Xu�nD 2015




photo: Ho�ng Huy Mạnh



 

THI VŨ

Nhớ Người T�m Kh�

V� Th�nh Minh


tạp ghi

 

Ng�y nay c�n như trước chăng ? C�ch đ�y l�u ba mươi năm, ở v�ng ngoại � nam Paris c� ngọn đồi trọc gần trấn Do Th�i � Villejuif. Một v�i l�m c�y thưa thớt khẳng khiu tr�n triền dốc phủ cỏ. Chơ vơ tr�n đỉnh, x�c một chiếc xe van cũ m�u gạch nằm đ�u hiu. Bốn b�nh xe đ� th�o gỡ, sụm xuống như con voi sắt phủ phục. Nơi mỗi tuần t�i thường đến...

Đ� l� �biệt thự� �ng V� Th�nh Minh. Người trưởng Hướng Đạo lớp xuất hiện đầu ti�n tr�n đất Việt thập ni�n 30. Người đ� d�ng xe đạp đi v�ng quanh ba nước Đ�ng Dương v�o những năm 40. �t ai biết chi tiết ấy. Chuyện ai cũng biết, l� người ngồi thổi s�o b�n hồ Leman, Geneve, thời c�c nước đang họp để cắt đ�i con Rồng Việt, năm 1954.

V�i năm trước đ�, nh�n đọc một tờ b�o quốc tế thấy mẩu nhắn tin li ti, k� t�n V� Th�nh Minh, địa chỉ Li�n Hiệp Quốc, Gen�ve. T�i mừng qu�nh. Thắp đuốc nhiều năm, nay gặp người. T�i vội v�ng bi�n thư. Ng�y ấy theo học y khoa, t�i đề nghị bỏ học đến với �ng hoạt động. L� luận một đời giỏi lắm chữa cho v�i ngh�n người l� c�ng, đất nước đang trải qua cơn bệnh thời đại, k�o đau nhiều thế hệ, cần lương y cho tinh thần. T�i gọi �ng bằng Thầy v� l�ng k�nh trọng lớp người dẫn đạo thuộc thế hệ cận kề cụ Phan. �ng hồi �m ngay, khuy�n đừng bỏ học. Từ đ� thư từ qua lại, ng�y c�ng khắng kh�t.

Ở Gen�ve, �ng tuyệt thực v� phản đối quanh năm cho Việt Nam. Ngỡ �ng c� chức vị g� ở LHQ. Nhưng kh�ng. �ng thường lẻn v�o trụ sở quốc tế ngồi l� tuyệt thực. Địa chỉ đề LHQ, l� do �ng tự phong, �ng dặn Ph�ng b�o ch� của c�c k� giả quốc tế hễ thấy t�n xin giữ lại, v�i ng�y t�i gh� lấy một lần. C� lần hỏi về kết quả những biểu dương n�y. �ng trả lời : Chẳng được g� ! Mỗi năm đến ng�y 20.7 tui đều viết hai bức thư gửi cho hai vị đồng Chủ tịch Hội nghị Gen�ve năm 1954 y�u s�ch họ giải quyết vấn đề Việt Nam. Tui viết hai thư kh�c gửi �ng Hồ Ch� Minh v� �ng Ng� Đ�nh Diệm gọi k�u người c�ng một nước h�y thương nhau c�ng, nghĩ tới tiền đồ d�n tộc m� thống nhất l�ng người hai miền. �ng n�i, tui dư biết �người ta sẽ vứt thư v�o xọt r�c�. Nhưng lương t�m v� bổn phận con người Việt l� l�n tiếng. Tiếng n�i c�n, ngưỡng vọng c�n. Ngưỡng vọng c�n, người c�n. N�n cứ l�m, cứ phải l�m.

C�c hoạt động kh�ng b�nh thường n�y g�y phiền LHQ. Năm lần bảy lượt khuy�n can, �ng cứ trước sao nay vậy. Lần cuối nh�n vi�n an ninh y�u cầu �ng chấm dứt tuyệt thực v� rời khỏi trụ sở LHQ ngay. �ng kh�ng chịu. Tức nước vỡ bờ. cảnh s�t Thụy Sĩ v�o kh�nh �ng ra, rồi xuống lệnh trục xuất khỏi l�nh thổ. �ng hỏi trục xuất t�i đi nước n�o ?

� Về nước �ng ! � T�i kh�ng c� nước, nước t�i bị c�c �ng cắt l�m hai, l�m sao t�i về. Kiểu l� luận nh� Nho kh� lọt tai người T�y phương. Người ta chở �ng ra bi�n giới, thả �ng ở đấy như thả con chim qu�.

�ng l�i chiếc xe bệ rạc về Paris. Cắm căn lều Hướng Đạo b�n bờ s�ng Seine cạnh t�a Đ� ch�nh. Viết mấy biểu ngữ k�u gọi cho Việt Nam độc lập v� thống nhất treo tr�n cột lều. Được v�i ng�y cảnh s�t Ph�p tới đuổi. �ng hỏi đi đ�u ? Cảnh s�t kh�ng hiểu thứ ng�n ngữ người xứ Nghệ, n�n giải th�ch đ�y kh�ng l� chỗ cắm lều, th�nh phố kh�ng cho ph�p. Kh�ng ai được ngủ ngo�i đường. �ng hỏi lại, thế clochards nằm đầy đường th� sao. Ng�y sau, cảnh s�t lại đến. Lại tiếp tục cuộc đối thoại g� vịt. Lần n�y l� luận hơn, �ng khẳng định, t�i kh�ng đi đ�u cả, nước Ph�p c�c �ng chiếm nước t�i t�m mươi năm r�ng, nay t�i chỉ xin c� hai thước vu�ng đất m� kh�ng được ư ? N�i rồi, �ng đưa phong thư gửi cho Tổng thống De Gaulle viết mấy suy nghĩ tương tự, y�u cầu Ph�p gi�p d�n tộc �ng.

Cảnh s�t dọa kh�ng cuốn lều đi ngay sẽ bắt đưa về b�t. �ng cười khan, c�c �ng cứ tự nhi�n, bắt th� bắt. Họ bắt thật. Đưa về giam b�t cảnh s�t Paris quận 4. V�i ng�y vẫn thấy �ng b�nh thản ngồi thiền, kh�ng ch�t chi phản đối. Cảnh s�t lại mở cửa chấn song đuổi �ng ra. �ng hỏi đi đ�u ? �� Th� về nh� �ng chứ đi đ�u nữa ! � T�i kh�ng c� nh�, c�c �ng thả, t�i sẽ ra cắm lại lều ngo�i s�ng Seine. Kh� l� luận với �ng gi� g�n. Khi con người bỏ hết đối kh�ng, l� tới độ kh�ng sợ h�i, đối phương bỗng bối rối. Nơi thế giới đấu gươm, đấu s�ng hay đấu m�m, một địch thủ kh�ng gươm kh�ng s�ng kh�ng gi� mồm, người đối diện thấy hụt hẫng. Cũng lạ. Người ta dễ hăm hở giết những kẻ đối kh�ng. Nhưng khi kẻ đối kh�ng kh�ng sợ h�i, kh�ng tự vệ, lại c�n mời mọc giết đi, t�n s�t nh�n bỗng dừng tay. Những người như vậy ở thế kỷ n�y mang t�n Gandhi. N�i tới kh�ng sợ h�i, l� n�i tới tuyệt đỉnh tr� tuệ. N�i tới tr� tuệ l� n�i tới chốn kh�ng thể nghĩ b�n.

Cảnh s�t cuộc thương lượng muốn cắm lều th� cũng dễ th�i. Ở ngoại � nam Paris c� khu đồi trống, �ng l�n đấy m� cắm. N�i rồi mở cửa trả tự do cho �ng. �ng n�i t�i kh�ng biết chỗ n�y, mấy �ng chở gi�m t�i ra đ�. Cảnh s�t bảo kh�ng c� xe đưa đi xa, �ng lấy t�u hầm (m�tro) m� đi. T�i kh�ng c� v�. Nha cảnh s�t tặng �ng một v� m�tro.

Tr�n đỉnh đồi, x�c một chiếc xe van cũ m�u gạch nằm trơ trơ. Bốn b�nh xe đ� bị th�o gỡ, sụm xuống như con voi sắt phủ phục. D�i chừng bốn thước, rộng tr�n thước rưởi. Đ� l� nơi cư ngụ của �ng V� Th�nh Minh thời ở Paris. �ng đặt t�n nơi n�y l� biệt thự V� M�n để tiếp kh�ch đồng t�m �u, Việt. Tr�n danh thiếp tiếng Ph�p ghi Villa V�m�n số 7 để lấy những mối in nhỏ như danh thiếp, giấy t�n chỉ, thiệp mời... rao �Gi� hạ để gi�p đỡ những trẻ em ngh�o nơi v�ng đất xa. �Nh� in� lưu động v� hỏa tốc�. Quảng c�o gi�p nu�i �ng sống phần n�o trong chuỗi ng�y hoạt động ở nước ngo�i.

Như trước kia ở Gen�ve, �ng dặn người ph�t thư khi n�o thấy V�m�n hay V� Th�nh Minh l� t�i đấy, nhớ giữ thư hộ t�i. Một người sống v� gia cư... rồi bảy t�m năm sau sẽ th�c v� địa t�ng, nhưng địa chỉ to�n l� những nơi nổi danh. Paris �ng c�n một địa chỉ kh�c : V� Th�nh Minh Coll�ge de France, Paris 5. Coll�ge de France l� Viện Ph�p học quy tụ những đầu n�o tr� thức Ph�p, nằm cạnh Đại học Sorbonne. Số l� thuở ấy �ng gi�p việc cho nh� học giả nổi danh Paul Demi�ville ở Viện, sao ch�p c�c bản văn chữ H�n, c� khi dịch ra tiếng Ph�p. Mỗi ng�y �ng l�i chiếc xe con cọc cạch từ Biệt thự V� M�n ở Villejuif l�n đậu trước Viện. Trong xe c� b�n m�y chữ đặt tr�n kệ gỗ �ng đ�ng lấy. �ng ngồi y�n h�n g� m�y. Gặp nhau ở Paris, �ng tiếp t�i trong chiếc xe con n�y. Vẫn theo lệ cũ, �ng dặn người ph�t thư hễ thấy t�n t�i l� t�i đấy, t�i ngồi trong xe ngay trước Viện đ�y, chớ t�m t�i đ�u xa trong Viện.

C�n nhớ giai thoại �ng kể, người T�y phương họ rất giỏi, học s�u, nhưng lắm khi c� những chữ rất thường m� họ vẫn hiểu sai, như chữ ph� m� m� �ng Demi�ville lại hiểu l� người giữ ngựa. N�i tới chiếc xe con cọc cạch m�u đen ấy phải n�i tới c�ch l�i xe. T�i c� đi mấy lần với �ng. Ngồi trong xe cảm tưởng như ngồi loại chiến xa thời tam ho�ng ngũ đế. Xe rung như sắp r�. May l� �ng l�i rất chậm. Kh�ng để cho ai than phiền, mắng mỏ. �ng liệu định trước, tay rờ rờ n�t thay tốc độ, k�o l�n k�o xuống như ph� thuỷ bắt ấn. Đi với t�i �ng Vũ chớ lo, t�i kh�ng l�i nhanh. L�i nhanh g�y tai nạn. T�i l�i rất chậm, m�nh đi chậm th� c�n ai đụng v�o m�nh nữa ? �ng ung dung l�i cỡ ba, bốn mươi c�y số giờ.

Kh�ng hiểu chiếc xe con như con ngựa gi� của ch�a Trịnh n�y, c� l� chiếc xe đ� đưa �ng đi khắp Chấu �u ?

C� lần �ng lần m� tới Nam Tư để gặp Tito. Xin yết kiến. Khất hẹn. Bị từ chối. Nhưng m�u người Nghệ trong �ng cuộn chảy d�ng cuồng lưu ki�n ch�, ph�ch lực hung đại. Đ� đi phải đến, đ� l�m phải được. Một tuần sau Tito tiếp �ng. Từ đầu thập ni�n 50, �ng ra nước ngo�i hoạt động n�u cao lập trường đưa Việt Nam tho�t khỏi hai hấp lực tranh chấp tư bản - cộng sản, để tr�nh khỏi cuộc chiến tranh huynh đệ tương t�n. �ng đến Nam Tư gặp Tito với ước mơ t�m thế kết li�n Nam Tư - Việt Nam. Rủi thay, Nam Tư c� Tito, Việt Nam chỉ c� s�n khấu. Sau lưng �ng kh�ng ai hậu thuẫn. C�c nh� l�nh đạo Việt Nam bấy giờ c�n ham theo những đường m�n dễ d�i, những lộ tr�nh c� người dắt. Lối hoạt động của �ng đ�i hỏi một quần ch�ng c� d�n tr� v� d�n kh�. Thiếu sự bổ t�c v� hậu cần n�y, �ng chỉ l� người gọi k�u tr�n sa mạc. H�o kh� phương Đ�ng �ch chi nơi thời đại miệng n�i nh�n nghĩa, tay đếm tiền lia lịa ? Người �ng l� một Đ�ng phương hiển hiện, nhưng ch�ng nh�n coi �ng ph�a kẻ cũ c�ng, hủ lậu. Ở Nam Tư, Gen�ve, hay Paris, �ng lu�n mặc bộ �o d�i đen bạc m�u với chiếc quần trắng bẩn. Ri�ng đ�i ch�n �ng kh�ng sờn cũ, �ng đi m�i khắp hang c�ng ng� hẻm, những nơi c� người Việt để t�m kẻ đồng t�m. Đ�i ch�n của những kẻ dựng đời, biến mặt đất th�nh đường đi.

Hồi đ�, số nh� 80 đường Monge ở Paris quận 5 vừa l�m trụ sở Tổng hội Sinh vi�n Việt Nam vừa mở qu�n cơm rẻ tiền. �ng thường đến đ� la c� n�i chuyện, đ�nh cờ tướng, nhưng chủ yếu t�m kiếm những sinh vi�n c�n l�ng c�n ch� với nước non. �ng t�m d�n m� tới, ở giữa l�ng d�n như ngọn bấc giữa l�ng dầu. Hẳn nhiều sinh vi�n c�n nhớ một người cao tuổi, mặc �o d�i đen, cương nghị v� quắc thước ? Mỗi trưa, �ng lần trong bọc �o lấy ra g�i muối m�, mua một xuất cơm trắng ngồi chấm ăn. �ng đ�nh cờ tướng rất cao, nhưng l� lối đ�nh bất bạo động. Ph�ng thủ kỹ, kh�ng tấn c�ng, để chờ đối phương dao động, sơ hở, kẹt nước, rối loạn, �ng chiếu tướng l�c n�o kh�ng hay. �ng dạy t�i c�i thế đưa ngay xe l�n đầu s�ng chận hết mọi thế tiến qu�n của địch. Năm con tốt của địch nằm y�n đ� đ�nh, hai m� cũng mất đường tiến thủ...

Hoạt động ch�nh trị của �ng kh�c với nhiều ch�nh kh�ch t�i gặp ở nước ngo�i. Những người kia nhắm cướp ch�nh quyền, thu lợi cho đảng. �ng lo cướp d�n từ tay những bạo ch�nh, từ ngọn lửa chiến tranh thi�u đốt. Nhiều văn nghệ sĩ ch�nh cống, bịt mắt, bịt tr� chia đ�i văn nghệ v� ch�nh trị để b�nh c�i n�y bỏ c�i kia. B�nh hoa bỏ l�, nhưng qu�n c�y v� đất, một tương kết, mắc m�u. C�n cả rừng ngợp nắng như ngh�n triệu nh�nh rễ lục b�m v�o thinh kh�ng xanh ? �t ai thấy nh� sống nhiệm mầu như đời người tr�n mặt đất.

Con đường ch�nh trị của �ng l� con đường văn h�a trong nghĩa rộng, thực v� linh động. C� l�c �ng cho t�i xem một hệ thống chữ Việt mới do �ng s�ng tạo. Viết theo n�t chữ H�n nhưng ho�n to�n kh�c chữ H�n, kh�c chữ N�m. �ng cam đoan học một th�ng l� đọc được v� viết được. T�i tiếc m�nh đ� ngu kh�ng thụ gi�o, để lưu lại một c�ng tr�nh hiếm thấy trong số người lưu vong.

B�n trong chiếc xe van ở Villejuif, mấy kệ s�ch, v�i hộc chữ ch� c� dấu Việt v� chiếc m�y in typo quay tay nhỏ b�. Mọi lời k�u gọi, thơ ph�, truyền đơn từ h�ng chục năm đều do �ng tự sắp chữ v� in lấy tr�n chiếc m�y in cổ sơ n�y. B�n ngo�i �ng dựng trang thờ lộ thi�n, ảnh thờ l� bản đồ Việt Nam do �ng vẽ. Cạnh đấy khoanh vườn nhỏ trồng x� l�ch. Những c�y x� l�ch lạ l�ng cao bảy t�m tấc. Giống g� lạ vậy thầy ? � Th� x� l�ch thường c� chi m� lạ, �ng Vũ kh�ng biết chớ cỏ c�y n� cũng đau đớn như m�nh, bứng rể cắt đọt chi chi l� tội lắm. Tui chỉ ngắt l� m� ăn, n�n đọt x� l�ch l�n cao rứa đ�. �ng ăn trường trai. M�n ăn thường bữa l� b�nh m� kh� với bắp su sống chấm x� dầu trộn dầu phụng. Loại b�nh m� n�y kh� rẻ, kh� khốc cuối ng�y kh�ng b�n được, c�c b� đầm thường mua về dầm v�o sữa tươi cho m�o ăn. �ng n�i với t�i, ăn như vậy đủ bổ lắm �ng Vũ �, lại rẻ, chất tươi l� su, chất b�o l� dầu, thay cơm l� b�nh m�. Loại b�nh m� v�i chục xu một kil�. Bắp su thuở ấy gi� từ 50 tới 80 xu. Mỗi lần t�i lại thăm trong chuỗi ng�y hiu quạnh của �ng, �ng rất vui. Những bữa đ�, �ng th� tay v�o bao gạo xẹp lấy mấy nắm nấu cơm. Khi soong cơm c�n nghi ng�t, �ng x�o h�nh rắc ch�t muối đổ v�o cơm trộn đều. Cơm vừa thơm vừa ngon. T�i nhớ đời hai m�n ăn ấy, v� n� gi�p t�i sống nhiều th�ng năm h�n vi sinh vi�n tr�n đất kh�ch. Nhiều bận �ng n�i t�i ở lại đ�m n�i chuyện. Một gi� một trẻ nằm s�ng đ�i dưới v�m vỏ sắt xe van, độc chiếc chăn đơn phủ người. Về khuya sương xuống lạnh cắt xương. Bốn bề hiu hắt. Tiếng c�n tr�ng cũng tắt, chỉ đ�i tiếng dế chắt chiu. Tiếng �ng sang sảng về chuyện nước, chuyện qu� khứ trẻ thơ, chuyện những nh�n vật ch�nh trị từ thời cụ Phan đến �ng Diệm. T�i hỏi về �ng Diệm. �ng n�i trước khi về nước, �ng Diệm c� mời �ng lại n�i chuyện hỏi � kiến. T�i hỏi thầy thấy nh�n vật y thế n�o. �ng trả lời kh� biết, tui n�i chuyện c� một đ�m, lần đ� tui n�i một m�nh, �ng Diệm kh�ng n�i chi cả. Rồi �ng b�nh luận, với người kh�ng n�i chi cả th� một l� người ấy th�m trầm s�u sắc, hai l� người ngu. Những đ�m n�i chuyện như thế, t�i giữ một kỷ niệm kh� qu�n l� rệp. Rệp b� đầy người, t�n nhẫn quắm v�o da. Kh�ng d�m bắt, sợ phiền l�ng �ng, t�i k�n đ�o lấy tay gạt. �ng th�nh tai, hay như biết trước, n�n n�i �ng Vũ bị rệp đ� hả ? Để y�n cho b� l� n� kh�ng cắn. Hắn quen tui n�n kh�ng cắn nữa.

�ng rời nước sang �u ch�u đ�u v�o năm 50. Hồi ỏ Huế t�i c� đọc tập thơ �Tiếng thương t�m� do �ng viết v� in. Tập thơ k� t�n V� Song Thiết l� biệt hiệu của �ng viết gửi Quốc trưởng Bảo Đại v� Chủ tịch Hồ Ch� Minh, gồm 70 đoạn thơ bốn c�u, k�u g�o cho d�n được sống sum vầy tho�t ly khỏi hai thứ chủ nghĩa tư bản v� cộng sản. T�i biết tiếng �ng từ đ�.

Sau ch�nh biến 1963, phải n�i l� nguồn hy vọng lớn lao đem tới cho mọi người. Bởi ai cũng tưng bừng như thấy tiền đồ tăm tối bỗng rực l�n. �ng Minh cũng thế, thớ nhựa vụt d�ng tr�n trong l�ng c�y t�n �a. �ng rủ t�i về Việt Nam. M�nh về cắm lều tuyệt thực ngay bờ s�ng Bến Hải k�u gọi hai b�n đi �ng Vũ. T�i c� việc phải ở lại nước ngo�i kh�ng theo �ng được. �ng rời Ph�p, kh�ng về nước m� sang Nữu Ước. �ng n�i tui đi vận động b�n Li�n Hiệp Quốc. T�i gửi tặng �ng một số tiền rất nhỏ, nhưng �ng kh�ng lấy. H�m sau đem trả, vừa l� ch�o từ biệt. �ng kh�nh mấy hộc chữ ch� c� dấu Việt v� c�i m�y in tay typo tặng t�i. �ng n�i �ng Vũ ngh�o, c�n l�m nhiều việc, cần tiền, tui đ� c� bạn b� gi�p đỡ. Từ biệt nhau, �ng Vũ đem b�t l�ng v� mực t�u ra đ�y... Rồi �ng ngồi trệt tr�n s�n gỗ căn nh� trống của t�i ở số 55 Doudeauville, Paris quận 18, viết năm b�i thơ chữ H�n tr�n cuộn giấy bổi đ� bồi m� t�i c�n giữ chưa d�ng. Chữ đẹp, cương nghị, anh minh. D�ng đầu ti�n �ng m�a xuống l� �B�n quốc quy Hồ b�n quốc Ng�...�. T�i viết tặng lại �ng một b�i tứ tuyệt, cầm tay �ng t�i ngậm ng�i n�i : �Thầy đi...�.

Tử đ� xem như biệt tin. T�i lo cho người t�m kh� cuối c�ng của Việt Nam ấy, người đệ tử cuối c�ng của cụ Phan. Nữu Ước lớn qu�. Li�n Hiệp Quốc m�nh m�ng v� vọng, trống kh�ng t�nh người. Đất đai đ�u cho �ng in dấu b�n ch�n trần mang vết những giường qu� xa lắc miền Trung ? V�i khi nghe �ng sang Canada rồi về Cam Bốt. Nhưng tin đồn như gi� thoảng.

Một m�a đ�ng lạnh trắng năm 1969, đi thuyết tr�nh ngang v�ng Philadelphia b�n Hoa Kỳ, t�i gặp một nữ sinh vừa ở Huế qua. Hỏi chuyện Mậu Th�n, em v� t�nh nhắc tới �ng V� Th�nh Minh. T�i vồn v� hỏi tin, em kh�ng biết số phận �ng ra sao. Chỉ n�i �n thường hay gh� nh� em dạy v� cho tụi em ở miễu Đại c�n. Một tuần sau khi Việt cộng v�o thị x�, �n c� gh� ngang, chẳng ai ở nh� n�n �n viết miếng giấy để lại. Rồi tuyệt t�ch.

Cuối 1975, anh Mỹ �m, một bạn tri �m tới chơi cho mượn cuốn �Giải khăn s� cho Huế�. Bạn về, t�i chong đ�n ngồi đọc, nửa khuya ứa nước mắt tự th�n : Th�i chết, �ng Minh l�m lụy rồi !

N�t b�t ph�ng sự t�i t�nh của Nh� Ca vẽ r� ch�n dung một th�nh phố bị phụ t�nh v� chết thảm những ng�y Mậu Th�n. N�t chấm ph� đ�y đ� về V� Th�nh Minh tưởng kh�ng ai c�n tả đủ hơn t�m kh� con người suốt đời d�ng trọn tim m�nh cho tổ quốc. Đạn x� r�ch những mảnh trời Huế đ� x�c xơ, mọi người trốn nhũi xuống hầm. Một m�nh. Một m�nh �ng V� Th�nh Minh ngồi tr�n mặt đất. Giữa căn nh� thờ cụ Phan ở Bến Ngự l�c c�c g� m�y chữ đ�nh thư :

�Khi em l�n em thấy �n thắp đ�n đ�nh m�y. �n viết thư gửi �ng Hồ Ch� Minh, gửi Tổng thống Mỹ y�u cầu ngưng chiến. �n viết nh� thờ Phan ti�n sinh ng�y... th�ng... năm... khi t�i viết thư n�y gửi tới c�c �ng th� tr�n đầu t�i m�y bay r�n rĩ, s�ng đạn gầm th�t long trời lở đất, th�nh phố Huế ch�m trong tiếng kh�c than o�n hận... �n viết rồi �n x�, �n đọc cho em nghe, �n n�i �n k�u gọi cả thế giới nữa...[1] Suốt cả ng�y, mặc bom đạn, mặc đ�i kh�t, �n vẫn cứ ngồi b�n b�n m�y đ�nh chữ với ngọn nến m� mờ. Buổi chiều c� mấy thanh ni�n chạy tới tr� ẩn, �n c�ng với họ đ�o hầm.1

Buổi tối, mặc b�n ngo�i s�ng bắn như mưa, s�ng lớn s�ng nhỏ nhắm bắn m�y bay, mặc trời mưa t� t�ch lạnh buốt, mặc bom đạn, mặc hỏa ch�u, �ng Minh gọi hết thanh ni�n l�n nh�, ngồi đ�nh đờn v� ca h�t.1

� Sợ m� tới khi chết cũng cứ chết. Cứ đ�n h�t, ng�m thơ cho đỡ sợ h�i. Đứa n�o c�n ống s�o kh�ng ? Tao thổi lại b�i hồi xưa tao thổi b�n bờ hồ Leman ở Hội nghị Giơ neo !1

Đại b�c vẫn c�u l�n đều đều. C� tiếng anh ch�ng giải ph�ng trẻ tuổi hỏi vọng v�o :

� Sao kh�ng chui xuống hầm m� đ�n h�t ồn �o thế ? Địch n� biết n� thả bom xuống đ�.

Chỉ c� �ng Minh trả lời :

� Cả th�nh phố chỗ n�o m� chẳng c� bom đạn. Ch� em muốn sống mấy ph�t cuối cho vui th� quăng s�ng đi, v� đ�y ca h�t chơi.

Anh ch�ng giải ph�ng b�n ngo�i im bặt. Mấy sinh vi�n kể chuyện th� thầm về anh ch�ng n�y cho biết mấy h�m nay hắn c� vẻ trầm tư lắm. Chắc hắn đ� nh�n thấy cảnh m�u đổ thịt rơi v� động l�ng chăng. �ng Minh cười :

� Con người Cộng sản l�m g� c� t�nh cảm. Ch�ng n� chỉ c� mục đ�ch l� thắng, diệt, tiến tới. Tao ở với ch�ng n� l�u rồi tao biết.1

V� đ�y l� mẩu đổi thoại với �ng V� Th�nh Minh l�c bộ đội v�o so�t nh� thờ cụ Phan. Bộ đội nh�n xuống hầm ra lệnh cho mọi người l�n mau, rồi n�i :

� Đ�n b� con n�t hết hả. B� ni răng kh�c dữ rứa ?

� Dạ, tui bị lạc mất chồng tui.

� Đi họp hả ?

� Dạ chồng tui l� �ng gi�o sư Hảo.

Giọng �ng V� Th�nh Minh :

� Chồng chị ni đi lập Mặt trận Li�n minh D�n tộc hay H�a b�nh h�a biếc chi đ� m� kh�ng chịu đi đ�n vợ con. C�c đồng ch� c� gặp th� nhắn �ng ta về rước vợ con để vinh nhục c�ng chịu chớ. �ng ham l�m c�ch mệnh chi m� vợ con chết sống kh�ng biết rứa.

Giọng t�n tổ trưởng n�i c� vẻ dịu hơn trước :

� �, vậy ra gia đ�nh n�y l� của Giải ph�ng rồi. Đồng ch� cả m�. Vậy c� g� gi�p đỡ cho qu�n Giải ph�ng kh�ng ?

� C�n g�, ch�ng t�i đ� đ�i từ mấy h�m nay rồi.

� C�n gạo kh�ng ?

� C�c �ng t�m m� lấy.

Tiếng một người kh�c n�i :

� B�o c�o đồng ch� tổ trưởng, ở g�c kia hai bao gạo c�n nguy�n.

� Anh ghi c� mượn ở nh� n�y hai bao gạo. Ghi v�o sổ về sau trả lại v� tuy�n dương c�ng trạng với Mặt trận.

Im lặng v�i gi�y, t�i nghe giọng quen thuộc đ� n�i tiếp :

� C�n hai c� n�y phải đi họp, chiều nay hai giờ họp ở Ch�a nghe. Đ�n �ng x�m n�y phải đi học tập hết rồi, phụ nữ cũng n�n học tập đường lối của Mặt trận.

� Ch�ng n� sợ qu� r�t g�n rồi mần răng đi.

� � c�n cụ. Xin mời cụ đi gặp cấp chỉ huy ch�ng t�i.

� Cấp chỉ huy m� ?

� Cấp chỉ huy v�ng n�y. T�i chỉ l� tổ trưởng của nh�m ba anh em ch�ng t�i canh g�c quanh khu nh� n�y.

� Rứa hỉ ?

� Cụ đi với ch�ng t�i. Xin cụ mang theo mười lăm lon gạo.

� Đem gạo mần chi rứa ?

� Đem gạo đề ăn. Học tập trong ba h�m rồi về.

� C�i chi m� phải học tập ?

� Lấy c�i bị hay c�i t�i m� đựng gạo. Đem theo dư ra c�ng tốt.

� Họp chi mới được chớ ?

� Học tập, đ� n�i l� học tập m�. Mời �ng đi theo.

� Tao kh�ng đi.

Giọng chắc nịch bất ngờ của �ng Minh l�m t�i chưng hửng. Chắc từ h�m qua qu�n Giải ph�ng tới Huế tới giờ chưa ai d�m n�i một c�u như thế. T�i thm lo cho t�nh mệnh �ng. (...) T�i kh�ng nh�n r� mặt t�n tổ trưởng nhưng t�i nghe được tiếng hắn cười gằn :

� �ng l�m chi cho địch ?

� Địch n�o ?

� Mỹ Ngụy.

Giọng �ng V� Th�nh Minh ngạo nghễ :

� N�i g� tầm bậy vậy ? Tao m� theo Mỹ. Khi về n�i �ng Hồ Ch� Minh nh� mi đ� d�m n�i với tao giọng đ� chưa ? Tao kh�ng đi nghe kh�ng ? Muốn mời tao họp phải c� giấy Hồ chủ tịch chớ c�i Mặt trận Giải ph�ng của tụi b�y m� ăn nhằm g�. Tụi b�y biết tao l� ai kh�ng ?

C� lẽ t�n tổ trưởng nể �ng gi� g�n thật, t�i kh�ng nghe hắn n�i th�m g� hết. Một giọng kh�c đỡ lời :

� B�c đi theo ch�ng ch�u tới gặp cấp chỉ huy. Gần đ�y l� bộ chỉ huy m� b�c.

� Kh�ng đi, muốn n�i g� th� k�u cấp chỉ huy của tụi b�y lại. Tao ở đ�y, đ�y l� nh� thờ cụ Phan, tụi b�y lạ chi m� kh�ng biết. Tao sẽ tuyệt thực, xuống ngồi dưới cầu Bến Ngự phản đối lối giải phỏng của tụi b�y. Tao chống cả Mỹ, cả Cộng sản.

T�i đợi một l�c mới nghe giọng �ng n�i tiếp :

� C�n b� Hảo, c� nhắn chi cho chồng th� nhắn. N�n nhắn hắn về mang đi m� hưởng vinh quang nghe.

Tiếng người đ�n b� kh�c sụt s�i. Tiếng mấy người giải ph�ng ch�o v� tiếng ch�n đi ra1.

Suốt thời gian sau đ�, �ng Minh đạp xe đạp đi tải thương, đi cứu đ�i, băng b� c�c nạn nh�n, đ�o hố ch�n x�c d�n bị h�nh quyết hay lạc đạn dọc đường. Thấp tho�ng b�ng �ng khắp v�ng Bến Ngự, Từ Đ�m, An Cựu. Chỗ n�y �ng đem chia v�i lon gạo, chỗ kia v�i tr�i su, v�i thức ăn kh�. �ng đi tập họp anh em sinh vi�n y khoa để cứu thương. Một l�nh Việt cộng được �ng băng b� n�i :

C�m ơn cụ. B�c v� Đảng sẽ nhớ ơn cụ.

Tao hả ? Tao kh�ng cần Đảng, kh�ng cần B�c. Tao chỉ biết hắn l� người, hắn đau th� tao cứu. Mả cha n� bắn nhau, giết nhau chỉ c� d�n khổ.

Anh l�nh giải ph�ng e d� :

Trong khu n�y c� nhiều loại c�n bộ, cụ kh�ng n�n ra ngo�i nhiều lỡ họ hiểu lầm th� phiền lắm.

ng cười gn :

Tao hả ? Tao người quốc tế m�. �ng Hồ cũng phải nể tao, �ng tổng thống Mỹ cũng nể tao, v� tao c� ch�nh nghĩa.1

Tao mần một m�nh m� ăn nhằm chi. Rứa nhưng cũng cứ mần, phải kh�ng con ?1 C�u viết ấy trong s�ch Nh� Ca trả về lại cho t�i h�nh ảnh �ng V� Th�nh Minh m� t�i gặp lần đầu năm 1960 ở Paris.

Cả thế giới ai cũng nương tựa nhau th�nh khối, th�nh thế lực, th�nh đảng, th�nh t�n gi�o, th�nh mặt trận, th�nh tập thể, th�nh nh�m, th� mới d�m sống, d�m n�i năng, d�m k�u mời hay dọa nạt. D� con người khi sinh ra trơ trọi một m�nh, ngo�i c�i truyền thuyết bọc trứng một trăm con. D� con người khi chết đi, cũng chỉ chết một m�nh, ngo�i những hố ch�n tập thể Mậu Th�n Huế. Ri�ng V� Th�nh Minh, suốt đời �ng đơn độc đấu tranh một m�nh. Một m�nh như l�c �ng sinh ra. Một m�nh như khi �ng chết. �ng sừng sững một m�nh, như ngọn n�i cao tr�n tr�i đất, l�m gạch nối ki�u h�ng giữa hai bờ sinh tử. �ng ngh�nh ngang một m�nh giữa vũ trụ, như một h�nh tinh, cho khoảng c�ch kh�ng th�nh hư v�. Gi�o sư L� Văn Hảo l� người đầu ti�n x�c nhận c�i chết n�y, qua cuộc phỏng vấn tại t�a soạn Qu� Mẹ th�ng gi�ng năm 1990. �ng V� Th�nh Minh bị cộng sản bắt theo với ba ngh�n d�n Huế đưa v�o rừng. Ở đấy người ta đ� h�nh quyết �ng. Người đệ tử cuối c�ng của cụ Phan Bội Ch�u. Người Nho sĩ Việt Nam cuối c�ng của thế kỷ XX. Người t�m kh� cuối c�ng trong l�ng t�i.

 

THI VŨ

Tết Canh Ngọ, 1990

(tr�ch �Gọi Thầm Giữa Paris� sắp t�i bản)


______________________

[1] Tr�ch �Giải khăn s� cho Huế� của Nh� Ca.

 

 

 

� gio-o.com 2015