Vũ Thư Hiên

 

Bông Hồng Vàng Và Cái Cùm Sắt

 

Thế Dũng

đối thoại văn chương

với  nhà văn Vũ  Thư Hiên



                          

 Thế Dũng (TD)

Cảm ơn Thời Gian đă cho tôi gặp anh. Tôi đă mến mộ anh từ lúc tôi chưa kịp 18 tuổi. Cũng cảm ơn anh rất nhiều v́ từ thuở ấy anh đă là người môi giới không thay thế được cho cuộc hạnh ngộ tinh thần của tôi với "Bông Hồng Vàng" của K. Paustốpsky qua bản dịch tuyệt vời của anh. Giờ đây, vào lúc giữa đời nh́n lại, anh thấy thế nào? Liệu những ǵ anh từng nếm trải đă đủ để tạo tác ra một bông hồng hạnh phúc cho chính ḿnh?

 

Vũ Thư Hiên (VTH)

 Nếu bạn giữ măi được trong ḷng t́nh yêu với một Bông Hồng Vàng mộng mơ của Paustốpsky lận đận, như tôi cảm thấy qua câu hỏi, th́ dù tóc đă điểm sương nhà thơ vẫn c̣n trẻ lắm, qua câu hỏi th́ biết. Biết trả lời câu hỏi của bạn thế nào đây? Tôi đă ở bên kia cái dốc của cuộc đời, nói theo cách của Nam Cao, đáng tiếc là như vậy. C̣n đáng tiếc hơn là ngoảnh lại vẫn thấy ḿnh trắng tay. Cái thời sung sức nhất đă qua rồi, mà qua đi một cách lăng nhách. Làm ǵ có được một bông hồng vàng kỳ diệu mang đến cho ḿnh hạnh phúc! Lấy đâu ra? Một cánh của nó cũng không, Thế Dũng ạ... Không phải riêng tôi, cả thế hệ tôi là như thế. Nói vậy thôi, chứ tôi không phàn nàn. Tôi có hạnh phúc theo cách riêng của tôi, như bất cứ ai, do số phận đem lại hơn là do ḿnh tạo ra - một gia đ́nh đầm ấm, t́nh yêu của những người ruột thịt, và rất nhiều bạn tốt, trong đó có những bạn đọc tuyệt vời mà không phải người cầm bút nào cũng có được.

 

TD: Bông Hồng Vàng của chàng Samét, theo tôi hiểu, là tượng trưng cho kiếp Người Đi T́m Cái Đẹp. Vào thuở dịch "Bông Hồng Vàng" chắc anh chẳng thể có linh cảm rằng rồi đây văn nghiệp của ḿnh lại ràng rịt với 9 năm tù không biết tội ǵ, sống trong những điều kiện không dành cho con người, để rồi cuối cùng được thả ra với tội danh kỳ cục: "phản động, chống chế độ". Mà anh đă cùng với thế hệ cha anh của ḿnh xây dựng cái chế độ đó từ khi c̣n là đứa trẻ, như chúng tôi được biết qua tiểu sử của anh.

 

VTH: Chẳng ai biết trước được những khúc quanh ngoắt nghoéo của đời ḿnh đâu, bạn ạ, kể cả Nostradamus bất tử. Có điều tôi phải nói ngay để tránh mọi hiểu lầm. Chắc hẳn với câu hỏi này Thế Dũng muốn nhắc tới những điều oan trái mà tôi từng nếm trải? Oan trái th́ có đấy. Nhưng, nói cho công bằng - nó là thế, mà cũng không hẳn là thế, nh́n từ phía khác. Khi Đảng cộng sản nhốt tôi vào tù, gọi tôi là tên "phản động chống chế độ", cái đảng này hành xử đúng như nó phải làm. Nhưng thôi, nói chuyện chính trị làm ǵ! Ngán lắm.

 

 

TD: Anh bắt đầu văn nghiệp như một người viết kịch, viết truyện ngắn, như một dịch giả... Từ năm 1985, sau 9 năm sống bên ngoài nhà tù, anh lại lặng lẽ viết dưới nhiều bút danh khác nhau. Như vậy là 9 năm tù chưa đủ làm cho anh buông bút?

 

VTH: Viết văn, nó như cái nghiệp. Khó dứt ra lắm. Cũng như nhiều người cầm bút khác, tôi viết v́ thèm có cuộc đối thoại với những người vô h́nh tên là bạn đọc. Chỉ với họ, và chỉ với họ mà thôi, ḿnh mới có chỗ san sẻ tâm t́nh. Thế Dũng biết nhà thơ Nguyễn Chí Thiện chứ? Anh ấy ở tù dài hơn tôi nhiều - trên 27 năm, tức là gấp ba lần tôi. Vậy mà anh ấy có buông bút đâu. Trong tù anh ấy làm thơ. Ra tù, làm thơ. Bị bắt lại, vẫn làm thơ. Tập thơ đầu tiên được in ở ngoài nước khi anh c̣n ở trong xà lim Hỏa Ḷ, lúc 42 tuổi. Đến năm 57 tuổi mới được cầm trong tay tập thơ của ḿnh lần đầu. Những người có hệ số thông minh không cao cứ tưởng rằng cái sự giam lâu sẽ làm cho con người nhụt chí. Họ mới lầm làm sao!

 

 

TD: Năm 1989, anh được nhận giải thưởng loại A, cao nhất, của Hội Nhà văn Việt Nam, với cuốn "Miền Thơ ấu". Có thể nói đó là giải thưởng quốc gia cũng được, v́ ngoài nó ra không có giải thưởng nào khác cho cái sự làm chữ nghĩa trong một thời gian dài trước đó. Cũng trong giai đoạn này, anh cho ra "Khúc Quân Hành Lặng Lẽ", "Luật Rừng", "Vụ Aán Viên Đạn Lạc" và nhiều truyện ngắn đăng rải rác trên các báo. Nhà cầm quyền tỏ ra khoan dung, không cấm anh viết nữa, hay là thời thế đă làm cho họ không c̣n cấm được?

 

VTH: Vào thời gian đó (bắt đầu từ năm 1985) ở Liên Xô đă có Gorbachov với khẩu hiệu Glasnost (Công khai) và Perestroika (thường được dịch là Cải tổ, đúng ra phải dịch là Xây dựng lại mới sát nghĩa). Không có Gorbachov này sẽ có Gorbachov khác, nhưng không có đúng cái ông Mikhail Gorbachov quê ở Privôlnôiê vùng Stavrôpôl này chắc chắn lịch sử thế giới sẽ khác với cái hôm nay ta thấy. Đúng là mọi sự đổi thay ở điện Kremli đều ảnh hưởng đến khu Ba Đ́nh. Nhưng Việt Nam là Việt Nam, với những khe khắt thôn xóm của nó. Tuy nhiên, nhờ có làn gió mới từ Liên Xô thổi đến, trong đời sống tinh thần ở nước ta đă có một thời gian dễ thở với những khẩu hiệu nghe sướng tai: "Cởi trói", "Bung ra", "Nói thẳng, nói thật", do Nguyễn Văn Linh khởi xướng. Tiếc rằng thời gian ấy không dài. Nhưng ngắn th́ ngắn, nó đă đủ để những tác phẩm tiếng tăm vang dội của Nguyễn Huy Thiệp, Dương Thu Hương, Bảo Ninh, Phùng Gia Lộc... ra đời.

 

Về chuyện tại sao tôi vẫn được in th́ nó như thế này. Sau khi ra tù tôi có đến toà soạn báo ảnh "Việt Nam", nơi tôi làm việc cũ, để thăm ḍ xem họ có chịu nhận lại tôi không. Họ nói không. Bởi v́ có một chỉ thị mật của Trung ương Đảng cấm in những tên "xét lại" và cấm sử dụng bọn "xét lại" trong các cơ quan báo chí và xuất bản. Chỉ thị này, họ cho biết, ra sau cái chỉ thị đàn anh nó cấm in những tên "Nhân Văn-Giai Phẩm" khoảng chục năm. Đảng cấm chứ không phải nhà nước cấm, tôi cần phải nói rơ ra như thế để cho những ai quen với nền dân chủ phương Tây biết, kẻo họ đ̣i nói có sách mách có chứng rồi lại phản bác lôi thôi. Ơở nước ta, tội thay, hai cái đó - Đảng và Nhà nước - là một. Nhưng cả cái chỉ thị quái đản nọ cũng lại chỉ là chuyện văn kỳ thanh bất kiến kỳ h́nh, chính mắt tôi chưa thấy nó bao giờ. Mà cũng chẳng ai thấy. Rất có thể chẳng hề có một chỉ thị như thế, tức là, tôi muốn nói, một chỉ thị thành văn. Những chỉ thị miệng nhiều lắm, không thể đếm xuể. Miệng quan trôn trẻ mà. Một lời của các vị phát ra cứ thế tồn tại măi, có hiệu lực măi, kể cả khi nó đă lỗi thời, đă không c̣n lư do để tồn tại. Mà cũng có thể c̣n một nguyên nhân khác, từ phía những công bộc mẫn cán. Đám này mỗi năm một đông, tỷ lệ thuận với t́nh cảnh khốn cùng trong nền kinh tế xă hội chủ nghĩa do đảng lănh đạo. Chúng luôn ngước mắt lên trên, mũi phập phồng ánh hơi, tai ve vẩy nghe ngóng. Khi đoán được "trên" không ưa cái ǵ là cấm liền. Cho chắc ăn. Chuyện này đă xảy ra với thể loại "cải lương" ở Nam Bộ trong thời gian kháng chiến chống Pháp, với cái gọi là "nhạc vàng" sau khi ḥa b́nh lập lại năm 1954. Với bọn "xét lại" chúng tôi, hồi ấy nhà cầm quyền vẫn c̣n để ư lắm. Chả là vụ án vừa mới qua chưa được bao lâu, c̣n rất "thời sự". Anh Hoàng Minh Chính vẫn c̣n ngồi tù, đợt thứ hai (sau này c̣n có đợt ba nữa). Đă có những dấu hiệu cho thấy người ta dần dần nương nhẹ với anh em "Nhân Văn-Giai Phẩm", nhưng với chúng tôi th́ không, hay là chưa, nói cho công bằng. Những "cái đuôi" cần mẫn vẫn lẽo đẽo theo chúng tôi hàng ngày để có những báo cáo tuần, báo cáo tháng, báo cáo đặc biệt... Vẫn có những tin bắn đến tai chúng tôi:"Hăy coi chừng, đừng có khỏi ṿng cong đuôi!"

 

 

TD: Nhưng dù sao th́ sách của anh vẫn được in? Anh đánh giá những tác phẩm được in trong thời kỳ ấy thế nào? Một thứ văn chương thỏa hiệp?

 

VTH: Tôi được in có điều kiện: với bút danh khác. Tên thật th́ không, dứt khoát không cho. Viên cục trưởng Cục Chính trị Bộ Nội vụ hồi ấy, tôi quên mất tên anh ta là ǵ, nói thẳng với tôi như vậy. Trong chuyện tôi được in, nói rằng có một thỏa thuận ngầm cũng được. Thỏa thuận vô tư. Không  có chuyện đút lót. Với lại, đến như bây giờ, khi tham nhũng đă được gọi là quốc nạn, người ta cũng chẳng thèm ăn đút của mấy anh cầm bút rớt mồng tơi. Tôi quá ngứa nghề, chắc hẳn người ta rộng lượng nghĩ thế, thôi th́ để cho hắn viết, miễn là đừng viết chống Đảng, viết những cái vô thưởng vô phạt cũng không sao. Họ thừa biết tôi là tác giả "Khúc Quân Hành Lặng Lẽ", nhưng họ quay mặt đi. "Khúc Quân Hành Lặng Lẽ" là truyện t́nh báo, chuyện về cuộc chiến đấu đă qua, không có vấn đề dính dáng với cái hiện tại đang làm cho những nhà lănh đạo ngồi không yên trên ghế. Thà để tôi viết cái đó c̣n hơn. Vả lại, để in được "Khúc Quân Hành Lặng Lẽ" tôi kư tên chung với một người bạn, là cán bộ công an cỡ không xoàng, một con người tốt bụng và khá uyên bác, hơn hẳn những cán bộ công an mà tôi biết. Anh này đến thời gian ấy đă không c̣n sợ trên như trước. Trước kia anh ta sợ lắm. "Khúc Quân Hành Lặng Lẽ" được những người khó tính đánh giá tốt về văn chương. Thực ra, nó là kịch bản văn học, theo cách của tôi. C̣n những cái khác? Kịch bản "Vụ Án Viên Đạn Lạc" là một kịch bản tầm phào, tôi thậm chí chưa một lần xem bộ phim được thực hiện theo kịch bản ấy. "Luật Rừng" khá hơn, nhưng không xưởng phim nào dám làm, không có kinh phí. Những truyện ngắn rải rác có cái được, có cái thường, tạm được, theo tôi tự đánh giá. Nói chung, khi người cầm bút không có tự do, khó có một cái ǵ thật sự làm cho anh ta hài ḷng. Có một kịch bản bị cấm, là kịch bản cho phim hoạt h́nh "Chuyện Phiêu Lưu Của Nàng Liberta Qua Ba Nước: Nước Mặt Nạ, Nước Cùm Vàng Và Nước Mề Đay". Liberta th́ ai cũng hiểu là Tự Do, Nàng Tự Do. Viên cục trưởng Điện ảnh liền ra lệnh cấm làm phim theo kịch bản đó. Tư tưởng kịch bản "không trong sáng", anh ta nói thế. Cái anh này tên ǵ tôi cũng lại quên mất rồi. Trí nhớ tôi rất tồi. Nó chẳng bao giờ chịu ghi lại tên tuổi những lâu la. Nói tóm lại, không có văn chương thỏa hiệp đâu, mà có văn chương tránh né. Văn chương tránh né là văn chương chấp nhận được. Bị bó tay bó chân thật, nhưng không đến nỗi quá khó chịu. Trường hợp "Miền thơ ấu" là đặc biệt - tôi viết nó trong xà lim Bất Bạt, một trại giam nằm giữa vùng đồi trung du, viết vụng trộm trong hoàn cảnh tự do nội tâm, viết để đấy, không bao giờ nghĩ tới chuyện nó sẽ được in. Một anh bạn tôi t́nh cờ được đọc nó trong đống bản thảo đă úa vàng của một thời chữ nghĩa đă đem tới cho Nhà xuất bản Văn Nghệ thành phố Hồ Chí Minh.Nó được in trước hết là nhờ ḷng dũng cảm của nhà văn Hà Mậu Nhai đă quá cố, lúc bấy giờ là giám đốc nhà xuất bản. Ở các nhà xuất bản khác người ta không ghét bỏ ǵ tôi, nhưng người ta sợ. "Miền thơ ấu" là cuốn sách duy nhất được in dưới tên thật của tôi. Anh Hà Mậu Nhai là người duy nhất tuyên bố chống lại những chỉ thị miệng: "Hăy đặt lên bàn tôi quyết định của ṭa án về án h́nh của Vũ Thư Hiên, trong đó có điều khoản cấm in sách của anh ấy. Bằng không, tôi cứ in". Anh mất sớm, khi tôi c̣n ở trong nước. Tôi tiếc Hà Mậu Nhai sống ngắn quá. Nhưng chẳng cần sống đến "thất thập", Hà Mậu Nhai vẫn là người "cổ lai hy".

 

 

 

TD: Sau khi phiêu bạt từ Hà Nội tới Moscow, rồi từ Moscow qua Warsaw, tới Paris... trong những năm 1992-1997, anh âm thầm viết "Đêm Giữa Ban Ngày". Rồi nó trở thành sự kiện văn chương - chính trị đáng ghi nhớ trong đời sống của người đọc Việt Nam, ở trong nước cũng như ở hải ngoại. Chắc hẳn "Đêm Giữa Ban Ngày" chưa phải là cơn băo cuối cùng trong cuộc chơi sinh tử với bút mực của đời anh?

 

VTH: Nói ǵ mà ghê vậy, Thế Dũng? "Đêm Giữa Ban Ngày" đối với tôi chẳng qua chỉ là bầu tâm sự cần phải nói ra, không nói không được, bằng phương tiện bút mực. Thế thôi. Tôi có kinh nghiệm sống trong cái mô h́nh xă hội được gọi là xă hội chủ nghĩa, trong đó con người bị tước đoạt bản ngă một cách trọn vẹn, nếu có giữ lại được chút ǵ là của ḿnh th́ cũng trầy trật, tôi không thể không chia sẻ với đồng bào cái kinh nghiệm xương máu ấy. Với tôi, "Đêm Giữa Ban Ngày" không phải là cuộc chơi, lại càng không phải cuộc chơi sinh tử. Nếu Thế Dũng muốn nói trong cuốn sách ấy có máu th́ đúng đấy, theo nghĩa đen nữa kia. Tôi vẫn thầm mang ơn những tên cướp giả danh đă không đâm chết tôi trong lần chúng xông vào căn hộ của tôi ở Moscow để đoạt bản thảo cuốn sách. Có lẽ cấp trên của chúng chưa ra lệnh cho chúng làm điều đó, e ngại vụ giết người sẽ trở thành rùm beng ở nơi tôi có nhiều bạn bè trong giới trí thức và văn nghệ sĩ. Mà cũng có thể họ cũng chưa biết nội dung cuốn sách tôi viết ra sao, chỉ mới nghe cấp dưới báo cáo loáng thoáng về nó mà thôi. Tất nhiên, chẳng cần thông minh họ cũng đoán được: nó không phải cuốn sách ca ngợi họ.

 

 

TD: Dường như, do tác động của cái thế sự dung dưỡng ḿnh, và rất có thể, của cả tiền kiếp nữa, chúng ta thường tự bỏ tù ḿnh, một cách êm ái và vô thức, vào một vương quốc tinh thần nào đó. Rồi đến một thời khắc nào đó, một biến cố lịch sử nào đó, nó xảy đến như một tai họa, như một bước ngoặt nổ bùng, làm đảo lộn cả đời ta, khiến ta phải đảo chính tâm hồn ta, buộc ta phải làm một cuộc du hành vào tận cùng bản ngă để đối diện với ngoại giới và với chính ḿnh, để cho ta, sau hết, khám phá và phát hiện cái thế giới của riêng ta, phát hiện chính ta. Phải chăng từ thời điểm 1967, khi người ta đẩy anh vào xà lim, đă bắt đầu một quá tŕnh như thế, nó kéo dài cho tới năm 1997, thời điểm "Đêm Giữa Ban Ngày" hoàn thành, và trong cuộc hành tŕnh tinh thần bi tráng ấy của Con Người Sinh Học, Con Người Nhà Văn, Con Người Công Dân, Vũ Thư Hiên đă tự đảo chính ḿnh để trở thành một Vũ Thư Hiên khác?

 

VTH: Tôi không tự bỏ tù ḿnh bao giờ, vào bất cứ vương quốc tinh thần nào. Sự dốt nát của tôi bỏ tù tôi th́ có. Thoát ra khỏi sự dốt nát thật không dễ dàng, đó là kinh nghiệm của tôi. Phải có ư chí để thoát ra. Cái mà bạn gọi là sự tự đảo chính, Marx gọi là tự phủ định. Nên luôn tự phủ định để    khẳng định cái ta mới. Phủ định cái bên ngoài ta khó nhưng không khó bao nhiêu. Tự phủ định là khó nhất. Nhưng kết quả của nó thường là cái có thể làm ta vui. Vẫn là ta đấy, nhưng đă là một ta khác. Trong sự biến đổi đó, một biến cố, hoặc nhiều biến cố liên tiếp, có giá trị như một nhiệt lượng cuối cùng thêm vào làm nước biến thành hơi. Trong cái tôi u mê của sự tự bỏ tù vào một vương quốc tinh thần, nói theo cách của Thế Dũng, hay trong cái tôi điên khùng của "cuộc lên đồng vĩ đại", như tôi từng thú nhận, vẫn có sẵn một "cái tôi" khác, là cái sẽ phủ định "cái tôi" trước. Nếu không có sẵn một "cái tôi" như thế, th́ sự phủ định cũng bằng không.

 


Thế Dũng, Vũ Thư Hiên, Paris 09-1998

 

TD:  Tôi coi "Đêm Giữa Ban Ngày" là một tác phẩm văn chương. Nhưng anh lại nói trong phần Tự Bạch: "Trong cuốn sách này chỉ có sự thật. H́nh thức văn học trong cuốn sách chỉ được tác giả sử dụng vừa đủ cho bức tranh sự kiện không thành quá tẻ nhạt. Văn học đích thực không có chỗ nơi đây". Như thế, chắc hẳn trong quan niệm của anh về văn học đích thực có những tiêu chí khác người?

 

VTH: Cả hai chúng ta đều không phải là nhà phê b́nh văn học, vậy ta miễn cho nhau việc xác định về mặt lư thuyết những tiêu chí văn học nhé, được không? Bàn về những tiêu chí văn học bây giờ e ta sẽ sa đà vào một câu chuyện khá dông dài. Nhận xét của Thế Dũng rằng "Đêm Giữa Ban Ngày" là một tác phẩm văn chương là một lời khen. Nó làm tôi đỏ mặt. Và sướng nữa. Nhưng tôi không thể nhận điều không có. Khi viết Đêm Giữa Ban Ngày tôi không hề có ư định làm văn. Sự thật là như vậy. Khi không định làm văn th́ cái văn "tự có" thường là nghèo lắm. Nhưng tôi không buồn. Tôi viết do sự thôi thúc từ bên trong, do ư thức trách nhiệm, có thể nói như thế, và v́ lời hứa với những người đă khuất. Nếu tôi bịa thêm một ít trong những ǵ tôi kịp kể trong Đêm Giữa Ban Ngày th́ cuốn sách hẳn sẽ có màu sắc văn học hơn. Trong trường hợp cụ thể này, tôi cho rằng trong tôi đă xảy ra hiện tượng cái "vô ngă" (no ego) thắng cái "ngă" (ego). Đơn giản là thế - tôi không nghĩ đến "cái tôi" th́ làm ǵ có cái văn chương "của tôi". Cái mà bạn thấy là văn chương có lẽ là cái bóng, cái dấu ấn của cái "ngă", một nét riêng cho sự phân biệt với hằng hà sa số "ngă" khác. Khi tôi cố kể cho thật đúng những ǵ tôi nếm trải nhằm một mục đích không phải cho tôi th́ cái văn chương "của tôi" phải ra đi nhường chỗ cho cái khác, cho sự thật, được nổi lên. Trong Đêm Giữa Ban Ngày, nói của đáng tội, đôi khi tôi có tự cho phép ḿnh đặt ra vài giả thuyết (rất có thể sai lầm) để giải thích sự việc này hay sự việc nọ. Trong cái ức đoán đó, tôi phải thú nhận rằng "cái tôi" của tôi lộ ra một cách tồi tệ, tức là, ư tôi muốn nói: trong khi say viết tôi đă lăng đi mà rời khỏi chỗ của người kể chuyện lúc nào không biết. Nhưng đó lại là chuyện khác, là sự sa đà vào lĩnh vực không phải của ḿnh, chính luận chẳng hạn...

 

 

TD: Về chuyện anh sa đà vào lĩnh vực không phải của ḿnh, như anh vừa nói, tôi lại nghĩ khác. Nhân vật tự sự của anh - Cái Tôi Nạn Nhân, Cái Tôi Nhân Chứng, Cái Tôi Nhà Văn - trong "Đêm Giữa Ban Ngày" luôn bộc lộ một sức mạnh lư trí, một khả năng phân tích sắc sảo trong việc miêu tả cái mô h́nh xă hội bịa đặt, hoang tưởng, có tên là xă hội xă hội chủ nghĩa, nó làm cho tập hồi kư của anh rơ ràng có một dáng vẻ chính luận. Thật vậy, tôi có cảm giác những năm giam cầm không triệt hạ nổi Con Người-Nhà Văn trong anh, mà ngược lại, làm cho nó thăng hoa để giờ đây nó được cộng thêm một con người nữa - Con Người Chính Khách. Anh có nghĩ rằng một lúc nào đó anh sẽ làm chính trị không?

 

VTH: Lạy Chúa tôi! Xin đừng cho chuyện ấy xảy ra.

 

 

TD: Anh cho rằng trong thế kỷ của chúng ta Con Người Nhà Văn có thể tách rời Con Người Chính Trị sao?

 

VTH: Nỗi bất hạnh là ở chỗ đó - Con Người Nhà Văn không thể tách rời Con Người Chính Trị. Chính trị xông vào mọi ngơ ngách của đời sống mà không cần xin phép ai. Nó trói buộc tất cả. Nó cưỡng hiếp tất cả. V́ thế mà có "Đêm Giữa Ban Ngày". Xét cho cùng, chính trị, bản thân nó không xấu, nhưng trong thời đại chúng ta, ở nước ta nữa, chính trị đă làm quá nhiều điều bỉ ổi, nó làm cho ta ghê tởm nó, không muốn dây với nó, như thể bất cứ sự đụng chạm nào với nó cũng sẽ làm cho ḿnh bị vấy bẩn. Tôi sẵn sàng làm chính trị, nếu tôi thuyết phục được tôi rằng tôi làm chính trị tốt hơn so với làm văn chẳng hạn, cho tôi và cho mọi người. Khốn nỗi, tôi không thuyết phục được tôi như thế. C̣n nếu tôi có quyền lựa chọn giữa việc viết về t́nh yêu và viết về chính trị th́ Thế Dũng hăy tin rằng tôi bao giờ cũng chọn đề tài t́nh yêu. Tác phẩm hay nhất mà tôi thích là chuyện t́nh của "Tristan và Iseult". Tôi đă khóc, mà không phải một lần đâu, trên những trang sách kể lại câu chuyện t́nh bi thảm từ thế kỷ thứ 13 ấy.

 

 

TD: Từ khi số phận anh gắn bó với bút mực, phải chăng văn chương đă và đang là người vệ sĩ đáng tin cậy của anh trên đường đời?

 

VTH: Với tôi, văn chương vĩnh viễn là bạn đồng hành chung thủy. Đôi khi nó c̣n là cái nạng để ta vịn vào mà đi trên đường đời gập ghềnh và quá nhiều bất trắc. Nhiều khi ḿnh ngă rục xuống như một cái cây bị đốn, tưởng chừng không thể nào dậy nổi, thế mà văn chương đă đỡ ḿnh đứng dậy, bằng lời an ủi, bằng câu khuyến khích, và bằng cả cái nh́n trách móc nữa...

 

 

TD: Cuộc sống ly hương có đè nặng lên tâm hồn anh không? Và cảm giác đối với lần đi xa này có khác lắm với một lần xê dịch luôn hiện diện trong đời anh không?

 

VTH: Tôi có ǵ khác với mọi người? Cái cây bị bứng khỏi đất mẹ đem đi trồng ở một vùng đất xa lạ thường không cho quả. Cái đáng sợ là ở chỗ đó, Thế Dũng ạ. Kuprin, Bunin - hai nhà văn Nga ở đầu thế kỷ này mà tôi rất thích - đă gần như phải gác bút trong cuộc sống lưu vong bắt buộc. Đất mẹ không chỉ nuôi dưỡng ta, đất mẹ c̣n cho ta sức sống, cho ta cảm hứng. Nỗi nhớ cũng là một thứ cảm hứng, nhưng không dài. Tôi không cho cuộc đi này là một lần xê dịch. Tôi đi để làm cái việc tôi phải làm. Đêm đến, tôi đi cùng giấc mơ về nơi tôi nhớ ban ngày.

 

 

TD: Anh có dự định ǵ trong tương lai? Tôi muốn nói: những dự định trong văn học?

 

VTH: Tôi chưa bao giờ coi viết văn là một nghề. Khi là một nghề, nó dễ làm ta hư hỏng lắm. Ta sẽ viết theo sự quen tay, như một người thợ. Ta sẽ lệ thuộc các nhà xuất bản, vốn không phải bao giờ cũng tôn trọng văn học. Ta sẽ tính đếm những trang viết như đếm tiền, và sẽ tiếc rẻ không dám quẳng đi những trang viết tồi. Văn tốt nhất là một người t́nh, không nên là người vợ. Để ta có thể hồi hộp, có thể e ấp trong mỗi lần gặp gỡ. Cuộc t́nh nào cũng đẹp cho tới hôn nhân. Tại sao ta lại cùng Nàng Văn, Nàng Thơ chắt chiu từng đồng nhuận bút để xây một tổ kén, nơi có chỗ nằm êm ấm. Chính v́ lẽ đó mà trong tôi chẳng bao giờ có được một dự định sáng tác mà tôi có thể tin chắc rằng nó sẽ được thực hiện, trong một tương lai gần cũng như trong một tương lai xa. Hồi chưa đi khỏi nước tôi đă làm một số phác thảo cho một cuốn sách tương lai. Nó sẽ là một pḥng tranh chân dung những người cùng thời với tôi. Trong h́nh dung của tôi, nó phải là một cuốn sách thú vị bởi vẻ đa dạng, đa màu của nó - từ người ăn mày, bạn của tôi, cho tới nhà lănh đạo, kẻ thù tự xưng của tôi. Nhưng dự định là dự định. Nếu tin vào dự định của những nhà văn, nhà thơ th́ công suất của cả nền công nghiệp giấy thế giới hôm nay cũng chẳng làm ra đủ giấy mà in tác phẩm của họ.

 

 

TD: Anh nghĩ ǵ về nền văn học hải ngoại?

 

VTH: Tôi biết ǵ về nền văn học hải ngoại để mà nói? Tôi mới ra ngoài này, c̣n có biết bao nhiêu việc phải làm, lấy đâu ra thời gian để đọc. Vài truyện ngắn rải rác trên các báo, đôi ba cuốn tiểu thuyết, đó là tất cả những ǵ tôi biết. Mà có thật một nền văn học hải ngoại sao?

 

 

TD: Dù nhiều năm sau nữa hay ngay bây giờ, khi cần có một cái nh́n toàn cảnh chân thực về nền văn học Việt Nam, người ta không thể không đề cập tới một ḍng văn học hải ngoại đă, đang và sẽ có... Ḍng văn học này do rất nhiều nhà văn, nhà thơ cũng lận đận với Bông Hồng Vàng tạo ra. Theo anh, nó sẽ đóng góp được ǵ cho nền văn học tương lai của một nước Việt Nam dân chủ và tự do?

 

VTH: Có thể tôi nghĩ sai, nhưng những nhà văn nhà thơ của chúng ta, dù họ ở đâu, cũng chỉ thuộc về một nền văn học duy nhất gọi là văn học Việt Nam. ở vị trí con cháu chúng ta mà nh́n, một trăm năm nữa thôi, sẽ chỉ có một nền văn học Việt Nam duy nhất, nền văn học được vun đắp bởi tất cả các nhà thơ nhà văn Việt Nam - trong h́nh ảnh những ǵ c̣n lại sau sự sàng lọc khắc nghiệt của thời gian.

 

 

TD: Câu hỏi cuối cùng: cái ǵ sẽ cứu chúng ta trong hành tŕnh về tương lai trong cái thế giới bấp bênh hôm nay?

 

VTH: Cái Đẹp.

 

 

Thế Dũng thực hiện  năm 1997    

 

 

© gio-o.com 2012