Hannes Bahrman & Chritoph Links
Biên niên sử của Cách mạng
Thế Dũng dịch
(phần 3, tiếp theo)
Chú thích của Thế Dũng: Chronik der Wende- Biên niên sử của Cách mạng - ( DDR từ 07.10.1989 đến 18.12.1989) là công tŕnh biên khảo của hai tác giả hiện đang sống bằng nghề xuất bản tại CHLB Đức: Hannes Bahrman ( sinh 1952), nhà nghiên cứu lịch sử và khoa học về Mỹ latinh & Chritoph Links ( sinh 1954), cử nhân Triết học kiêm nhà phê b́nh văn chương. Là giám đốc nhà xuất bản Ch.Links, nhà xuất bản tư nhân đầu tiên xuât hiện tại CHDC Đức từ tháng 12 năm 1989.
Bản dịch này dựa theo nguyên tác tiếng Đức do Nhà xuất bản Ch.Links xuất bản năm 1994 tại Berlin.
Bản quyền của bản dịch này thuộc về Edition VIPEN. Toàn bộ cuốn sách sẽ được xuất bản vào năm 2010 bởi sự hợp tác giữa Nhà xuất bản Ch.Links và Edition VIPEN.
Đă đi trên gio-o: Phần 1, 2, 3,
Thứ Hai, 30 tháng 10 năm 1989
Dưới sức ép của các thành viên công đoàn, sau nhiều lần chần chừ, đoàn chủ tịch Liên đoàn Lao động Tự do FDGB cũng phải họp để đặt vấn đề tín nhiệm đối với chủ tịch Harry Tisch, đồng thời là ủy viên bộ chính trị. Nhưng trái với đ̣i hỏi của nhiều công đoàn các xí nghiệp, đoàn chủ tịch không tuyên bố bất tín nhiệm đối với ông ta. Quyết định được hoăn đến 17 tháng Mười Một. Cả chủ đề công đoàn độc lập cũng không được đề cập đến. Lănh đạo công đoàn kiên tŕ với khuôn mẫu cũ khi ứng phó với công luận: Giới truyền thông chỉ được đưa tin trực tiếp sau nhiều lần thúc ép và phản đối ồn ào.
Hôm ấy người sáng lập đảng dân chủ xă hội của CHDC Đức (SDP), Steffen Reiche, phát biểu ư kiến. Ông tuyên bố với tạp chí tin tức ‘Der Spiegel’: ‘Nếu chúng tôi muốn thoát khỏi cuộc khủng hoảng sâu sắc ở CHDC Đức, tất cả các đảng phái phải gây được ảnh hưởng đến không chỉ tiến tŕnh đàm phán mà cả tiến tŕnh quyết định nữa. Và chỉ sau các cuộc bầu cử dân chủ mới khẳng định được đâu là nhóm đối lập. Tôi tin chắc là đảng SED, chứ không phải là chúng tôi, mới là phe đối lập với đa số ư chí của quần chúng.’ Reiche ủng hộ các cơ chế điều chỉnh kinh tế thị trường. Chúng phải được thực thi ở tất cả những nơi mà ưu thế của chúng được toàn thế giới công nhận. Để đảm bảo dung ḥa các khía cạnh xă hội và sinh thái của nền kinh tế, ông đề nghị đưa ra một điều luật khung đối với vốn tư nhân và giữ lại các thành phần của nền kinh tế quốc dân, do toàn dân chịu trách nhiệm.
Trong khi ấy hầu như cuộc hội đàm tập thể nào cũng đề cập đến các vấn đề về sinh thái. Sự ô nhiễm môi trường nặng nề và việc các tài liệu có liên quan bị giấu diếm đă làm nổ ra những phản đối mạnh mẽ tại các khu công nghiệp – dân cư. Tại thành phố Karl-Marx, dân chúng buộc chính quyền phải cam kết là sẽ công bố tất cả các tài liệu liên quan đến môi trường. Ngoài ra dự kiến c̣n có một pháp lệnh về mật độ sương khói tại tất cả các thành phố lớn. Đài địa phương của Magdeburg đă bắt đầu công khai những tài liệu đầu tiên. Báo ‘Buổi sáng’ đưa tin năm 1987 tính ra trong cả nước đă thải ra gần năm triệu tấn đi ô xít lưu huỳnh và gần một triệu tấn ô xít ni tơ. Nhưng những tài liệu này đă không được phép công bố.
Chủ tịch hội nhà báo CHDC Đức (VDJ), Eberhard Heinrich, trong một bài viết trên tờ ‘Nước Đức mới’ đă phản đối quy trách nhiệm chính sách truyền thông sai lệch cho ḿnh các nhà báo. ‘Cán bộ của nhiều cơ quan và tổ chức đang đối thoại hiện giờ đang chỉ trích giới truyền thông là thiếu cởi mở hay tô hồng, trước đây từng cung cấp cho chúng tôi những thông tin tô vẽ hoặc từ chối cung cấp thông tin.’
Tại Dresden thị trưởng Berghofer và các đại biểu của người dân tiếp tục gặp gỡ, tại buổi gặp Berghofer đă chính thức công nhận ‘Nhóm 20’ là đại diện cho quyền lợi của người dân địa phương. Với hành động này ông cũng đă ra tín hiệu cho các đại diện nhà nước khác. Tại buổi gặp ông ủng hộ việc triệt để đổi mới xă hội vô điều kiện. Bên cạnh 14 nhóm lao động đă được nhất trí với sự tham gia của người dân, 2 nhóm nữa được thành lập nhằm giải quyết vấn đề lao động công ích dân sự và đưa những người dân CHDC Đức trước đây trở lại tái ḥa nhập cộng đồng.
Tối ngày thứ hai ấy, các cuộc biểu t́nh lại diễn ra trên cả nước. Leipzig được chứng kiến cuộc biểu t́nh lớn nhất thời hậu chiến với hơn 200 000 người tham gia. Tâm điểm là yêu cầu đảng SED từ bỏ độc quyền lănh đạo. Người ta đồng thanh hô vang yêu cầu ‘Trao quyền lănh đạo cho những người cải tổ.’ Thị trưởng, TS Bernd Seidel, bước ra thảo luận ở quảng trường Karl-Marx và đ̣i hỏi trung ương tại Berlin ngay lập tức phải đưa ra những quyết định cải tổ cần thiết. ‘Ống kính Thời sự’ lần đầu tiên tường thuật trực tiếp tại nơi xảy ra sự kiện này.
50 000 người dân Halle biểu t́nh với yêu cầu chủ yếu là phải bảo vệ môi trường lâu dài cho khu công nghiệp chịu ảnh hưởng nặng nề nhất CHDC Đức. Các biểu ngữ viết: ‘Hành động đi, chúng tôi ủng hộ’. 40 000 người dân Schwerin yêu cầu băi bỏ các đặc quyền đặc lợi và thực hiện quyền b́nh đẳng đối với tất cả các đảng phái. Ở thành phố Karl-Marx 20 000 người biểu t́nh ủng hộ cho nhóm ‘Dân chủ Ngay bây giờ’ và thực hiện nghĩa vụ quân sự. Ở Poessneck tại Thueringen, 5000 người tuần hành trong im lặng trong thành phố. Ở Cottbus cũng có 20 000 người biểu t́nh. Lại một lần nữa v́ các đặc quyền đặc lợi. Đêm hôm ấy bí thư khu ủy Werner Walde cuối cùng cũng sẵn sàng đối thoại với người dân.
‘AHA’, chương tŕnh phát sóng dành cho thanh niên của đài truyền h́nh CHDC Đức, cũng đề cập đến những lời đồn đại ngày một nhiều về các ưu đăi không b́nh thường dành cho một số cán bộ lănh đạo. Quốc vụ khanh Alexander Schalck-Golodkowski, đồng thời là thành viên Ban chấp hành trung ương đảng SED, cố lắp bắp biện bạch cho chuyện này. ‘Quả thực tôi muốn nói, với tất cả ư thức trách nhiệm của ḿnh, là tất cả các đặc quyền chúng tôi phân chia ở đây – dù là ô tô Volvo hay những tiện nghi sinh hoạt mà các đại biểu quốc hội được sử dụng – tôi muốn khẳng định là từng đại biểu ở đất nước này, hiện tôi chủ ư nhắc đến các đại biểu đă đóng thuế và hoàn thành nghĩa vụ đối với tổ quốc như mỗi người dân. Ông ấy được hưởng những điều kiện, có liên quan đến việc nơi ông ấy ở có một cửa hàng bách hóa tổng hợp, tôi thấy thế là b́nh thường.’
Buổi tối đài truyền h́nh CHDC Đức phát sóng chương tŕnh số 1519, và là số cuối cùng, của ‘Kênh đen’ do Karl Eduard von Schnitzler biên tập và dẫn chương tŕnh. Từ 30 năm nay hàng tuần trong chương trinh này ông ta đều b́nh luận các bản tin của truyền h́nh phương Tây một cách hằn học và coi thường. Từ đó dẫn đến chuyện cơn phẫn nộ của phần lớn dân chúng đối với toàn bộ chính sách truyền thông tập trung hướng vào ông ta.
Thứ Ba, 31 tháng 10 năm 1989
Bộ giáo dục Quốc dân thông báo bốn học sinh của trường Carl-von-Ossietzky tại Berlin được phép tiếp tục học chương tŕnh tú tài. Tháng Mười năm 1988 họ bị đuổi học v́ đặt câu hỏi trên một tờ báo tường là duyệt binh vào ngày quốc khánh có c̣n hợp thời không trong khi nói chung người ta đang nỗ lực giải trừ quân bị. Quyết định đuổi học hồi đó có sự chỉ đạo của trung ương và từ đấy được coi như biểu tượng của chính sách đào tạo cố chấp của bộ trưởng Margot Honecker. Đồng thời nó cũng đánh dấu hỏi về vai tṛ của Egon Krenz, v́ Karsten, con trai ông ta, học ở chính trường này và có lẽ ông ta đă can thiệp vào các quyết định.
Cả Bộ Nội vụ cũng chịu nhún. Bộ này thông báo là hiện nay đang nghiêm túc cân nhắc việc cho phép nhóm hành động công dân Diễn đàn Mới được phép hoạt động. Đầu tiên vào ngày 22 tháng Chín, nhóm c̣n bị bác bỏ v́ đề cập tới một ‘chương tŕnh hành động chống chính quyền’ muốn đánh lừa người dân về các ư định thực của ḿnh. Sau đấy th́ bảo là xă hội không cần đến phong trào này. Chữ kư của hơn 100 000 người ủng hộ nhóm hành động công dân này, yêu cầu cho phép hoạt động của hầu như tất cả các cuộc biểu t́nh và những bước đi nhất quán về pháp lư mà luật sư Gregor Gysi đề xướng cho Diễn đàn Mới rốt cuộc đă khiến quyền lực nhà nước phải nhượng bộ.
Tiếp sau đó là một sự nhân nhượng nữa. Hướng tới đ̣i hỏi liên tục về tự do báo chí, phải bắt tay vào thảo một bộ luật về phương tiện thông tin đại chúng. Các đại diện của báo giới, hội điện ảnh và truyền h́nh thành lập nên một nhóm lao động tương ứng. Trong tương lai phải bảo đảm là việc đăng tải thông tin sẽ không bị ngăn trở và được tự do tiếp cận tất cả các thông tin.
Bộ trưởng bưu chính Rudolf Schulze thông báo trên truyền h́nh thanh niên CHDC Đức là tạp chí sô viết ‘Sputnik’ từng bị cấm theo chỉ thị riêng của Erich Honecker sẽ tiếp tục được bày bán tại các ki ốt kể từ mùng 1 tháng Mười hai.
Chủ tịch FDGB Harry Tisch giờ đây tuyên bố sẵn sàng từ chức. Những ngày qua ông ta đă bị các lănh đạo khu và cả các công đoàn cá thể chỉ trich kịch liệt. Đặc biệt là ban lănh đạo công đoàn FDGB Dresden đă cố gắng hết sức ḿnh, v́ đoàn viên công đoàn bỏ đi ngày một nhiều sẽ làm hại sự tồn tại của toàn bộ tổ chức.
Sau buổi họp hàng tuần của bộ chính trị mà Harry Tisch cũng tham dự, Egon Krenz sang Mát xcơ va, chuyến thăm nước ngoài đầu tiên của ông ta. Trước buổi gặp gỡ với Michail Gorbaschow ông ta tuyên bố trong một buổi phỏng vấn của truyền h́nh xô viết là xă hội xă hội chủ nghĩa ở CHDC Đức sẽ chỉ có thể tiếp tục phát triển ‘nếu được đảng lănh đạo’. Công cuộc đổi mới ở đất nước của ông ta chủ yếu mang ư nghĩa là đảng đảm nhận trách nhiệm về mọi lĩnh vực. Ở CHDC Đức đă có chế độ đa nguyên, ‘đa nguyên xă hội chủ nghĩa’, nhưng nó cần được tiếp tục phát triển.
Đoàn chủ tịch liên minh văn hóa họp tại Berlin lần đầu tiên tranh luận tự phê b́nh vai tṛ của ḿnh trong mặt trận tổ quốc và quốc hội và ủng hộ đổi mới trong xă hội xă hội chủ nghĩa. Vấn đề bảo vệ môi trường cũng được đặc biệt quan tâm.
Hôm ấy lần đầu tiên tờ ‘Tiếng nói dân chúng’ của Magdeburg công bố các tài liệu về các chất độc hại gây ô nhiễm không khí. Tại Buna người ta được biết các chi tiết về việc thải các chất độc hại vào không khí và nguồn nước.
Tối hôm ấy có một cuộc đại biểu t́nh ở Wittenberg bên sông Elbe, tại đó các yêu cầu cả gói về dân chủ của phe đối lập ghi thành bảy luận điểm được dán vào cổng ṭa thị chính.
Tại huyện lỵ Nordhausen ở Thueringen 10 000 người tụ tập trên băi họp chợ, dù bí thư khu ủy Gerhard Mueller đă ra thông báo sẽ trấn áp mọi cuộc biểu t́nh diễn ra trong khu vực. Nhưng nỗ lực nhằm đối thoại với lănh đạo thành phố bị ngăn trở. Chiếc xe chở loa phóng thanh như được hứa hẹn chỉ xuất hiện sau hàng tiếng đồng hồ, khi mọi người đă giải tán. Khi ấy, dưới chỉ đạo của các cán bộ, nó phải chạy hoàn vô ư nghĩa qua những đường ngang vắng vẻ. Nhưng sức ép của công chúng lớn đến mức cuộc tụ tập này được nhóm lại một tuần sau đó và những bài phát biểu không được tuyên đọc đă được các tờ báo địa phương in ra.
Phong trào phản đối hiện nay đă lan tới cả các thành phố vừa và nhỏ và tỏa rộng ra toàn quốc. Các lực lượng an ninh trong t́nh h́nh sẵn sàng ứng phó ngày càng tăng vẫn ở lại doanh trại.
Một trong các nhà quản lư kinh tế nổi tiếng nhất của CHDC Đức, tổng giám đốc của nhà máy liên hợp sản xuất máy công cụ ‘Mùng 7 tháng Mười’, Heinz Warzecha, trong một bài phỏng vấn với báo ‘Người Berlin’ đă than văn về sự thành công cho đến nay của các quyết định áp dụng rộng răi đối với nền kinh tế của đất nước mà không thảo luận trước với những người thực sự chịu trách nhiệm về chúng. Liên quan đến việc đó, ông ta chỉ trích Egon Krenz đă tiếp tục những thủ đoạn này ngay cả sau ‘cuộc cách mạng’. ‘Theo tôi nghĩ hàng trăm triệu đồng Mác ngoại tệ lẽ ra đă có thể được sử dụng hiệu quả hơn rất, rất nhiều. Điều này cũng đúng đối với quyết định nhập khẩu hàng hóa tiêu dùng kỹ thuật và thực phẩm cách đây ít ngày. Tôi tự hỏi người ta có thèm hỏi ư kiến các tổng giám đốc có thẩm quyền đối với những chuyện đó hay không.’
Trong các phát biểu trước báo giới quốc tế khi kết thúc các cuộc hội đàm ở Mát xcơ va Egon Krenz cũng đề cập đến sự liền mạch sau ‘cuộc cách mạng’. Mối quan hệ gắn bó của ông ta đối với Erich Honecker chẳng có ǵ đáng phê phán cả. Có những thời điểm người ta sóng bước, và có những thời điểm người ta phải cất bước một ḿnh. Thời Erich Honecker đă phát triển được nhiều điều tốt đẹp và có nhiều vấn đề tồn tại, thế nên ông ta không có ǵ phải xấu hổ cả. Đề cập đến biên giới với CHLB Đức, Krenz nói, lư do để xây lên bức tường vẫn c̣n đó. Mở nó ra là một suy nghĩ phi thực tế. Về t́nh h́nh CHDC Đức, ông ta tuyên bố những cuộc biểu t́nh là để làm cuộc sống ở CHDC Đức thêm tươi đẹp. Sau đó ông ta c̣n bốc lên và khẳng định: ‘Tất cả những điều đă xảy ra ở CHDC Đức là thành quả lao động của bộ chính trị và ban chấp hành trung ương đảng của tôi.’
Trong lúc ấy tại Berlin quốc vụ khanh phụ trách văn hóa Dietmar Keller phát biểu rằng đảng SED phải nỗ lực hết sức để trả cho nhân dân một món nợ lớn. Công cuộc cải tổ mới chỉ bắt đầu, những thay đổi quan trọng về cơ chế vẫn c̣n để ngỏ.
Chủ tịch công đoàn công nghiệp luyện kim của FDGB, Gerhard Nennstiehl, phải từ chức sau khi lộ ra là ông ta đang định xây một ngôi nhà riêng xa hoa từ những nguồn bất minh. Các công nhân xây dựng và hàng xóm giận dữ phản đối trước ngôi nhà đang xây, cả truyền h́nh cũng đưa tin trong bản tin thời sự chính của ḿnh về việc này.
Trong buổi khai mạc hội thảo triết học cũng có những ư kiến tự phê b́nh. Nhà lư luận chính, GS TS Erich Hahn, chủ tịch hội đồng khoa học triết học Mác-Lênin thừa nhận là triết học từ trước đến giờ bị dùng để ‘thực thi, tiến hành, lư giải thế giới quan, biện minh cho chính trị’. V́ vậy các ngành khoa học xă hội hầu như không nghiên cứu được ǵ. Trong quá tŕnh hội thảo mới thấy là cũng có những ngoại lệ, như nhóm làm dự án gồm các nhà khoa học trẻ tại đại học Humboldt ở Berlin đă thảo ra một chương tŕnh hành động nhằm chế ngự chủ nghĩa xă hội trung ương tập quyền, bất chấp rất nhiều chống đối. GS Dieter Segert giới thiệu các luận điểm cơ bản nhằm phá vỡ hoàn toàn các cơ cấu từ trước đến nay. Nó đề cập đến sự h́nh thành các mối liên hệ đa nguyên nhằm giải phóng sức sáng tạo cá nhân. Không thể để cho một trung ương điều hành đất nước nữa. Phải h́nh thành nhiều h́nh thức sở hữu khác nhau và các nhóm lợi ích đa dạng, có được cơ hội phát triển trên mảnh đất dân chủ thực thụ.
Đến tối hàng chục ngh́n người đă sử dụng đến những quyền đă giành được: Những cuộc biểu t́nh có quy mô lớn diễn ra ở Neubrandenburg, Frankfurt bên sông Oder, Freital và Illmenau. Người ta đ̣i hỏi phải có những đổi thay rơ rệt, một sự dứt khoát đối với quá khứ.
Thứ Năm, 2 tháng 11 năm 1989
Hôm ấy là ngày của những cuộc từ nhiệm. Chủ tịch FDGB Harry Tisch thực hiện điều các thành viên công đoàn đă yêu cầu từ lâu và là điều bản thân ông ta đă công bố. Người kế nhiệm là bà Annelis Kimmel, 55 tuổi. Bà ta có một chặng đường sự nghiệp tiêu biểu cho nhiều cán bộ. Học nghề hoặc một môn học mà người ta chẳng bao giờ thật sự lao động. Trong trường hợp này là chế tạo máy. Ngay khi học xong th́ nhận một chức vụ trong đảng, sau đó đi học ở trường đảng, để lấy bằng đại học về khoa học xă hội. Từ năm 1979 Annelis Kimmel là chủ tịch đoàn chủ tịch FDGB Berlin. Tiếp đến năm 1981 được bầu vào quốc hội, nhưng không phải là đại biểu của đảng SED, mà là thành viên liên minh FDGB.
Cả bí thư quận ủy công tác lâu năm nhất ở Suhl, Hans Albrecht, cũng từ chức khi những lời chỉ trích tội hối lộ ngày càng ầm ĩ hơn.
Đồng sự Herbert Ziegenhahn ở Gera cũng làm như ông ta. Hệ quả từ những dính dáng trước đây kéo theo hai chính trị gia cấp cao của các đảng liên minh: Chủ tịch các đảng NDPD, Heinrich Homann, và CDU, Gerald Goetting, từ nhiệm. Chính phủ Stoph và chủ tịch quốc hội cũng bị yêu cầu từ chức. Các đảng viên dân chủ tự do ủng hộ mạnh mẽ đ̣i hỏi này, họ đề nghị đưa chủ tịch Manfred Gerlach của ḿnh lên làm chủ tịch quốc hội.
Tại phiên họp tuần, chính phủ đề cập đến ‘t́nh h́nh nghiêm trọng trong nước’, đưa ra luật du lịch và truyền thông và thông báo rằng bộ trưởng đào tạo Margot Honecker đă nộp đơn từ chức ngay từ 20 tháng Mười.
Trung tướng Willy Nyffenegger, giám đốc cảnh sát Dresden, tuyên bố với ‘Báo Sachsen’ là cảnh sát nhân dân đă học hỏi được từ những đụng độ bạo lực trong quá khứ và trong tương lai sẽ bắt đầu một cuộc đối thoại có lợi đối với các giải pháp chính trị. V́ thế họ sẽ hỗ trợ các cuộc tuần hành và hội đàm công khai trên quảng trường của nhà hát bằng cách chuẩn bị sẵn các thiết bị âm thanh.
Cựu giám đốc t́nh báo Markus Wolf yêu cầu phải thay đổi bộ máy an ninh, ông này tán thành việc các đại diện được bầu của dân sẽ công khai kiểm soát các cơ quan chức năng tương ứng.
Đại diện của các nhóm cải tổ tự giới thiệu ḿnh một cách thân thiện trong các cuộc đối thoại. Ludwig Mehlhorn của phong trào Dân chủ Ngay bây giờ tuyên bố trong một cuộc phỏng vấn của tờ ‘nhật báo’ Tây Berlin: ‘Tôi khó mà h́nh dung được quá tŕnh cải tổ của CHDC Đức nếu phải đụng đầu với đảng SED.’ Và trả lời cho câu hỏi về đ̣i hỏi được lănh đạo của đảng này: ‘Một chế độ dân chủ về lâu về dài sẽ không tồn tại được nếu có một đảng nắm độc quyền lănh đạo và điều đó lại c̣n được quy định trong hiến pháp. Một lời tuyên bố không làm mất đi đ̣i hỏi lănh đạo. Cần có một quá tŕnh phát triển dài hơi hơn, trong đó tất cả chúng ta đều thay đổi – ngay cả đảng này nữa. Trong quá tŕnh ấy phải cho đảng SED cơ hội chuyển biến trong nội bộ đảng về hướng dân chủ hơn. Tôi không hề bi quan cho là chuyện đó không xảy ra được.’
Trong cùng số báo ấy Chủ tịch đảng Dân chủ Xă hội ở CHDC Đức (SDP), Ibrahim Boehme cũng bày tỏ quan điểm của ḿnh. Ông ta nói về quan hệ với đảng SED: ‘Nhưng chúng ta phải nhận thấy rằng ḿnh sẽ không lướt qua hơn hai triệu đảng viên – nhưng sắp tới đây về cơ bản sẽ ít hơn số này – và ở lớp giữa có thể thấy được hầu hết những người có năng lực hầu hết là đảng viên đảng SED. Tôi nghĩ v́ thế mà chúng ta phải để ngỏ một lựa chọn cho một đảng SED-cải tổ, v́ không nhóm đối lập nào, hay là tất cả bọn họ nữa, có một cương lĩnh hành động hoàn hảo phù hợp với tương lai của đất nước này.’ (Vào thời điểm đó các đồng chí trong đảng của ông ta cũng không biết ông ta – cũng y như Wolfgang Schnur của Nhận thức Dân chủ - cũng là nhân viên An ninh Nhà nước.)
Chủ nghĩa thực dụng đă lộ ra trong chính sách kinh tế của chính phủ. Tại Berlin trong những cuộc hội đàm với ủy viên cộng đồng châu Âu Martin Bangemann, có dấu hiệu cho thấy CHDC Đức đă sẵn sàng kư kết hiệp định thương mại với Cộng đồng châu Âu. Bangemann tuyên bố trước báo giới là đă thống nhất rằng người ta sẽ phải nhanh chóng từ các quan hệ thương mại cổ điển ở cấp độ nhà nước chuyển sang sự cộng tác trực tiếp giữa các xí nghiệp và thành lập các doanh nghiệp chung.
Tối hôm ấy lại có biểu t́nh trên cả nước. Ở Erfurt 30 000 người đổ ra đường biểu t́nh đ̣i cải tổ triệt để. 15 000 người ở Guben, ở Gera và Halle mỗi nơi 10 000 người.
Thứ Sáu, 3 tháng 11 năm 1989
TS Bernd Seidel, thị trưởng Leipzig, từ chức sau khi bị chỉ trích kịch liệt. Một thời gian dài ông ta đă từ chối đối thoại nghiêm túc với người dân.
Cả chủ tịch công đoàn nghệ thuật, Herbert Bischoff, cũng từ nhiệm sau khi bị công đoàn viên chỉ trích là ‘vi phạm dân chủ trong nội bộ công đoàn’ và ‘xem thường vai tṛ đại diện cho lợi ích của công đoàn viên’.
Các nhật báo c̣n chứa đựng những sự ngạc nhiên khác nữa. ‘Nước Đức Mới’ xin lỗi bạn đọc v́ một bài tường thuật ngày 21 tháng Chín năm 1989 đưa tin một đầu bếp của công ty xe lửa có toa nằm MITROPA tố cáo là ông ta bị đánh thuốc mê bằng một điếu thuốc lá chứa menthol và bị đưa vào CHLB Đức qua biên giới nước Áo. Rơ ràng như thế là nhằm tạo nên ấn tượng rằng người dân CHDC Đức không phải rời bỏ đất nước v́ thất vọng và giận dữ, mà đúng ra là bị các băng nhóm bắt cóc. Đến giờ các cuộc điều tra đă cho thấy chuyện đó chưa bao giờ diễn ra như vậy.
Một số bực tức bị tránh né nhiều năm dài nay đă được nói ra công khai. Bộ trưởng bưu chính Rudolph Schulze thừa nhận là phải mất nhiều năm nữa mới có thể thực hiện được gần một ngh́n đơn yêu cầu lắp đặt điện thoại. Hàng năm ông ta nhận được 100 000 đơn như vậy. Ông ta ước tính phải đầu tư khoảng chín tỷ Mác để đáp ứng được nhu cầu về điện thoại này.
Hôm ấy các tờ báo Dresden lần đầu tiên công bố các tài liệu về môi trường ở trong khu vực. Dưới chỉ đạo của Hans Modrow, pḥng thư kư khu ủy đảng SED đệ tŕnh các điều khoản cho thấy rơ những dấu hiệu cải tổ đầu tiên. Trong đó có viết:
‘Chỉ thành tích cá nhân mới cho thấy cá nhân có thể làm được những ǵ, chứ không phải là nhờ những đặc quyền đặc lợi. Liên quan đến việc này, chúng tôi yêu cầu phải sử dụng đồng vốn theo cách khác. Nó đại diện cho công việc của chúng ta và phải có giá trị khi chúng ta mua một vật ǵ đó… Chúng tôi muốn có một chủ nghĩa xă hội đổi mới về chất, hướng đến các nhu cầu của con người, vào ḷng nhân đạo sâu thẳm, vào dân chủ xă hội chủ nghĩa thực thụ và đến bảo vệ môi trường. Những thứ gây ảnh hưởng xấu đến chúng ta và cần phải được triệt để thay đổi đă chất chồng. Để làm được như vậy chúng ta cần một giới lănh đạo mới muốn đổi mới sâu sắc chủ nghĩa xă hội và cũng có thể lănh đạo với mục tiêu rơ ràng.’ Với những người trong cuộc th́ rơ ràng những điều trên chống đối lại hướng đi chức vụ của Egon Krenz. Tất cả các phương tiện thông tin của trung ương đều cố t́nh lờ đi văn bản Dresden này.
Hội thảo triết học kết thúc sau ba ngày làm việc mà không đem lại được kết quả cơ bản nào. GS TS Manfred Buhr của viện khoa học quả quyết đây là hội thảo cuối cùng tổ chức theo kiểu cũ. Những người trẻ tuổi dự hội nghị không hài ḷng với diễn biến của nó và kêu gọi tổ chức một hội thảo thay thế vào đầu tháng Mười hai. Tại hội nghị các nhà xă hội học công bố kết quả của các cuộc trưng cầu ư kiến tại một nhà máy liên hợp chưa từng được phép công bố. Nó đề cập đến việc liệu các công nhân có cảm thấy ḿnh được tham dự vào các quá tŕnh quyết định của đất nước không, xếp theo từng tầng lớp xă hội. Trong khi ở nhóm các tập thể lao động trực tiếp, 38,8 % số người được hỏi cảm thấy hầu như không can dự, th́ con số này ở cấp độ xí nghiệp là 82, vùng là 84,5 và trong xă hội là 90,1% người cảm thấy ḿnh không được tham gia.
Tối hôm ấy chủ tịch nước và chủ tịch đảng Egon Krenz gây ngạc nhiên với một tuyên bố gửi đến toàn bộ dân chúng được đài phát thanh và truyền h́nh phát đi. Chỉ c̣n ít giờ nữa là đến cuộc đại biểu t́nh đă được thông báo trước ở Berlin, đă được các nghệ sỹ và cán bộ nhà hát kịch chuẩn bị từ nhiều tuần nay và cũng đă lần đầu tiên được cho phép chính thức diễn ra. Người ta chờ đợi là sẽ có hàng trăm ngh́n người, và có thể thấy sức ép lên giới lănh đạo ngày càng tăng lên. Để bẻ gẫy mối đe dọa của những lời phản đối, Krenz thông báo những cải tổ rộng răi và việc các chính trị gia hàng đầu từ nhiệm. Người ta hứa hẹn là ủy viên bộ chính trị đảng SED Herrmann Axen (bí thư ban chấp hành trung ương phụ trách đối ngoại), Kurt Hager (bí thư ban chấp hành trung ương phụ trách về tư tưởng), Erich Mielke (Bộ trưởng An ninh Nhà nước), Erich Mueckenberger (Chủ tịch ủy ban thanh tra của đảng) và Alfred Neumann (Phó chủ tịch hội đồng bộ trưởng) sẽ từ chức. Chương tŕnh hành động do Krenz thông báo bao gồm việc xây trụ sở ṭa án hiến pháp, cải tổ hệ thống chính trị, cải cách hành chính, đưa vào chương tŕnh lao động công ích dân sự, hạn chế thời gian tại chức của cán bộ, một cuộc cải tổ kinh tế sâu rộng, dân chủ hóa chính sách cán bộ và những thay đổi quan trọng trong chính sách giáo dục.
Thứ Bảy, 4 tháng 11 năm 1989
Từ sáng sớm người biểu t́nh đă đứng chật trung tâm thành phố Berlin. Giao thông hoàn toàn ngừng lại. Các diễn viên đeo các dải băng chéo màu vàng-xanh lá cây có ghi ‘Phi bạo động’ đóng vai tṛ giữ ǵn trật tự và tất cả mọi người đều vui ḷng nghe lời họ. Lực lượng cảnh sát nhân dân được thỏa thuận cùng giữ ǵn an ninh. Gần như không ở đâu có những người mặc đồng phục, trước ṭa nhà quốc hội và hội đồng chính phủ, nơi hàng trăm ngh́n người đi qua trong năm tiếng liền để yêu cầu quyền tự do báo chí và hội họp và những cải tổ triệt để cũng không hề có. Các ước tính chính thức sau đó nhắc tới hơn một nửa triệu người, cuộc biểu t́nh lớn nhất lịch sử CHDC Đức. Ban đầu tất cả rất yên ắng, hầu như thận trọng. Tin đồn về những kẻ khiêu khích trà trộn vào để lấy cớ giải tán cuộc biểu t́nh trong bạo lực lan ra. Nhưng dần dà không khí thoải mái hơn, ngày càng nhiều biểu ngữ độc đáo hơn xuất hiện, những tiếng kêu gay gắt hơn, những lời ca âm vang hơn. Đài truyền h́nh của CHDC Đức tường thuật trực tiếp cuộc biểu t́nh mà không báo trước, b́nh luận viên nhận xét: ‘Dân chúng đă chế ngự được sự câm lặng của ḿnh.’ Các biểu ngữ, băng rôn và áp phích lần đầu tiên ghi ra những điều dân chúng thực sự muốn và không phải những điều lănh đạo đảng SED trước đây coi là giải pháp:
Tự do, b́nh đẳng, thật thà
Công khai hóa chứ không phải là nước hoa quả
Trách nhiệm công dân đầu tiên là biết hoài nghi
Một lời dối trá giết chết cả trăm sự thật
Một bộ mặt mới cho đất nước, không cần đến vôi Wandlitz
Luật pháp nghiêm minh là thứ An ninh Nhà nước tốt nhất
Tai mắt nhân dân luôn cảnh giác
Tống cơ quan An ninh Nhà nước vào máy dập
Hăy biến quốc hội thành nơi kiểm soát Krenz
Mời Krenz đến bên bàn
Không lọc thông tin sinh thái
Không cho phép thù ghét người nước ngoài
Hưởng lương theo lao động
Không bảo vệ bọn lật lọng
Không được để cho ḿnh đảng SED
Hộ chiếu cho tất cả mọi người – cho SED ra de
Từ nhiệm là tiến bộ
Đốn hạ lũ quan liêu – chứ đừng đốn cây
Rốt cuộc chúng tôi muốn thấy hành động
Nếu không th́ xin chào nhé
Đề nghị cho 1 tháng Năm:
Lănh đạo diễu hành trước nhân dân
Cách mạng tháng Mười 1989 muôn năm
Kết thúc cuộc biểu t́nh là một cuộc mít tinh trên quảng trường Alexander, trong tuyên bố khai mạc, diễn viên Ulrich Muehe nói ra những điều ai ai cũng cảm thấy: ‘Thật là tuyệt vời.’ Berlin chưa bao giờ được thấy người dân đồng ḷng quyết tâm đến thế, những sáng kiến bất chợt dồi dào đến vậy và cương quyết mà khôn ngoan đến thế. Chính không khí đó cũng ảnh hưởng đến những bài phát biểu, các đại diện chính thức của đảng SED th́ bị huưt c̣i c̣n tất các nhóm đổi mới đều được hoan nghênh nhiệt thành. Stefan Heym nói: ‘Cứ như thể một ai đó đă mở toang các cửa sổ sau tất cả những tháng năm tŕ trệ - về tinh thần, về kinh tế, về chính trị - sau tất cả những năm tháng ngột ngạt và tù đọng, chất đống những lời văn vẻ rỗng tuếch và chuyên chế quan liêu.’
Cùng lúc ấy Christa Wolf cũng nhắc nhở đến sự mâu thuẫn trong cuộc đối thoại xă hội mới bắt đầu: ‘Chúng ta lo sợ ḿnh sẽ bị lợi dụng. Và lo là ḿnh sẽ từ chối một đề nghị thiện chí. Cả nước đang ở trong mối mâu thuẫn này. Chúng ta biết là phải cư xử khéo léo để mâu thuẫn ấy không biến thành đụng độ. Những tuần lễ này, cơ hội này chỉ đến với chúng ta có một lần thôi – thông qua chính bản thân chúng ta.’
Diễn viên Steffi Spira trích dẫn bài thơ ‘Ngợi ca phép biện chứng’ của Bert Brecht: ‘Mọi sự sẽ chẳng măi như bây giờ… Ai hiểu được t́nh cảnh của ḿnh, làm sao ngăn nổi họ đây? … Từ Không khi nào biến thành: Hôm nay đây!’
Christoph Hein cảnh báo rằng không được nhầm lẫn niềm vui giữa những ngày này với những thay đổi cần làm. ‘Sự hào hứng và những cuộc biểu t́nh là hữu ích và không thể thiếu, nhưng nó không thể thay thế cho lao động được. Đừng để nỗi hứng khởi của chính ḿnh lừa dối! Chúng ta vẫn chưa thực hiện được: bài toán vẫn chưa được giải… Chúng ta hăy tạo ra một xă hội dân chủ trên một cơ sở pháp lư có thể tranh kiện được, … một xă hội phù hợp với người dân và không đặt họ dưới các cơ chế của ḿnh.’
Wolf Biermann, nhạc sỹ bị tước quốc tịch năm 1976, không có mặt. Mặc dù những nhà tổ chức đă mời ông đến với cuộc tuần hành, các cơ quan chức năng tại nhà ga Friedrichstrasse đă từ chối không cho ông nhập cảnh.
Ngay cả khi thời kỳ khó khăn nhất của công cuộc đổi mới c̣n đang ở phía trước th́ ngày hôm ấy tất cả mọi người vẫn đều nhất trí là: Trong ṿng bốn tuần qua ở CHDC Đức đă có nhiều thay đổi hơn bốn thập niên về trước. Ngày 4 tháng Mười một là một mốc lịch sử. Từ bây giờ trở đi mọi thứ sẽ không trở lại như xưa nữa.
Cũng vào ngày hôm đó 40 000 người đă tập họp trên quảng trường nhà thờ ở Magdeburg để chất vấn các chính trị gia và cán bộ nhà nước về việc đổi mới xă hội. Hàng ngàn người biểu t́nh kéo qua trung tâm Arnstadt và yêu cầu cho phép Diễn đàn Mới được hoạt động. Tại Suhl, 20 000 người phản đối việc xây dựng thêm một khu chứa rác mới. Tại Lauscha, 3 500 người yêu cầu thành lập một ủy ban điều tra nhằm t́m hiểu lư do tại sao nghệ thuật làm thủy tinh lại bị mai một. Cả ở Potsdam, Rostock, Plauen, Schwerin, Arnstadt, Altenburg và Dresden hàng chục ngh́n người cũng biểu t́nh đ̣i tự do báo chí, chính phủ phải từ chức và bầu cử tự do.
Liên minh CDU yêu cầu quốc hội phải nhóm họp ngay lập tức. Xét đến những phát biểu đầy phẫn nộ của dân chúng về kết quả bầu cử công bố ngày 7 tháng Năm năm 1989, cần phải thảo ra một luật bầu cử mới và bắt buộc phải bầu cử sớm tại các điểm đại diện quận huyện ở địa phương. Tại cuộc bầu cử vào tháng Năm năm 1989 người ta chính thức tính được 98,85 % phiếu thuận. Nhưng các nhóm đối lập khẳng định ở nhiều nơi có nhiều phiếu chống hơn. Việc gian lận kết quả bầu cử là một yếu tố làm nổ ra phản đối hàng loạt và làn sóng di cư.
Vào buổi tối Thứ trưởng Bộ nội vụ Dieter Winderlich tuyên bố trên ‘Ống kính Thời sự’ là từ giờ trở đi các đơn xin xuất cảnh thường xuyên sẽ không bị xét một cách quan liêu nữa. Những công dân muốn xuất cảnh phải đăng kư ở cơ quan cảnh sát có thẩm quyền và không được đi qua biên giới Tiệp Khắc. Từ sáng sớm biên giới giữa Tiệp Khắc và CHLB Đức đă rộng mở cho những người dân CHDC Đức muốn xuất cảnh. Như thế là để tránh cho đại sứ quán của Bonn ở Praha khỏi bị quá tải lần nữa. Chỉ cần tŕnh chứng minh thư là đủ được phép xuất cảnh, trong khi từ trước đến giờ phải có thị thực đặc biệt hoặc chứng nhận bị tước quốc tịch. Cách thức thực thi này lấy từ ‘h́nh mẫu Hungary’: Ngay từ 11 tháng Chín chính phủ Budapest đă mở cửa cho các công dân CHDC Đức. Theo như thông báo của các nhà chức trách Áo, trong lúc ấy đă có hơn 50 000 công dân CHDC Đức xuất cảnh vào CHLB Đức bằng đường này.
Chủ Nhật, 5 tháng 11 năm 1989
Lănh đạo khu ủy Đảng SED ở Leipzig bầu Roland Woetzel làm tân bí thư thứ nhất sau khi người tiền nhiệm Horst Schumann từ chức v́ ‘lư do sức khỏe’. Woetzel là một trong số những người đưa ra sáng kiến đối thoại với người biểu t́nh trong thành phố vào ngày 9 tháng Mười và sau đó là ở nhà hát thành phố. Trước đó ở Schwerin đảng SED đă thay đổi người lănh đạo.
Ở Halle đoàn chủ tịch trung ương của hội liên hiệp duy tu tượng đài trong hội liên hiệp văn hóa của CHDC Đức để thảo luận các biện pháp khẩn cấp nhằm cứu văn khu di tích lịch sử trong trung tâm thành phố đang có nguy cơ sụp đổ. Cần phải nghiêm trị những hành vi phá hoại vô căn cứ. Định hướng xây dựng nhà cửa công nghiệp trong những năm đă qua với những tấm bê tông đúc sẵn đă làm sinh ra những khoang buồng ngủ không phù hợp với cảnh quan ở các khu ngoại ô, trong khi vùng trung tâm thành phố đầy giá trị kiến trúc vẫn tiếp tục bị hư hại. Người dân phản đối việc này ngày càng nhiều, giờ đây phải có phản ứng bằng những đệ tŕnh thực tế.
Tối hôm ấy tại nhà thờ Tín ngưỡng Berlin, nhóm hành động công dân đă thành lập đảng Xanh. Những tuần sau đó các đảng viên phải thảo luận về các tài liệu cần thiết để bước đi quyết định nhằm thành lập đảng có thể thực hiện được trước cuối năm. Trong một tuyên bố có khẳng định: ‘Việc cải tạo môi trường đă bị hủy hoại có ư nghĩa quyết định đối với công cuộc đổi mới xă hội ta. Nhưng không chỉ môi trường của chúng ta đă bị nhiễm độc, mà cả ư thức của chúng ta cũng vậy, ở mức độ lớn hơn nhiều, chính là v́ ảo tưởng là ngày càng phồn vinh, và điều kiện của nó là kinh tế liên tục phát triển trở thành mục đích của phát triển xă hội. Kiểu ảo tưởng này gây cho chúng ta ấn tượng là con người có thể tùy ư di chuyển trong hệ sinh thái trái đất. Thay v́ thế, cần phải tiến lên và vạch ra những giải pháp thay thế cụ thể.’
Thứ Hai, 6 tháng 11 năm 1989
Một dự thảo luật du lịch mới được công bố trên các phương tiện truyền thông. Người ta đồng loạt bác bỏ nó. Người ta bực bội v́ thời gian dự kiến để xử lư đơn kéo dài và phải xin thị thực xuất cảnh liên tục. Cả cách diễn đạt: ‘Giấy phép du lịch cá nhân không phải là lư do để yêu cầu t́m kiếm các phương tiện thanh toán cho việc đi du lịch’ cũng bị phản đối. Người ta yêu cầu phải có một giải pháp đơn giản, dễ áp dụng trong thực tế.
Tại Dresden hội đồng bộ trưởng thông báo quyết định thôi không xây dựng nhà máy chế tạo silic nguyên chất tại Dresden-Gittersee như dự kiến. V́ lo là sẽ có những hậu quả tai hại đối với môi trường, các nhóm hành động công dân đă đấu tranh phản đối dự án này từ nhiều tháng qua. Tối hôm ấy thành phố được chứng kiến cuộc biểu t́nh lớn nhất cho tới lúc ấy. Cả bí thư khu ủy Hans Modrow và thị trưởng Wolfgang Berghofer cũng ḥa vào ḍng hàng trăm ngh́n con người.
Ở Halle cũng có 60 000 người biểu t́nh. Họ yêu cầu ban lănh đạo đảng SED của khu là bí thư khu ủy Hans Joachim Boehme, cũng là ủy viên bộ chính trị, phải từ chức. Ở thành phố Karl-Marx lần thứ ba trong ṿng một tuần, thị trưởng Eberhard Langner ra đứng trước người dân, và tuyên bố trong tiếng vỗ tay tán thưởng của 50 000 con người, là ông ta, không cần chờ đến chỉ đạo ‘từ trên xuống’, đă cho các đại diện của Diễn đàn Mới tham dự vào các nhiệm vụ chính trị cộng đồng. Cả bí thư đảng SED, ủy viên bộ chính trị Siegfried Lorentz, cũng xin phát biểu và thừa nhận ‘Phải cám ơn những cuộc tuần hành đă làm CHDC Đức thức tỉnh.’
Không khí của cuộc biểu t́nh truyền thống ở Leipzig căng thẳng hơn từ trước đến giờ. ‘Quốc tế ca’ không được cất lên nữa, thị trưởng đương nhiệm hầu như không, và vị tân bí thư đảng SED th́ hoàn toàn không phát biểu ǵ nữa. ‘Quá muộn, quá muộn rồi’, hàng trăm ngàn người cùng ngân nga. Các biểu ngữ đ̣i ‘SED phải biến đi’ và ‘SED là một căn bệnh’. Dự thảo luật xuất cảnh đầy thiếu sót và sự bất lực của giới lănh đạo trong việc hiện thực hóa những đổi thay rơ nét là giọt nước làm tràn ly. ‘Chúng tôi không cần luật lệ nào hết, phải phá bỏ bức tường đi.’, đám đông kêu lên và một diễn giả (tôi là Olaf Reiche và sống ở 19 phố Grimmaische) cay đắng nói: ‘Bây giờ th́ chúng ta phải được phép đi du lịch với cái bị ăn xin trên lưng’. Ông kết thúc bằng đ̣i hỏi không thể nhầm lẫn, dưới tiếng vỗ tay như sấm dậy: ‘Phải vứt bỏ cái luật xuất cảnh ấy đi!’
Tối muộn ngày hôm đó ADN thông báo là tính từ sáng sớm ngày thứ bảy đến trưa ngày thứ hai đă có tổng cộng 23 000 người dân CHDC Đức xuất cảnh vào CHLB Đức qua biên giới mở toang của Tiệp Khắc.
Thứ Ba, 7 tháng 11 năm 1989
Ủy ban luật pháp của quốc hội bác bỏ dự thảo luật xuất cảnh do chính phủ đệ tŕnh, v́ lí do là c̣n thiếu sót. Ủy ban đồng thời yêu cầu phải triệu tập quốc hội ngay lập tức để thảo luận về t́nh h́nh đất nước. Ủy ban phản đối thái độ của đoàn chủ tịch quốc hội đă hoăn phiên họp, bất chấp số một phần ba ư kiến phản đối cần có của các đại biểu.
Chính phủ chỉ c̣n nước từ chức. Phát ngôn báo chí vừa được bổ nhiệm của chính phủ, Wolfgang Meyer, đọc một lời kêu gọi dành cho dân chúng, ‘dành hết sức lực của ḿnh trong t́nh thế nghiêm trọng này để duy tŕ tất cả những chức vụ cần thiết cho dân chúng, xă hội và kinh tế’.
Các bộ trưởng tạm thời tại chức cho đến lúc thành lập nội các mới. Quyết định cuối cùng của họ: Băi bỏ môn khoa học quân sự trong nhà trường.
Diễn đàn Mới yêu cầu mọi công dân đều được nhận hộ chiếu du lịch, thị thực xuất cảnh thông thường tới tất cả các quốc gia trên thế giới, được gia hạn hai hay ba năm một lần. Ngoài ra họ c̣n phản đối việc đặt hạn đi du lịch và những điều khoản hạn chế có thể thấy là độc đoán. Thị thực xuất cảnh phải cấp phép đi qua biên giới bất kỳ ngày nào, đi đến các triển lăm, hội thảo, lễ hội và thăm viếng, vốn là một quan điểm không tưởng từ trước đến nay.
V́ không lường trước được vấn đề đi du lịch sẽ nổ ra như thế nào nên ḍng người xuất cảnh không hề giảm đi. Ở nhiều thành phố đă thiếu chuyên gia, bác sỹ và nhân viên trong giao thông ở nội đô. Những lỗ hổng trong ngành kinh tế giờ đây được lấp đầy bằng các binh lính cũng như nhân viên bộ máy an ninh. Quân đội cung cấp 600 tài xế, những tài xế xe lửa lành nghề, trưởng trạm điều vận, nhân viên xếp toa xe lửa được biệt phái từ quân dịch sang các nhiệm vụ dân sự trong ngành giao thông. Cả bộ An ninh Nhà nước cũng cử 385 nhân viên sang ngạch kinh tế.
Các cán bộ viện Khoa học Pháp lư và Nhà nước kêu gọi triệu tập một đại hội đảng SED bất thường trong năm nay. Một nghị quyết tương ứng phải được thảo ra tại kỳ họp thứ mười của ban chấp hành trung ương bắt đầu nhóm họp ngày hôm đó. Trong một bức thư ngỏ họ yêu cầu ban chấp hành trung ương kiểm tra xem chính trị gia nào ‘đă không giữ đúng trách nhiệm chính trị của ḿnh, lạm dụng quyền lực và ảnh hưởng và qua đó đă bôi nhọ thanh danh của ḿnh’. Cá nhân từng ủy viên bộ chính trị phải giải tŕnh về trách nhiệm của ḿnh trong đó. Đảng SED vẫn đối thoại một cách không đáng tin cậy, ‘nếu khẳng định được là ở cấp lănh đạo cao nhất của đảng tiếp tục có những đồng chí thực thi công việc đă và đang hành xử một cách cơ hội’.
Cả trong nội bộ các đảng khác từ trước đến giờ vẫn liên minh với đảng SED cũng nổ ra mâu thuẫn. Đảng Dân chủ Dân tộc bầu Guenter Hartmann làm tân chủ tịch, sau một cuộc hội thảo có phần gây tranh căi. Các đảng viên Dân chủ Tự do (LDPD), những người đă phần nào thúc đẩy tiến tŕnh đổi mới và v́ thế ban đầu đă nhất trí được với nhau mà không cần thay đổi ban lănh đạo, yêu cầu phải kiểm tra ngân khố và cải tổ kinh tế triệt để.
Chiều hôm ấy ủy ban điều tra lâm thời của hội đồng đại biểu thành phố lần đầu tiên nhóm họp để làm sáng tỏ việc ‘các cơ quan an ninh và cảnh vệ’ lạm dụng quyền hạn vào 7 và 8 tháng Mười. Cuộc họp biến thành một cuộc tranh căi trong nhiều giờ về các vấn đề thi hành luật, đặc biệt là về đơn của Marianne Birthler, đại diện lănh đạo hội thánh Tin lành bang Berlin-Brandenburg đề nghị hợp nhất ủy ban với một ban điều tra độc lập được thành lập trước đó một tuần. Thành viên của ủy ban này gồm có các bác sỹ, nhà tâm lư học, nhà văn, luật gia, đại diện nhà thờ và thành viên của nhiều nhóm khác nhau. Ban đầu quyết định bị hoăn lại. Người ta thống nhất là sẽ lập một văn pḥng liên lạc trong Ṭa thị chính Đỏ, nơi những người dân bị hại có thể nộp đơn tố cáo.
Thứ Tư, 8 tháng 11 năm 1989
Hội nghị toàn thể Ban chấp hành trung ương đă được thông báo trước bắt đầu vào buổi sáng, được trông đợi là sẽ đem lại nhiều thay đổi về nhân sự cán bộ. Những mâu thuẫn thấy rơ giữa lănh đạo đảng và đảng viên trong lúc ấy cũng đă trở thành chủ đề của báo giới, trong khi từ trước tới nay không được phép nghi ngờ khối thống nhất của nhân tố quyền lực trung ương của đất nước này.
Đài phát thanh loan báo vào gần trưa là Bộ chính trị - lần đầu tiên trong lịch sử của ḿnh – đă quyết định từ chức. Egon Krenz được nhất trí bầu lại làm Tổng bí thư. Trong bài phát biểu của ḿnh sau đó ông ta cố giải quyết những chuyện đă qua. Lần đầu tiên ông ta cũng chỉ trích dưỡng phụ chính trị của ḿnh, Erich Honecker: ‘Thử nghiệm các ủy viên và ứng cử viên riêng rẽ của bộ chính trị, thảo luận và phê b́nh trong các lĩnh vực kinh tế, chính sách truyền thông, chính sách thanh niên, về các nhiệm vụ quốc tế và các vấn đề khác không được đa số tán thành, hơn thế nữa lại c̣n bị nghi là lật lại toàn bộ chính sách.’ Và ở chỗ khác: ‘Có biểu hiện kiêu ngạo chính trị. Những quyết định đáng ra cần phải được thảo luận kỹ càng trong tập thể th́ lại sinh ra từ cơn tức giận tự phát thường mất tính cá nhân. Mất đi tầm nh́n cuộc sống.’ Egon Krenz báo cáo là ư kiến cách chức Erich Honecker là do ông ta đưa ra. Ông cựu Tổng bí thư không rút ra được kết luận ǵ từ những cuộc tranh luận sau ngày 7 tháng Mười. Sau đó theo sự tư vấn của pḥng thư kư Ban chấp hành trung ương với Bí thư thứ nhất của các tỉnh, ngày 12 tháng Mười đă đặt ra vấn đề tín nhiệm. Ngày 17 tháng Mười, theo đề nghị của chủ tịch hội đồng bộ trưởng Willi Stoph, sau một cuộc cuộc tranh căi gay gắt nữa, Bộ chính trị đă đưa ra quyết định cách chức Tổng bí thư của Erich Honecker cũng như triệu hồi các đồng chí Guenter Mittag và Joachim Herrmann, quyết định này sau đó cũng được Ban chấp hành trung ương phê chuẩn vào ngày 18 tháng Mười. Buổi chiều ở Berlin 50 000 đảng viên đảng SED tập hợp lại và dùng những lời lẽ có phần gay gắt để vạch tội giới lănh đạo cũ. Cơn giận dữ đối với chính sách tŕ trệ và mong muốn có những đổi thay mạnh mẽ hơn nữa bộc lộ ngày một rơ hơn. Một trong các diễn giả trước ṭa nhà của Ban chấp hành trung ương xác nhận là người lănh đạo Đảng và Nhà nước Erich Honecker từ ngày 9 tháng Mười đă hạ lệnh phải ngăn chặn cuộc biểu t́nh hàng loạt ở Leipzig bằng mọi giá. Ngày hôm đó CHDC Đức chút nữa đă ngấp nghé một cuộc nội chiến.
Sau đó bi thư ban chấp hành trung ương Günter Schabowski thông báo với báo giới là khi bầu lại Bộ chính trị. Các ủy viên từ trước đến giờ như Axen, Hager, Krolikowski, Mielke, Mückenberger, Neumann, Stoph, Sindermann và Tisch đă từ chức. Ba ứng cử viên nếu có ứng cử vào Ban chấp hành trung ương một lần nữa th́ cũng thất cử. Hans Modrow được bầu vào Bộ chính trị và cũng là ứng cử viên của bộ cho chức vụ Chủ tịch hội đồng bộ trưởng.
Cùng ngày Bộ nội vụ công nhận đơn đăng kư của Diễn đàn Mới và qua đó chữa lại đánh giá trước đây của ḿnh là xă hội không cần đến liên minh này.
Công đoàn Công nghiệp Gỗ xây dựng, một trong 16 công đoàn riêng lẻ của FDGB, yêu cầu phải bầu cử lại vào năm tới và phải có luật bầu cử mới. Theo quan điểm của lănh đạo LDPD Gerlach th́ phải để nhân dân biểu quyết về luật bầu cử mới. Đại diện của ông là Hans Dieter Raspe trên cơ quan của đảng ‘Buổi sáng’ đă tán thành việc xóa bỏ quyền lănh đạo của đảng SED đă được quy định trong hiến pháp.
Tối hôm ấy trên truyền h́nh CHDC Đức, nhà văn Christa Wolf thay mặt cho nhiều nghệ sỹ và đại biểu của các nhóm đối lập đă đọc một lời kêu gọi tất những ai đang có ư định xuất cảnh hăy cân nhắc kỹ quyết định của ḿnh và ở lại đất nước, gây xúc động mạnh mẽ: ‘Chúng tôi có thể hứa hẹn với các bạn điều ǵ? Một cuộc sống không dễ dàng, nhưng có ích. Không nhanh chóng giàu có, nhưng được cùng tham gia vào những thay đổi lớn. Chúng tôi muốn đảm bảo cho dân chủ hóa, bầu cử tự do, an ninh pháp lư và tự do đi lại. Rơ ràng là những lớp vỏ cứng đă bị phá vỡ trong ṿng vài tuần lễ. Chúng ta mới đang ở thời điểm bắt đầu của cuộc đổi thay hoàn toàn ở nước ta. Các bạn hăy giúp chúng tôi tạo ra một xă hội dân chủ đích thực ǵn giữ được h́nh dung về một chủ nghĩa xă hội dân chủ. Đó không phải là mơ mộng, nếu các bạn cùng chúng tôi ngăn không cho nó lại bị bóp nghẹt từ trứng nước. Chúng tôi cần các bạn. Hăy an ḷng và nắm lấy tay chúng tôi, những người muốn ở lại đây, tin tưởng.’
Vẫn thiếu những lời chấp thuận bắt buộc phải có để làm dịu đi cơn sóng xuất cảnh. Ngay cả những ǵ các chương tŕnh du lịch cung cấp, từ lâu vốn đơn điệu và thiếu thốn, c̣n trở nên tệ hơn nữa. Văn pḥng du lịch nhà nước thông báo là ngành du lịch nước ngoài đang đ́nh đốn. Hàng năm chỉ có thể cho 1,1 triệu trong số gần 17 triệu dân CHDC Đức đi du lịch và với những điều kiện ngày càng tệ hại hơn, theo như thông báo của tổng giám đốc Horst Dannat. Các đối tác ở Liên Xô, Bulgari, Hungari, Rumani và Tiệp Khắc – điểm đến của hầu như toàn bộ ngành du lịch nước ngoài – đ̣i hỏi mức giá ngày càng cao hơn.
Vào buổi tối trên cả nước lại diễn ra các cuộc biểu t́nh: 25 000 người tụ họp ở Neubrandenburg, tại thành phố công nhân dệt may Limbach-Oberfrohna ở tỉnh thành phố Karl-Marx là hơn 15 000 người và ở Frankfurt bên sông Oder là 2 500.
Thứ Năm, 9 tháng 11 năm 1989
Baerbel Bohley của Diễn đàn Mới từ giờ trở đi cũng được giới truyền thông CHDC Đức phát hiện và trả lời những cuộc phỏng vấn đầu tiên, đối với tờ báo ‘Buổi sáng’ của LDPD cũng vậy:
‘Hỏi: Người ta đă có thể nói là chứng sợ tiếp xúc đă giảm đi hay chưa?
Bohley: Về cơ bản là chưa. Đó là một quá tŕnh đang tiếp diễn, hiện tại th́ là một quá tŕnh bắt buộc. Hàng trăm ngàn người trước hết phải xuống đường để đ̣i hỏi chính phủ tham gia đối thoại. Cuộc đối thoại này có được không phải là nhờ nhận thức mà là nhờ sức ép của dân chúng.
Hỏi: Nhiều người đă và vẫn đang rời bỏ đất nước. Bà vẫn đang ở lại đây…
Bohley: Ở đây tôi hơi ương ngạnh. Thực ra th́ đất nước này là của chúng ta chứ không phải là của những người lănh đạo nó. Tôi chẳng bao giờ hiểu v́ sao ḿnh lại phải ra đi. Có lẽ những người khác phải đi trước đă. Người ta không thể từ bỏ một đất nước v́ không thích chính phủ của nó. Với tôi quê hương ḿnh ở đây rất quan trọng. Những người mang theo ḿnh những vết cắt ấy về cơ bản thường không nhận ra những vết cắt đó là như thế nào. V́ rất ít người sinh ra để làm kẻ lang thang.
Hỏi: Sau này nh́n lại th́ cách nghĩ khác với chính thống nguy hại đến mức nào?
Bohley: Ở đất nước này không ǵ nguy hiểm bằng chuyện bất đồng chính kiến. Và từ trước thời tôi đă thế rồi. Người ta bị trừng phạt v́ suy nghĩ một cách độc lập. Từ bốn mươi năm nay người ta đă xua đuổi người đi như thế. Điều đó liên quan đến sự cao ngạo của quyền lực, v́ không chỉ điểm đến, mà cả đường đi cũng đă được định sẵn. Ai nghĩ ra đường khác, dẫu vẫn dẫn đến cái đích ấy, th́ đă bị thúc đẩy phạm pháp rồi.’
Trong khi ấy Ban chấp hành trung ương đảng SED tiếp tục cuộc họp toàn thể của ḿnh. Thế nhưng chỉ sau một ngày việc bầu chọn các cán bộ lănh đạo mới đă cho thấy là đáng ngờ: 24 tiếng đồng hồ sau khi được bầu lại vào bộ chính trị, các đảng viên các tỉnh đă băi nhiệm Hans-Joachim Boehme ở Halle, Werner Walder ở Cottbus và Johannes Chemnitzer ở Neubrandenburg. Cả đại diện lâu năm của nữ giới trong bộ chính trị đảng SED, Inge Lange, cũng từ chức. Sự hoang mang lan rộng.
Buổi tối ủy viên bộ chính trị Guenter Schabowski lại tiếp tục gặp gỡ báo giới quốc tế để tường thuật về kết quả phiên họp toàn thể của ban chấp hành trung ương. Ông ta thông báo là đến giữa tháng Mười Hai sẽ triệu tập một cuộc đại hội đảng. Trả lời câu hỏi v́ sao không ấn định một đại hội đảng bất thường mà tại đó có thể thay mới toàn bộ ban lănh đạo, ông ta nói theo điều lệ làm như thế sẽ mất hai tháng chuẩn bị, quá nhiều trong t́nh h́nh hiện tại. Ít phút trước khi hội thảo báo chí kết thúc, vào đúng 19h07, Schabowski thông báo, có lẽ là vô t́nh, là CHDC Đức đă mở cửa biên giới. Lúc ấy không khí pḥng họp của trung tâm báo chí quốc tế vô cùng kích động: ‘Như thế có phải là bây giờ mọi người dân CHDC Đức đều được tự do đi sang phía Tây?’ một phóng viên kinh ngạc vặn hỏi. Schabowski hành động như thể tất cả những người có mặt đều phải biết việc đó, rút ra một tờ giấy và đọc đoạn văn bản sau đây: ‘Cá nhân được quyền xin du lịch ra nước ngoài mà không cần nộp các giấy tờ (Lư do đi du lịch và các quan hệ thân quyến)’. Từ 8 giờ sáng mai ai cũng có thể xin được thị thực tại các cơ quan có thẩm quyền, ông ta tuyên bố nhấn mạnh thêm.
Ít giờ sau trước cửa biên giới ở Berlin diễn ra những cảnh tượng lộn xộn. Hàng ngàn người đứng ở đó để được là người đầu tiên có mặt khi biên giới mở cửa. Giao thông biên giới thông thường hầu như tê liệt. Không ai biết chắc đấy là tin đồn, một lời hứa hay quả thực là một quyết định có hiệu lực. Ngay cả các binh lính biên pḥng cũng sửng sốt và không thốt lên lời. Vào nửa đêm một vài sỹ quan chỉ huy quyết định mở cửa thật.
Thế Dũng dịch
10-2009