến cùng, một phần lớn cũng là để biện minh cho những gì họ đã làm. Giờ đây họ đứng trước một khoảng trống rỗng. Những ai nhận ra được từ trước rằng đấy không thể là sống tuy bàng hoàng khi biết được những chi tiết nhất định. Nhưng họ không bàng hoàng đến tận tâm can, mà cố gắng suy nghĩ về những điều tích cực. Nhưng đó là một khoảng thời gian nguy hiểm, khả năng đầu tiên để lấp đầy khoảng trống đó là sự căm ghét, sự trả thù và bạo lực.

  Chị  đã hỏi giờ đây văn học phải làm gì. Về căn bản nó phải tiếp tục bám sát quá trình này càng trung thực càng tốt. Nhưng phải mất nhiều năm văn học mới có thể tổng hợp hết được quá trình này. Tôi có thể lọc ra những ý kiến nêu rõ được đặc điểm của đất nước này trong thời kỳ biến đổi căn bản hiện nay từ hàng trăm bức thư tôi nhận được trong những tuần vừa qua. Người ta có thể hồi tưởng lại một cách trực tiếp và nhanh chóng những điều diễn ra tại đây lúc này thông qua chất kết dính ấy.

STEENHUIS:  Chị đang làm những việc gì trong những ngày này?

WOLF: Tôi đã tập trung cao độ một thời gian dài để diễn đạt một số vấn đề nhất định. Ví dụ như tôi đã viết các bài báo về vấn đề vì sao nhiều người thuộc thế hệ trẻ lại dễ dàng rời bỏ đất nước này. Vì sao họ không thể đồng nhất mình với nó, kể cả là phản đối hay phản kháng trong phong trào đối lập. Đó cũng là một kiểu tự đồng nhất. Tôi đã tự hỏi mình.  Thực ra họ đã trải qua thời thơ ấu và tuổi trẻ như thế nào. Tôi đã nhận được ba trăm thư hồi âm cho bài báo đó. Nhiều giáo viên cảm thấy mình bị công kích, dẫu cho đó không phải là ý định của tôi. Một dấu hiệu của tình thế khẩn trương về tâm hồn của chúng ta là không ai đọc những điều đã được viết ra cả; ai cũng chỉ đọc những câu những dòng làm họ điên tiết lên và phản ứng lại điều đó. Mặt khác các giáo viên đã có một thú nhận gây chấn động. Bản thân họ cũng đã sống theo kiểu đạo đức nước đôi và gây ảnh hưởng đến học sinh của họ theo nghĩa này. Một số thư cho thấy sự thù địch ngày càng tăng đối với giới trí thức.

Ngoài ra tôi còn ở trong một Ủy ban quan tâm đến việc các lực lượng an ninh đã hành động vượt quá quyền hạn đối với những người biểu tình vào ngày 7 và 8 tháng Mười. Những người có một mong muốn nào đó liên tục đến chỗ tôi, hoặc là tôi đi dự các cuộc họp. Từ nhiều tuần nay tôi không có lấy một phút thảnh thơi, giỏi lắm là vào buổi tối, nhưng khi ấy chúng tôi lại xem tin tức trên truyền hình. Tôi không xem một bộ phim nào, chỉ toàn phim tài liệu. Nhiều tuần nay tôi không đọc một cuốn sách nào, một dòng nào. Hoàn toàn không thể đọc một thứ gì có tính chất văn chương cả. Quá đau đớn mà cũng chẳng có gì hấp dẫn. Tôi không nhớ được là trước đây mình đã làm chuyện đó trong đời. Thật sự chúng tôi đang ở trong một tình thế khẩn trương. Tất cả các suy nghĩ và cảm xúc của chúng tôi bị các tiến trình xã hội nuốt chửng.

STEENHUIS: Nhân vật chính trong hầu hết các tác phẩm của chị là một phụ nữ suy tư. Các ý nghĩ, hồi tưởng của chị tạo nên cấu trúc của cuốn sách. Điều đó đúng đối với Suy nghĩ về Christa T, Mẫu tuổi thơ, Kassandra, Sự cố và một số phần của Mẩu chuyện mùa hè. Vì sao chị  lại luôn sử dụng cấu trúc ấy?

WOLF: Tôi luôn thất bại khi thử viết khác đi. Tôi đã bắt đầu viết mỗi cuốn sách khác đi tối thiểu mười lần. Tôi không ý thức được là đang cưỡng ép bản thân khi cố viết một cách khách quan hay tiếp cận từ bên ngoài. Khi rốt cuộc tôi cảm thấy đã tìm ra được giọng điệu và hình thức thể hiện của bản thân mình, thì nhìn kỹ lại tôi luôn thấy cái cấu trúc ấy. Thực ra bây giờ tôi đã phải biết là như thế và viết như thế luôn từ đầu, nhưng hiển nhiên là không thể làm như thế được. Đầu tiên tôi phải đi rất nhiều đường vòng đã trước khi lại quay về với cấu trúc suy tưởng, điều đó rất thường có nghĩa là cấu trúc hồi tưởng.

STEENHUIS: Chị có biết tại sao mình cần cái cấu trúc đấy hay không? Tôi đã đọc được là khi viết Suy nghĩ về Christa T. bà đã suy nghĩ về cuốn Người đàn ông không phẩm cách của Robert Musil.

WOLF: Không, trường hợp đó thì không phải. Hồi đó Johannes Bobrowski là một người tiếp chuyện gián tiếp hấp dẫn. Khi ấy điều đó đã mở ra cho tôi một số khả năng nhất định. Tôi phải thừa nhận rằng hồi ấy tất cả chúng tôi hãy còn khá quê mùa, cả trong kiến thức về văn học thế giới. Hồi ấy có một cuốn tiểu thuyết của Aragon đã gợi cảm hứng cho tôi thông qua cấu trúc phi tuyến tính và sự liên tưởng của nó. Tôi đã ứng dụng nó lần đầu tiên vào Christa T. và nhận thấy với nó mình đã thật sự tìm ra sở trường.

Vì sao tôi lại dùng hình thức này? Tôi nghĩ, vì trong khi ấy tôi sẽ hiểu được bản thân mình nhiều nhất. Khi liên tưởng, cố hồi tưởng các điều tương tự nhau, không đi theo trình tự lớp lang và đặt cho mình những câu hỏi nhất định, tôi sẽ lại gần nó hơn ; dẫu cho như vậy đương nhiên sẽ vất vả và đau đớn hơn. Những câu hỏi của tôi, chứ không phải là các sự kiện, đã tạo nên cấu trúc của cuốn sách.

STEENHUIS: Trí óc của chúng ta cũng hoạt động như vậy, có phải không nhỉ ? Đầu óc của chúng ta nghĩ đến hàng nghìn điều cùng một lúc.

WOLF: Đó là hình mẫu lý tưởng của tôi. Tôi hoàn toàn ý thức được điều đó khi viết Sự cố. Hình mẫu lý tưởng của tôi là viết như cách thức hoạt động của bộ não vậy. Nhưng người ta, chủ yếu là ở CHDC Đức này, đã tiếp nhận cuốn sách như là lời biện hộ cho hay chống lại năng lượng hạt nhân. Thật khủng khiếp. Qua sự tương đồng giữa việc phẫu thuật não cho em trai tôi và thảm họa hạt nhân Tschernobyl tôi muốn thử sáng tạo ra những cấu trúc văn xuôi gần gũi nhất với hoạt động của bộ óc. Tôi cũng biết là đương nhiên không thể làm như thế được. Đó là vấn đề thực sự khiến tôi quan tâm đến cuốn sách. Dĩ nhiên chẳng ai nhận thấy điều đó cả… Đúng, chị đã nhận thấy điều đó!

STEENHUIS: Điều nữa làm tôi chú ý trong các cuốn sách của chị  là trạng thái chuyển đổi lặp đi lặp lại các chi tiết của đời sống thường nhật sang các vấn đề trừu tượng và ngược lại. Cứ như thể hết thảy mọi thứ đều có liên quan đến nhau vậy.

WOLF: Đó là sự tiến triển của tôi trong những năm vừa qua. Với tôi trong thời đại mà những tư tưởng lớn lao ấy không chỉ ngày càng đáng hoài nghi mà còn ngày càng không đáng kể và không làm thành điểm tựa cho các giá trị và cách hành xử đạo đức thì cuộc sống bình thường hàng ngày càng quý giá hơn. Điều này cũng liên quan đến việc tôi thường sống một thời gian trong năm ở miền quê kể từ giữa những năm 70. Với tôi các cấu trúc thường nhật trở nên quan trọng. Nhiều cuốn sách của tôi thật ra đã sao chép lại diễn biến của một ngày. Sự cố là bản mô tả của một ngày. Và cuốn sách tôi đang chỉnh sửa lại cũng thế. Nó tên là Điều còn lại, viết năm 1979 và mô tả quãng thời gian cuối những năm bảy mươi, thời các nhân viên an ninh quốc gia ở nước tôi đứng cả tuần lễ trước cửa nhà. Trong Mẩu chuyện mùa hè cũng ẩn chứa những bản mô tả những ngày riêng lẻ, giống như trong một truyện ngắn từ hồi xưa có tên là Buổi chiều tháng Sáu.

Trong nhiều năm tôi có những ghi chép theo kiểu nhật ký luôn mô tả đúng một ngày trong năm. Cuộc sống hàng ngày thông thường này rõ ràng đã nhào nặn nên cuộc đời và văn nghiệp của tôi. Nó liên quan đến gia đình, đến con cái, các cháu của tôi. Với tôi điều gì xảy ra trong một ngày như vậy thật quan trọng. Tôi cố ghi nhớ những điều người ta nói ra, những thứ viết trên báo, cảm xúc thay đổi ra sao. Những cảm xúc của ta vào buổi sáng khác với cảm xúc của ta vào buổi tối khi ngồi trước màn hình vô tuyến. Đúng lúc này đây những chuyện đó lại làm ta rất xúc động. Một hằng số trong công việc của tôi là coi trọng những điều có trong đời sống thường nhật như thế. Hình mẫu lý tưởng của tôi là một lớp mô típ, một mạng lưới tư duy và hành động.

STEENHUIS: Công việc của chị cũng là sự cảm nhận bằng giác quan.

WOLF: Tôi đã rất khó khăn mới thoát khỏi mớ lý thuyết mình bị mắc vào trong những năm năm mươi. Một mặt tôi không muốn bị lỡ mất việc học Đức ngữ, mặt khác hình như nó đã lấy đi nhiều năm  vai trò một nhà văn của tôi. Mất rất lâu tôi mới thoát khỏi những định hướng tư tưởng ảnh hưởng đến việc nghiên cứu văn học hồi ấy; cho tới khi tôi nhận thấy mình sẽ thoải mái hơn nếu sử dụng các giác quan. Tôi quan sát, nghe, hít ngửi, nếm, cảm nhận, tiếp nhận xem người ta và bản thân mình chuyển động như thế nào. Mọi chuyện luôn bắt đầu bằng việc người ta hiểu được cơ thể của chính mình. Người ta cảm thấy sức căng của cơ bắp, dĩ nhiên nó không vì thế mà biến mất, nhưng ta hiểu được nó đến từ đâu và liên quan tới điều gì.

Trong những năm Bảy mươi khi nhận thấy mình không thể nào hoạt động chính trị ở đất nước này được nữa, tôi đã thử tìm kiếm trong lịch sử xem các trí thức người Đức đã hành xử ra sao trong thời kỳ bế tắc như vậy. Từ đó sinh ra cuốn Không chỗ nào. Không nơi nào cả và một số bài tiểu luận. Hồi đó nhờ chú tâm nghiên cứu Büchner mà tôi đã vượt qua những năm tháng tệ hại nhất.

STEENHUIS: Cách hành văn của chị đầy nhân bản và nhạy cảm, tôn trọng những điều quan trọng của đời sống. Tôi nghĩ vì thế nên ở đâu người ta cũng đọc sách của chị.

WOLF: Tôi đã ngạc nhiên khi thấy từ một thời điểm nhất định nọ sách của tôi cũng được in với số lượng khá lớn và được dịch ra nhiều thứ tiếng. Những trải nghiệm của chúng ta có lẽ không khác nhau đến thế. Bây giờ đương nhiên đã đến thời kỳ nhiều người khẳng định là họ đã sống ở đây bốn mươi năm vô ích. Tôi sẽ không nói thế. Ở đây tôi đã sống với một kho kinh nghiệm lớn mà tôi không muốn bị thiếu vắng. Người ta có thể khái quát hóa các kinh nghiệm này, vì trong tất cả các xã hội công nghiệp năng lực của con người hoàn toàn bị hạn chế khiến cho năng suất và hiệu quả trở thành những giá trị chủ yếu. Ở CHDC Đức năng suất và hiệu quả rất thấp, nhưng đó là điều không ai muốn, người ta bị các cơ chế ngăn trở không cho làm việc hiệu quả hơn. Nhưng người ta không thể phủ nhận là những giá trị này nằm ở trung tâm của các xã hội công nghiệp, thế giới thứ ba bị bóc lột và người dân nước mình bị méo mó đi.

Khi tôi mô tả những quá trình này với kinh nghiệm của bản thân mình, rõ ràng những người sống trong các xã hội khác nhận ra bản thân mình trong đó. Vì thế chúng tôi, cả khi liên minh với nước Đức còn lại, không được từ bỏ sự tự chủ nhất định một cách quá nhanh chóng. Ở đây còn giữ được một số giá trị lý tưởng không thể xuất hiện dưới chế độ quyền lực thống trị, nhưng đã tồn tại như nguyện vọng, ảo ảnh, ước mơ trong những giới trí thức nhỏ, cả ở các nhà thờ và các trường đại học tổng hợp. Giờ đây người ta không muốn nghe nhắc đến hình ảnh tưởng tượng đó nữa. Bây giờ họ phấn đấu vì các giá trị vật chất cũng là dễ hiểu. Họ có quyền làm như vậy. Chỉ có điều tôi nghĩ là sẽ lại đến lúc người ta tự hỏi thật ra mình có thể dùng cái gì ngăn cản tư tưởng hiệu quả và cạnh tranh bị thả lỏng này. Chúng ta phải gìn giữ một tia sáng thật nhỏ nhoi cho thời kỳ ấy.

STEENHUIS: Chúng ta đã nói một chút về các tư tưởng. Chủ nghĩa Marx còn lại được gì?

WOLF: Tôi vẫn nghĩ rằng chủ nghĩa Marx, từng phần của nó đâu phải là một phương tiện không phù hợp, ví dụ như để phân tích xã hội tư bản chủ nghĩa. Tất nhiên là bây giờ lần đầu tiên nhiều thứ thuộc về chủ nghĩa Marx bị vứt bỏ. Tôi có thể hình dung ra là sau một vài năm có thể những người cánh tả lại có thể liên hệ đến các lý thuyết của chủ nghĩa Marx  như là tác dụng ngược. Tôi không rõ liệu lại có nhu cầu phân tích những điều đang diễn ra trên thế giới hôm nay không. Về lâu về dài người ta không thể bằng lòng với câu châm ngôn ‘sống đơn giản’ được. Các cơ chế đang thống trị thế giới quá phức tạp và rộng lớn để làm được như thế. Con người thời kỳ đồ đá có thể sống đơn giản như vậy được, chúng ta thì không.

STEENHUIS: Và chị cũng nghĩ đến một giá trị như tình đoàn kết?

WOLF: Vâng, tất nhiên rồi. Tình đoàn kết là giá trị lớn nhất có được nhờ tất cả mọi người đang phải chịu áp lực muốn được hoạt động tự do hơn. Áp lực này tất nhiên một mặt có tác dụng phá hoại tình đoàn kết và gây chia rẽ. Ví dụ như các thành viên của Hội nhà văn cũng bị chia rẽ thành một bên tuân theo giới có quyền lực, bởi họ bị phụ thuộc vào Hội vì lý do kinh tế, Hội bảo đảm kinh tế cho họ. Và một nhóm nhỏ khác chống đối lại chuyện đó. Sự chia rẽ này có ở tất cả các xí nghiệp, hay ít nhất là ở tất cả các cơ quan văn hóa. Nhưng những người không muốn làm gì hết khá đoàn kết với nhau.

Giờ đây sinh ra những khối đoàn kết và khối thế lực mới, vì một cuộc đua mới đang bắt đầu. Những đảng và phe phái mới phải tự khẳng định vai trò của mình và bật lên khỏi các nhóm khác. Tình hình ở nước tôi sẽ lạnh lẽo và khắc nghiệt hơn nhiều. Và có thể sau một khoảng thời gian một số người sẽ cảm thấy nó là một điều bất thiện, nhưng chuyện đó là không thể tránh khỏi. Lúc này đây người ta chưa thể nói sẽ gìn giữ được gì của tình đoàn kết. Có thể tia sáng nhỏ nhoi này một lần nữa lại rút trở lại vào văn học. Nhưng tôi hi vọng rằng người ta, với vai trò là người làm chính trị, cũng có thể đưa nó ra xã hội, điều mà họ từ lâu chưa làm nổi.

STEENHUIS: Tôi nghĩ người ta cần phải đoàn kết với toàn thế giới.

WOLF: Đúng, được thế thì thật là hay. Những người như tôi, và không phải là ít đâu, đã có cơ hội được làm quen với những đất nước khác và đôi khi sống lâu lâu ở đó. Ở đâu cũng có những cơ chế khuyến khích hay bóp méo. Kinh nghiệm ấy không làm tôi bớt gắn bó với đất nước này. Nhưng tôi không thể nhìn nhận nó như là đất nước quan trọng duy nhất trên thế giới nữa. Hiện giờ tôi bị nó chiếm lĩnh hoàn toàn, nhưng tôi rất mong mỏi là trong một thời gian có thể thấy trước được chúng tôi lại có thể có được khoảng lùi để nhận thấy: chúng tôi là một phần của châu Âu và châu Âu này là một mẩu nhỏ của một thế giới có những vấn đề hoàn toàn khác.

STEENHUIS: Kinh tế hoàn toàn mang tính quốc tế. Tôi nghĩ văn hóa cũng vậy. Giờ đây chúng ta cũng cần phải có tư duy mang tính quốc tế.

WOLF: Văn học phải diễn tả các vấn đề quốc gia và vùng miền càng chính xác càng tốt, chứ không phải là một thứ gì mờ nhạt có tính quốc tế mà ta không biết và không có thực. Tôi có thể viết về một ngôi làng ở Mecklenburg hay một ngôi nhà tại Berlin hay về những người hiện đang đi qua đi lại ở biên giới. Nếu nó được nhìn nhận đủ ‘xa’, thì có thể nó sẽ có tác dụng quốc tế hay làm bạn đọc ở các nước khác nữa quan tâm. Với âm nhạc và hội họa thì chắc chắn là khác. Văn học liên quan đến ngôn ngữ, và ngôn ngữ gắn với các dân tộc và vùng miền. Với văn học tất cả những điều đã thay đổi sau hàng thế kỷ đều đúng, khiến tôi chỉ có thể diễn đạt kinh nghiệm của mình, và kinh nghiệm của tôi là cuộc sống trong những hoàn cảnh cụ thể nhất mà tôi phải viết ra càng chuẩn xác càng tốt.

STEENHUIS: Điểm đặc biệt trong văn phong của chị  là sự liên kết giữa liên tưởng và phân tích. Ghép nối hai hình thức thể hiện này chẳng khó lắm sao? Chả hạn như nữ văn sỹ Nathalie Sarraute từ chối phân tích. Bà ấy nói là khi ấy vốn từ thay vì giàu có lại thành ra bị giản lược.

WOLF: Tôi nghĩ về căn bản là phải xúc cảm một cách có tư duy và tư duy có cảm xúc. Tư duy và cảm giác không tách rời nhau; mỗi ý nghĩ đều thấm đẫm các cảm xúc mà tôi đang sống trong chúng. Khi trầm uất tôi suy nghĩ khác, đi tới những kết luận khác với lúc tôi ở trong trạng thái hân hoan.

STEENHUIS: Nhưng suy nghĩ và phân tích khác chứ nhỉ ?

WOLF: Vâng, người ta luôn suy nghĩ nhưng không phải lúc nào cũng phân tích. Với tôi thì thế này, như tất thảy mọi người đôi khi tôi khổ sở vì tâm trạng không chắc chắn. Sau đấy tôi vui mừng, tôi hầu như có thể nói là đã tìm ra được một cách thức nhận biết và gọi tên được một số tâm trạng nhất định. Với tôi sự thể hiện một cách trừu tượng thật quan trọng. Ví dụ, khi tôi bế tắc lúc sáng tác, thì thật ra lý do luôn là vì ( dẫu cho đó cũng là điều mãi sau đó tôi mới nhận thấy) là tôi xấu hổ vì một vài khám phá nhất định về bản thân mình. Và mỗi khi tôi dám vượt qua sự ngần ngại này và diễn đạt được sự nhận thức ấy, thì tôi sáng tác dễ dàng hơn. Heinrich Böll có lần đã nói với tôi. Đôi khi người ta viết cả một cuốn sách để giấu trong đó một câu duy nhất. Hãy coi cái câu duy nhất đấy là một hình thức ẩn dụ, thì nghĩa là tôi viết để đưa một tri thức nhất định về mình vào đó. Nhưng khi tôi chùn tay hay muốn né tránh thì tôi không thể viết được. Lúc ấy tôi có thể vứt bỏ tất cả.

STEENHUIS: Chị có thể cho tôi một ví dụ về sự cản trở ấy không?

WOLF: Điều đó thể hiện rất rõ trong Mẫu tuổi thơ. Tôi cần một, gần hai năm, để viết những dòng đầu tiên. Tôi đã bắt đầu lại từ đầu ba mươi sáu lần, lúc tôi viết mười, lúc tôi viết năm mươi dòng. Nó kéo dài tới khi tôi đến gần đứa trẻ ấy, ‘bản thân tôi’, đến mức tôi tìm ra được giọng điệu, cách hành văn nhất định ấy. Dĩ nhiên tôi còn gặp nhiều cản trở và rào cản nữa khi đang viết cuốn sách. Nhưng bắt đầu hầu như bao giờ cũng vậy.

STEENHUIS: Nhưng chị cũng có thể vui vẻ vì một sự cản trở như thế.

WOLF: Vì sao?

STEENHUIS: Khi ấy chị biết rằng bây giờ là nghiêm túc rồi và chị  sẽ tiếp tục viết.

WOLF: Nhưng khi ở trong tình cảnh đó thì người ta chỉ tuyệt vọng mà thôi, vì không nhớ lại được rằng lúc này sẽ có một điều quan trọng xuất hiện. Người ta không thể dự đoán là lần này mình cũng sẽ vượt qua được. Mỗi lần ta lại bị ngăn trở, hoàn toàn không thể viết tiếp được nữa. Nhưng nếu không như vậy, nếu những ước mơ của ta không bị ngăn trở trong tuyệt vọng hoàn toàn, thì nó cũng chả có ích gì hết. Ta không được phép dự đoán một lối thoát và cũng chả dự đoán được. Ta nghĩ giờ đây mình sẽ không bao giờ viết thêm dòng nào nữa. Nhiều năm có thể trôi đi trước khi tôi nhận thấy mình thật sự muốn nói điều gì. Chồng tôi thường biết trước từ rất lâu. Nhưng điều đó không giúp ích gì cho tôi cả.

STEENHUIS: Ông ấy không nói gì ?

WOLF: Thường thì tuy ông ấy có lầu bầu nhưng kiềm chế không nói ra. Khi tôi ở vào một giai đoạn tuyệt vọng như vậy thì ông ấy cũng chẳng thoải mái gì. Ông ấy biết rõ là chuyện đó sẽ qua đi. Nhưng tôi thì không. Ông ấy thử truyền đạt lại điều đó cho tôi, nhưng tôi chỉ có thể cho đó là điều không thể chấp nhận nổi. Thái độ này dần dà trở nên quen thuộc đến mức ông ấy mãi không nói thẳng ra điều mình nghĩ.

STEENHUIS: Mẩu chuyện mùa hè kể về một sự cản trở như vậy, có phải không nhỉ ? Nhân vật chính Ellen đã trải qua một mùa đông khó khăn. Tại một ngôi làng ở Mecklenburg. Sự cóng lạnh của cô ấy dần dần mất đi và năng lực sáng tạo quay về. Người ta cũng có thể đọc cuốn sách này như một bài thơ điền viên với những âm hưởng dậm dọa. Tôi nghe nói là chị đã mất nhiều thời gian sáng tác nó và mãi sau này nó mới có được hình thức rõ ràng.

WOLF: Những điều được mô tả trong Mẩu chuyện mùa hè là những gì tôi đã trải qua vào những năm sau năm 1975. Cuộc sống ở nông thôn, nhóm bạn bè xung quanh tôi. Đó là một trải nghiệm mới mẻ. Một kinh nghiệm nhiều người trải qua trong khoảng thời gian ấy. Thế lực chính trị sẽ không cho phép một sự cộng tác mang tính phê phán nào, điều này trở nên rõ ràng. Điều đó là không thể phủ nhận, muộn nhất là sau khi Wolf Biermann bị tước quyền công dân và các phản ứng đối với sự phản đối của chúng tôi, nhiều người đã tham gia phản đối, nhiều người trong số đó bị trừng phạt và khai trừ nặng nề hơn chúng tôi. Câu hỏi đặt ra là liệu người ta có thể ở lại CHDC Đức hay không. Tôi đã chần chừ khá lâu. Chúng tôi cân nhắc khả năng ra đi (rất) lâu. Thành thực mà nói chúng tôi không biết sẽ đi đâu. Chúng tôi không thấy một sự thay thế ở một đất nước nào khác. Thêm vào đó tôi thực sự chỉ cực kỳ quan tâm đến đất nước này. Chỉ có ở đây tôi mới cảm nhận được mối bất hòa gay gắt dẫn đến những bùng phát có tính sáng tạo với tất cả nỗi tuyệt vọng. Việc bị khai trừ, sự tự hoài nghi bản thân mình mà cuộc sống ở đây đem lại. Đó là lý do tôi sáng tác.

Cũng còn có những lý do cá nhân khác nữa. Tôi sẽ không khi nào ra đi mà không có các con gái tôi, nhưng ở đây chúng có gia đình, môi trường sống của mình. Tôi còn có cả người cha rất cao tuổi đã mất năm nay nữa. Cụ sẽ chết mất nếu tôi ra đi. Nhiều người viết thư hoặc nói với tôi là cần có tôi ở đây, điều đó cũng đóng một vai trò to lớn. Tôi nhận thức rõ rằng mình phải tham dự vào những hoàn cảnh khó khăn, gây nên những tranh cãi về đạo đức. Với tôi chuyện đó rất nặng nề.

Chắc là người ta có thể đọc được trong các cuốn sách của tôi là sự giải thoát nội tại của tôi đã diễn ra như thế nào. Tôi hãy còn nhớ như in thời gian và địa điểm khi tôi cảm thấy rõ ràng là mình phải đi khỏi nước CHDC Đức nếu không thể hoàn toàn giải thoát bản thân khỏi mọi sự lệ thuộc đang kìm hãm cách nghĩ, cách cảm và cách viết của mình. Tôi cũng biết là mình sẽ không làm được điều đó một sớm một chiều và có lẽ nhiệm vụ của tôi là mô tả quá trình ấy. Diễn tả một điều gì đó mình không thể diễn đạt nổi nếu ngày một ngày hai đi khỏi đây. Thế rồi mọi sự tiến triển là tuy tôi hãy còn gắn bó nhưng lại không cảm thấy một sự lệ thuộc nào nữa. Nhờ đó mà đối với tôi hoàn cảnh của đất nước mình hiện nay không mang nhiều tính thảm họa như đối với những người khác. Tôi đã trải qua cơn đau sớm hơn thế nhiều. Tôi cảm thấy cơn đau thực sự vào năm 1968 khi các đoàn quân của khối hiệp ước Wácsa va vào chiếm đóng Tiệp khắc. Và một lần nữa vào năm 1976, khi tôi nhận ra rằng mình hãy còn hi vọng để rồi nó bị hủy hoại hoàn toàn. Một cơn đau dữ dội kéo dài qua nhiều năm tháng.

Trong Mẩu chuyện mùa hè tôi đã tập hợp nhiều mùa hè lại với nhau. Cùng thời gian ấy tôi viết Không chỗ nào. Không nơi nào cả và Kassandra. Tình bạn và sự sum họp, những điều về sau tôi mô tả trong Mẩu chuyện mùa hè, diễn ra ở phần nền phía sau. Trong những nhóm này nhiều người dân CHDC Đức hồi đó đã gìn giữ quyền bất khả xâm phạm của mình và tạo lập cho mình sự tự do về tư tưởng. Như tôi biết bây giờ thì với nhiều người cuốn sách này là một mẩu chuyện mô tả đời sống của chính họ. Tôi cũng nghĩ thậm chí nó còn là một sự báo trước các sự kiện về sau này, vì nó mô tả lý do tại sao không thể tiếp tục mãi như thế được.

Tôi rất đắn đo khi in nó vì đó là cuốn sách riêng tư nhất của tôi. Bạn bè tôi cũng ngăn cản, dẫu cho trong truyện tôi đã thay đổi tất cả bọn họ đi rất nhiều và tưởng tượng ra thêm nhiều điều. Không có ai thực sự như họ nhìn nhận bản thân mình hay người khác nhìn nhận họ cả. Tôi tự hỏi liệu cuốn truyện có bị hiểu nhầm thành một bài thơ điền viên, một bản mô tả những gì đẹp đẽ và dễ dàng hay không, trong khi cuộc sống ở đây không phải là một bài thơ điền viên. Người ta phải thuyết phục tôi cho in cuốn sách. Với mỗi cuốn lại mỗi khó.

STEENHUIS: Hình thức thật khác thường. Chị tự kể về mình từ điểm quan sát nội tại và đồng thời từ ngôi thứ ba, cũng như từ góc độ bè bạn của mình. Sự pha trộn giữa tưởng tượng và thực tế thật phức tạp.

WOLF: Đúng thế. Mãi về sau tôi mới nghĩ ra cách hành văn để con người nói ra từ nội tâm mình như vậy, vì muốn đánh giá nó một cách đúng đắn. Tôi không muốn đánh giá họ từ phía ngoài, mà cho họ cơ hội tự diễn giải.

STEENHUIS: Nhưng khi mô tả một ai đó từ bên ngoài, ta chỉ kể lại những gì ta thấy. Chẳng nhẽ không có chút kiêu căng khi ta khẳng định là mình cũng có thể mô tả bạn bè từ nội tâm họ sao? Chị có trò chuyện với họ về điều đó không?

WOLF: Tất nhiên là có chứ; họ phản ứng rất khác nhau, một vài người thì khoan dung, những người khác thì không thể chấp nhận được chuyện đó. Nhưng sự mô tả từ bên trong luôn bị cái nhìn của những người khác phản chiếu và làm đứt đoạn. Trong cuốn sách có một câu là chúng ta chỉ đánh giá đúng được thời đại này nếu mỗi người đều có thể đưa ra được cách mô tả nó của mình. Điều đó đúng với Sarah Kirsch, người viết về cũng mùa hè ấy trong Hoàn toàn hoang vắng và Gió xuôi. Khi cuốn sách của bà ấy xuất bản thì bản thảo của tôi đã hoàn tất. Bà ấy biết tôi đang viết nó nhưng chúng tôi không biết bản thảo của nhau. Tôi nghĩ sự quan tâm xem ai đứng đằng sau từng nhân vật riêng lẻ hiện đã hoàn toàn mờ nhạt và sự quan tâm về mặt văn chương xuất hiện. Tuy thế tôi chỉ cho phép mình quyền được viết về người khác khi tôi suy nghĩ  về bản thân mình một cách không thương xót nhất.

Điều kỳ lạ là bạn bè ở Italia cũng nói rằng họ cũng đã trải qua thời kỳ đó tương tự như thế. Như thể các nước châu Âu là những ống thông nhau, làm chúng tôi có những trải nghiệm giống nhau từ sau chiến tranh, nhưng có thể là từ trước đó lâu rồi. Có lẽ văn học đã sắp đặt ‘Ngôi nhà châu Âu’ một chút trước rồi.

STEENHUIS: Vì sao chị lại viết cuốn Kassandra ? Sau khi bận tâm với quá khứ chiến tranh trong Suy nghĩ về Christa T. và Mẫu tuổi thơ và sau khi nghiên cứu về chủ nghĩa lãng mạn Đức với Không chỗ nào. Không nơi nào cả, chị đã đi sâu vào lịch sử Hy lạp cổ đại.

WOLF: Chuyện đó liên quan tới điều kiện thời gian. Chúng ta sợ một cuộc chiến tranh nguyên tử, sợ sự hủy diệt nền văn minh của chúng ta. Tôi tự hỏi. Gốc rễ của những lực lượng hủy diệt của nền văn minh của chúng ta dẫn đến tự hủy diệt này nằm ở đâu ? Tôi liên tục trở về quá khứ. Những trải nghiệm thông qua các giác quan về phong cảnh Hy lạp khi tôi nhìn thấy các địa điểm cổ xưa có tính chất quyết định. Khi ấy tôi có được địa điểm mình muốn cố định câu chuyện. Tôi đi tìm một phép ẩn dụ cho nó, xem một người phụ nữ có thể hành xử ra sao trong một xã hội có tính hủy hoại như thế. Kassandra và Troja là hình mẫu cho nó.

STEENHUIS: Nhà nghiên cứu về hòa bình và xung đột người Anh Mary Kaldor mới đây có viết một cuốn sách về cuộc chiến tranh lạnh, The Imaginative War. Đó là một trò chơi, một trò chơi tưởng tượng nguy hiểm. Nhà nghiên cứu người Thụy Điển Alva Myrdal cũng viết là hai cường quốc, Hợp chúng quốc Hoa Kỳ và Liên Xô, cần có nhau. Trò chơi đe dọa là có một cuộc chiến tranh cần cho một bên để mở rộng nền kinh tế tư bản chủ nghĩa, và cho bên kia duy trì đế chế của mình. Mối đe dọa này đã trừng phạt và áp bức hàng triệu con người. Nhưng đó là về một cuốn tiểu thuyết hư cấu. Trong cuốn sách của chị nguyên cớ của cuộc chiến thành Trois, việc bắt cóc Helena, cũng là một điều hư cấu. Helena chưa hề ở Trois bao giờ.

WOLF: Chị biết đấy, mối nguy hiểm to lớn này hãy còn đó khi lãnh đạo của chế độ phụ hệ cần có những cơ chế mà họ phải có để chuyển tải sự chia rẽ nội bộ, sự bất lực không thể xúc cảm và yêu thương của họ ra bên ngoài. Nhiều người đàn ông chỉ có thể có cảm xúc khi phá hủy. Đó là một nhận thức kinh sợ luôn bị kìm nén, cả tôi cũng kìm nén. Tôi luôn phải tự lý giải  cả với những sự phát triển diễn ra hôm nay nữa, rằng nền văn minh của chúng ta về cơ bản mang tính hủy diệt như thế nào và để giảm thiểu sự hủy diệt ấy sẽ khó khăn vô cùng, nhưng vẫn phải diễn ra thôi.

STEENHUIS: Sự hủy diệt có sinh ra khi người ta không dám là bản thân mình hay không?

WOLF: Do đâu mà đàn ông lại phải là anh hùng nhỉ ? Phải làm đàn ông đương nhiên là bất hạnh. Ít ra thì cho tới gần đây là như thế. Ngày nay đã có các cách khác để những người đàn ông trẻ tuổi được người ta biết đến, và một số cũng làm được như thế. Nhưng đàn ông từ trước đến nay đều phải tự khẳng định mình theo một kiểu cách anh hùng nào đấy. Dù anh ta là ông chủ doanh nghiệp, chính trị gia, nghệ sỹ hay là một người công nhân khỏe mạnh. Điều đó có nghĩa là người ta phải tự kìm nén một phần của bản thân mình. Người ta không tha thứ cho bản thân vì điều đó. Họ cố san bằng khoảng cách với những người khác để có thể tự tồn tại được. Cho đến gần đây làm đàn ông vẫn là bất hạnh. Nếu người ta tạo điều kiện để đàn ông tự khẳng định mình từ những cảm xúc nhẹ nhàng thì đó quả là một cuộc cách mạng êm ái. Hiện giờ ít có khả năng là người ta làm được điều đó.

STEENHUIS: Chị  thấy là phụ nữ có phần nào dám là bản thân mình hơn ?

WOLF: Đúng, họ rõ ràng có nhu cầu này mạnh mẽ hơn. Và có lẽ họ cũng dễ dàng ốm đau hay buồn khổ hơn nếu không thực hiện được điều đó. Từ bé đàn ông đã phải học cách tạo vỏ bọc bảo vệ, nhiều người có thể bảo vệ vẻ ngoài của mình lâu hơn. Phụ nữ chưa bị ép vào những cơ cấu xã hội lâu đến thế. Nhưng rồi điều đó sẽ xảy ra. Phụ nữ làm chính trị phải phát triển cũng những cơ cấu xã hội ấy trong cơ chế này để tự khẳng định mình. Nghĩa là cô ta có một nhóm phụ nữ ủng hộ quanh mình và cho phép cô ta vẫn được là bản thân mình. Vì thế với tôi đó là một con đường sai lầm hoàn toàn. Phụ nữ hướng đến quyền lực; phụ nữ ở những ngành nghề, vị trí y hệt, khi vẫn là những chức năng và cơ cấu như thế. Lúc ấy điều xảy ra với những phụ nữ này cũng sẽ y như với đàn ông.

STEENHUIS: Chị có viết nhật ký không?

WOLF: Điều lạ là trong những tuần này thì không. Còn không thì có.

STEENHUIS: Mối liên quan giữa việc viết nhật ký và sáng tác văn học của chị là như thế nào?

WOLF: Viết nhật ký là để chuẩn bị cho sáng tác văn học, sự tự nghiền ngẫm để hóa giải, chẳng hạn như là những cản trở. Tôi thường diễn đạt một cách không chủ tâm một điều gì đó trong nhật ký giúp tôi hư cấu lúc viết. Tất nhiên nhật ký cũng chứa các chi tiết và hồi ức. Các cuốn nhật ký chủ yếu quan trọng là vì tôi luôn luôn có thể rút lại từ chúng tâm trạng trong các năm nhất định. Tôi không thể quá lừa dối mình về những điều từng nghĩ, từng cảm, vì nó được cố định ở đó rồi.

STEENHUIS: Cùng lúc ấy lại xác định tất cả mọi tâm trạng đã viết trong nhật ký chẳng phải là khó lắm sao? Chị không bám lấy những cách diễn đạt ấy chứ?

WOLF: Thật kỳ quặc là tôi quên hết.

STEENHUIS: Chị không đọc lại lần nữa à?

WOLF: Không. Tôi quên hẳn những gì từng viết. Năm ngoái tôi đọc lại tất cả những ghi chép của mình về một đề tài nhất định trong nhiều năm, và thấy một câu được diễn đạt tối thiểu là năm lần với cùng một lời lẽ. Điều đó quả đã làm tôi hơi sốc. Nhưng nó cũng cho thấy mình rõ ràng đã làm gì trong nhiều năm. Tôi cũng quên những gì đã viết ra trong các cuốn sách của mình. Tôi thường gặp những người biết rõ về sách của tôi hơn tôi. Thật lạ lùng, có lẽ đó cũng là một niềm hạnh phúc. Tôi cũng quên cả những lời phê bình.

STEENHUIS: Tự do hơn.

WOLF: Ngày càng tự nhiên hơn. Người ta cần có nó để sáng tác.

STEENHUIS: Chị đã có con từ khi còn trẻ. Điều đó đã ảnh hưởng đến sáng tác của chị  ra sao?

WOLF: Tôi không thể trả lời chính xác câu hỏi này được vì không thể hình dung ra một cuộc sống không con cái. Đơn giản là chúng luôn ở đó. Khi chúng còn nhỏ, ảnh hưởng của cảm tính thật lớn. Tôi trải nghiệm nhiều điều thông qua thính giác và cảm giác. Đối với các cháu tôi bây giờ tôi cũng nhận thấy chúng gây nên những tình huống bất ngờ nào, nhờ đó mà người ta còn linh hoạt ra sao. Có lẽ tôi không học hỏi ở ai nhiều hơn ở các con gái tôi. Cả về sau này nữa, vì chúng là một thế hệ khác và đã và đang giúp tôi suy ngẫm về bản thân mình. Với tôi con cái là một chất men, là nền tảng của cuộc sống của tôi. Tôi không bao giờ hiểu được Simone de Beauvoir và sự cự tuyệt  con cái hoàn toàn của bà ấy, vì dường như nó cản trở đến sự phát triển tri thức.

STEENHUIS: Nhiều nữ văn sỹ không sinh con; sự kết hợp này thật khó khăn.

WOLF: Đúng là khó khăn thật, tôi cũng biết điều đó qua các nữ đồng nghiệp của mình. Tôi không nghĩ rằng đó chỉ là một vấn đề của các nhà văn nữ. Phụ nữ thế hệ tôi chắc chắn đã mắc nợ con cái họ nhiều. Và thật khó mà sống chung với nhận thức ấy. Nhưng cả những người trẻ hơn cũng đang phải chịu trách nhiệm trước con cái. Tôi đã luôn sống và làm việc hết sức mình, còn hơn mức mình có thể cố. Nhưng có lẽ đáng ra tôi đã phải làm những việc khác, giống như các con gái tôi đang làm với con cái của chúng. Trong những năm năm mươi và sáu mươi mối quan hệ giữa người với người  thường bị xếp sau chính trị và công việc. Bây giờ là hậu quả của nó. Điều tôi có thể nói với bản thân mình là đã không ngăn cản con cái mình trở thành người như chúng hiện nay. Nhưng những đứa con của các bậc cha mẹ hồi đó không thể tạo dựng được những mối quan hệ thực sự với con cái giờ đây là những người trẻ tuổi đang  đi khỏi tổ quốc.

STEENHUIS:  Chị đã sống với chồng được bốn mươi năm?

WOLF: Gượm đã !  Có thật là bốn mươi năm không ? Quả đúng thế thật. Chúng tôi quen nhau năm 1949. Chị sẽ hỏi vì sao mà được như thế?

STEENHUIS: Tôi nghĩ một mối quan hệ lâu dài như thế đem lại một sự vững chãi to lớn cho việc sáng tác.

WOLF: Đúng, đúng là thế.

STEENHUIS: Chị không viết về tình dục.

WOLF: Không hẳn như vậy. Nhưng về cơ bản là thế. Tôi không có nhu cầu. Tôi nghĩ về chuyện đó cũng như Ingeborg Bachmann. Bà ấy nói đó là chuyện giữa hai con người. Tất nhiên người ta không thể lấy nó làm lý do viết văn. Chồng tôi và tôi luôn bị hút vào các cuộc thảo luận, phê bình, các chiến dịch, chúng choán hết những năm tháng hồi trẻ của chúng tôi, nó thúc giục tôi viết ra. Thứ còn lại, tình yêu, tình dục, luôn luôn có đó, như một cái nền hiển nhiên vậy. Tôi chưa bao giờ có nhu cầu mô tả tình dục. Tôi cũng ngại ngùng khi đi quá sâu vào đời sống tình dục của bản thân.

STEENHUIS: Chúng ta vừa mới nói về ý nghĩa của cảm giác và cơ thể. Wilhelm Reich nói là những người được thỏa mãn đầy đủ về tình dục ít có khuynh hướng áp bức người khác. Khi người ta cảm thấy thoải mái, tự chủ và sống với tất cả các giác quan…

WOLF: Thì họ không cần sáng tác nữa. Sáng tác xuất phát từ xung đột, và ở nước tôi các xung đột xã hội đứng ở vị trí trung tâm. Cuộc sống chung của chúng tôi đầy căng thẳng, nhưng kì lạ là không khi nào lâm nguy, chưa bao giờ bị tổn hại. Tôi không rõ Gerd sẽ nói sao, nhưng tôi biết anh ấy là người bạn đời mình cần có, chủ yếu là vì anh ấy hiểu rõ tôi. Vì tôi có thể tranh luận với anh ấy về điều mình đang viết mà tin chắc là anh ấy sẽ không xúc phạm tôi. Khi ta xuất bản một cuốn sách, luôn luôn có những lời công kích có tính hủy hoại khó mà chịu đựng nổi. Nhưng nếu trước đó ta trao đổi ý kiến - thường đầy tính phê phán , mà ta biết đây là một người nào đó muốn bạn biểu lộ bản thân càng đầy đủ càng tốt, đó là một hạnh phúc lớn lao. Ngoài ra cuộc sống thường nhật của chúng tôi không khi nào nhàm chán. Đó là một cuộc trò chuyện lâu dài bất tận. Và rồi còn con cái nữa. Tôi nghĩ nếu không có những người gần gũi với mình như thế thì đã không sống nổi đến hôm nay. Đã có những thời kỳ nguy ngập…

STEENHUIS: Chị  đã viết về anh trai trong cả Mẫu tuổi thơ cũng như Sự cố. Người anh trai là một chủ đề văn học hay xuất hiện ở các nhà văn nữ. Ví dụ như Marguerite Duras. Có phải người anh trai là một cơ hội để suy nghĩ thấu đáo về đàn ông hay không ? Người tình, người cha, người anh và người con trai là những mối liên hệ quan trọng nhất của một người phụ nữ với đàn ông. Nhưng chị không có con trai.

WOLF: Bây giờ tôi có hai đứa cháu trai. Từ chúng tôi học được nhiều điều về đàn ông. Đàn ông bé con! Tôi thường phải bật cười vì chúng. Ban đầu tôi không chủ định viết về anh trai mình để có thể nói được điều gì đó về ‘đàn ông’. Tôi lấy chủ đề này từ vốn kinh nghiệm của mình. Sau đó nó có vẻ là một cơ hội để viết về một người đàn ông gần gũi với tôi nhưng cũng rất khác tôi. Tôi luôn tranh luận với anh ấy. Mặc tất cả mọi chuyện, kể cả các ý kiến chính trị khác biệt chúng tôi vẫn rất gắn bó và có cảm tình với nhau. Tôi vui mừng được viết về một ai đó rất khác mình, hoài nghi mình và đôi lúc làm mình phát khùng lên, nhưng không xa lạ với mình. Tôi chưa từng viết được về người nào đó mình ghét.

STEENHUIS: Chị  có nghĩ các nhà văn nữ đã đem lại điều gì đó đặc biệt cho văn học không?

WOLF: Một câu hỏi luôn khó trả lời. Tôi nghĩ là phụ nữ tiết lộ về bản thân mình nhiều hơn. Tôi thấy hình như văn học của thế kỷ này bị cái mà Ingeborg Bachmann gọi là ‘căn bệnh’. Căn bệnh của đàn ông, làm tổn thương. Người ta cũng có thể gọi nó là một lời nguyền, một tai ách mà nhiều đàn ông không có lỗi khi thú nhận các cảm xúc của mình thật khó khăn. Nếu bây giờ tôi gọi đó là sự khác biệt giữa văn học ‘của đàn ông’ và ‘của phụ nữ’ thì có vẻ đơn giản hóa quá. Trong lúc tôi thấy, viết trong ngoặc đơn, sự bày tỏ dài dòng cảm xúc của phụ nữ, sự dâng tràn không cân nhắc, không có hình dạng cụ thể này thường thật là kinh khủng. Nhưng có thể nhờ thế mà gìn giữ được điều gì đó. Lòng tin vào tính chủ thể có thể hữu ích và giúp đỡ, động viên tất cả, kể cả những nhà văn nam nữa.

Phong trào giải phóng phụ nữ ở CHDC Đức có vê như rất phát triển, trong thực tế thì nó chưa hoàn toàn đáp ứng lòng mong đợi. Cách đây mấy hôm diễn ra buổi họp đầu tiên của một Hội phụ nữ tự quản. Chắc chắn đây là buổi họp hay nhất những tuần qua, rất hồ hởi, điềm tĩnh, có tinh thần xây dựng, và thành công. Không phụ nữ nào có nhu cầu khẳng định vai trò của mình. Họ không muốn tự thể hiện mình  ( điều ta rất hay thấy ở đàn ông ) mà bày tỏ vấn đề làm họ băn khoăn. Có lẽ từ tâm trạng này sẽ nảy sinh một điều gì đó tốt lành.

Giờ đây chúng ta lại đi từ viết văn sang các cơ cấu xã hội. Nhưng những điều đó có ảnh hưởng qua lại với nhau. Sẽ hữu ích nếu các nữ nhà văn chúng tôi được thấy phụ nữ thật sự tự chủ như thế nào. Và có thể chúng tôi sẽ giúp một tay.

         11 tháng Mười Hai năm 1989

THẾ DŨNG  dịch

http://www.gio-o.com/TheDung.html

© gio-o.com 2010