rắnhường2013


Nguyễn thị Hải H�

vai tr� của dịch giả

trong sự th�nh c�ng của

văn h�o Mạc Ng�n

ph� b�nh

Trước khi được giải văn chương Nobel 2012, Mạc Ng�n kh�ng phải l� c�i t�n quen thuộc của độc giả Anh ngữ. Quyển Red Sorghum (Cao Lương Đỏ) của Mạc Ng�n xuất hiện tr�n thị trường s�ch Hoa Kỳ năm 1994,The Garlic Ballads (B�i Ca Tỏi)

1995, The Republic of Wine (Giới M� Rượu) 2000, v� những quyển tiếp theo kh�ng g�y n�n tiếng vang n�o. Rải r�c tr�n b�o ch� Hoa Kỳ v� Anh quốc, The New York Times v� The Guardian, l� v�i b�i điểm s�ch ngắn ngủi sơ s�i, thường gồm chung với nhiều t�c giả kh�c. Năm 2005 b�o The New Yorker c� b�i ph� b�nh của John Updike về quyển Big Breasts and Wide Hips (V� To M�ng Rộng) ph�n t�ch cặn kẽ hơn nhưng ch� nhiều hơn khen, ch� cả t�c giả lẫn dịch giả.

Sau khi Mạc Ng�n được giải Nobel nhiều cuộc tranh luận s�i nổi xảy ra. V�i nh� văn nổi tiếng tr�n quốc tế, như Herta Muller v� Salman Rushdie, phản đối mạnh mẽ v� họ cho rằng Mạc Ng�n ủng hộ ch�nh s�ch ngăn cấm tự do ng�n luận v� giữ im lặng trước sự bị đ�n �p của giới văn nghệ sĩ chống chế độ độc t�i. Giới học thuật c� Perry Link, Tiến sĩ chuy�n ng�nh văn học văn h�a � ch�u của Đại học Princeton, �đ� cho rằng Mạc Ng�n kh�ng xứng đ�ng được trao giải Nobel văn chương v� suốt cuộc đời Mạc Ng�n chỉ tự bảo vệ quyền lợi c� nh�n bằng c�ch tu�n theo chủ trương ch�nh trị của nh� cầm quyền. Ngo�i Perry Link c�n c� Jeffrey Yang v� Larry Siems trong một b�i b�o đăng tr�n New York Times đ� ch� tr�ch Mạc Ng�n kh�ng quan t�m b�nh vực những nh� văn Trung quốc c�ng thời bị khủng bố đe dọa v� d�m đ�i hỏi nh�n quyền chống đối chế độ. Một trong những điều người ta chế nhạo Mạc Ng�n l� �ng đ� tham gia phong tr�o ch�p tay một văn bản của Mao Trạch Đ�ng v� được thưởng c�ng với gi� tiền chừng 150 Mỹ kim.

B�nh vực Mạc Ng�n c� Pankaj Mishra của tờ b�o Guardian bảo rằng Rushdie n�n d� dặt hơn trong việc ch� tr�ch th�i độ ch�nh trị của Mạc Ng�n. �ng �c�n mang cả John Updike ra nhắc cho mọi người nhớ l� Updike đ� từng t�ch cực ủng hộ ch�nh phủ Hoa Kỳ trong việc n�m bom H� Nội. B�nh vực Mạc Ng�n h�ng hồn nhất l� Howard Goldblatt, dịch giả của Mạc Ng�n. Trong khi mọi người kết tội Mạc Ng�n giữ im lặng để y�n th�n, Goldblatt lại nh�n thấy Mạc Ng�n ngấm ngầm chỉ tr�ch ch�nh quyền trong nội dung những quyển truyện �ng ta đ� viết. Thẳng thừng, Goldblatt đ�p lại lời ph� b�nh của Jeffrey Yang: �N�i như vậy l� n�ng cạn, thiếu suy nghĩ, v� sai lầm.� v� ��ng kh�ng thể l�m như thế nếu �ng muốn tiếp tục sống v� viết ở Trung quốc.�[1]

Sau khi Mạc Ng�n được trao giải dĩ nhi�n c� rất nhiều lời khen ngợi. Người ta c�n g�n cho �ng l� một nh� nữ quyền nhưng c� lẽ �ng nghĩ chỉ c� phụ nữ mới được l�m nh� nữ quyền n�n �ng nhấn mạnh tuy những nh�n vật của t�i l� phụ nữ c� c� t�nh mạnh nhưng t�i l� đ�n �ng.� Peter Englund, Thư k� Viện H�n L�m Thụy Điển, chủ giải Nobel văn học, khi được hỏi nghĩ sao về t�c phẩm của Mạc Ng�n, �ng ta đ� khen ngợi quyển B�i Ca Tỏi. Englund n�i: �quyển n�y n�i về t�nh chất cao qu� của những người d�n b�nh thường, họ đ� cố gắng hết sức m�nh để tồn tại, cố gắng vượt bực để g�n giữ phẩm gi� của họ. Đ�i khi họ thắng cuộc nhưng phần lớn l� họ thua cuộc.� �ng tuy�n bố như thế nhưng t�i e rằng �ng ta chỉ đọc một đoạn ngắn được người n�o đ� soạn sẵn. Ngay cả hai nh� văn lớn Muller v� Rushdie t�i cũng nghi ngờ qu� vị thật sự c� th� giờ để đọc những quyển truyện, mỗi quyển nặng mấy k� l�, của Mạc Ng�n. N�i c�ng như thế l� v� thời giờ c� hạn, những người qu� bận bịu với chuyện viết, hay thường xuy�n xuất hiện trước c�ng ch�ng, lấy đ�u th� giờ để đọc. Thế ban gi�m khảo c� th� giờ để đọc tất cả những quyển s�ch được đề cử kh�ng? May ra th� họ đọc những b�i t�m tắt m� những người đề cử soạn sẵn. Chuyện đọc, hay kh�ng đọc, những nh� văn được chọn trao giải thưởng kh� c� thể kiểm chứng được. Tuy nhi�n c� một người tuy�n bố đ� đọc từng lời từng chữ của Mạc Ng�n, đ� l� Howard Goldblatt. �Kh�ng ai đọc một văn bản kỹ cho bằng dịch giả, người phải xem x�t nghĩa của từng chữ v� c�ch n� li�n hệ với những chữ kh�c. T�i đ� từng dịch truyện d�i cũng như truyện ngắn của cả chục t�c giả của Hoa Lục v� Đ�i Loan, v� trong khi c� nhiều nh� văn xứng đ�ng được đề cử cho giải Newman, Mạc Ng�n nổi bật l� nh� văn th�nh c�ng nhất cũng như s�ng tạo nhất trong số những nh� văn c�ng thời với �ng.�[2]

Kh�ng chỉ đọc v� dịch t�c phẩm của Mạc Ng�n, Howard Goldblatt c�n l� người đ� đề cử, v� nhờ b�i đề cử n�y, Mạc Ng�n được trao giải Newman năm 2009. Giải Newman l� giải văn chương đầu ti�n của Hoa Kỳ được th�nh lập, d�nh ri�ng cho t�c phẩm viết bằng Hoa ngữ. Giải Newman, t�i phỏng đo�n, được d�ng để mở đường đưa Mạc Ng�n đến với giải Nobel 2012. C� thể n�i Howard Goldblatt l� một trong những c�nh tay đắc lực nhất đưa Mạc Ng�n l�n đỉnh vinh quang.

Trong b�i đề cử cho giải Newman năm 2009 c� tựa đề Mo Yan�s Novels Are Wearing Me Out để gi�p hội đồng gi�m khảo Hoa Kỳ c� thể h�nh dung văn phong v� c�ch x�y dựng nh�n vật của Mạc Ng�n, Goldblatt so s�nh Mạc Ng�n với Rabelais, Faulkner v� M�rquez.� Truyện của Mạc Ng�n c� điểm g� tương tự với Rabelais? Theo Goldblatt Mạc Ng�n đ� chế nhạo x� hội Trung quốc về tật m� thức ăn ngon, như thịt người v� ham uống rượu. Mạc Ng�n c�n được so s�nh với khuynh hướng hiện thực huyền ảo cũng như Faulkner v� Marquez. Sự thật th� Faulkner v� Marquez đ� ảnh hưởng đến Mạc Ng�n như thế n�o?

Theo Shelley Chan[3], trong phần giới thiệu c� tiểu đề Cơn Đ�i v� C� Đơn, trong b�i diễn văn Mạc Ng�n đọc ở Đại học Berkley năm 2000 cho biết �ng đ� bắt chước Faulkner �chế� ra một địa danh l� Northeast Gaomi Township. Địa danh n�y được d�ng l�m bối cảnh cho rất nhiều quyển truyện của �ng, cũng như Faulkner đ� tưởng tượng ra Yoknapatawpha County.� C�n M�rquez? M�rquez cũng c� một địa danh hư cấu t�n l� Macondo Town trong quyển Trăm Năm C� Đơn.

Goldblatt n�u ra th�m một điểm đồng dạng giữa Mạc Ng�n v� M�rquez l� cả hai đều đều viết truyện ăn thịt người. Trong b�i ph� b�nh �The Saturnicon Forbidden Food of Mo Yan� Goldblatt tr�ch dẫn một đoạn ngắn trong Giới M� Rượu tả cảnh ăn một c�i g� đ� giống như một ch� b� v� trong phần ch� th�ch �ng tr�ch một đoạn ngắn trong quyển The Autumn of the Patriarch của M�rquez tả cảnh ăn thịt một người đ�n �ng đ� được nướng đặt tr�n m�m.

Goldblatt kh�ng phải l� người đầu ti�n đ� so s�nh Mạc Ng�n với Faulkner. Theo Shelley Chan, năm 2006, một học giả ở Hoa Lục t�n Zhu Binzhong, xuất bản quyển �Một cuộc đối thoại vượt thời gian v� kh�ng gian: Nghi�n cứu so s�nh Faulkner v� Mạc Ng�n.� Zhu nghi�n cứu, so s�nh v� đưa ra nhiều luận điểm qu� gi� nhưng cuối c�ng kết luận l� Mạc Ng�n thua k�m Faulkner ở nhiều kh�a cạnh.[4] B� Chan cũng n�i th�m kết luận n�y tuy thế vẫn c�n chờ được giới học giả thảo luận.

Năm 2000, M. Thomas Inge, một học giả chuy�n nghi�n cứu về Faulkner, trong b�i tiểu luận Mo Yan Through Western Eyes c� n�u th�m v�i chi tiết n�i về ảnh hưởng của M�rquez v� Faulkner trong quyển Red Sorghum (Cao Lương Đỏ). Inge cho rằng ở phần 3 của quyển Cao Lương Đỏ c� n�i về những con ch� rừng kiếm sống th�ng minh như lo�i người sau chiến tranh, c� thể được xem l� ảnh hưởng bởi M�rquez. Trong phần 5, nh�n vật Passion, người b� thứ hai của người kể truyện, bị hiếp rồi bị giết, đứa b� g�i b� đang mang thai bị đ�m chết bằng dao găm. Linh hồn b� bị một con chồn tinh chế ngự. Inge viết: �Bất cứ nh�n vật n�o trong quyển truyện d�i t�nh tiết đa dạng n�y đứng l�n v� để lại một c�i b�ng, như Faulkner đ� c� lần n�i rằng đ� l� một trong những mục đ�ch ch�nh của �ng trong vai tr� nh� văn.�

Trong b�i phỏng vấn đăng tr�n Granta ng�y 11 th�ng 10 năm 2012 của John Freeman, Mạc Ng�n n�i �ng bắt đầu tiếp x�c với t�c phẩm của Faulkner v� M�rquez v�o năm 1984 v� nhận ra cuộc đời của �ng c� nhiều điểm tương tự với cuộc đời của hai văn h�o Nobel n�y. Nhưng qua dựa tr�n những chi tiết trong truyện, ch�ng ta c� thể nhận thấy rằng c� một v�i chi tiết tương đồng giữa truyện của Mạc Ng�n với truyện của Faulkner hay truyện của M�rquez, nhưng ảnh hưởng th� kh�ng c�. C� thể, khi tự nhận m�nh đ� học hỏi ở hai đại văn h�o n�i tr�n, Mạc Ng�n kh�ng những chỉ t�m một vị tr� thuận lợi để đứng v�o h�ng văn học quốc tế, �ng kh�n kh�o tự đặt m�nh ngang tầm với hai văn h�o của giải Nobel.

Giới nghi�n cứu v� ph� b�nh văn học � ch�u ch� � đến Mạc Ng�n kh� sớm d� kh�ng nồng nhiệt lắm. Năm 1993, Kam Louie l�c ấy đang l� Gi�o sư của trường Đại học Queensland, Australia, trong b�i ph� b�nh quyển Explosions and Other Stories của Mạc Ng�n bản dịch của Duncan Hewitt v� Janice Wickeri đ� nhận x�t: � Giết trẻ em v� thở hổn hển l� chủ đề ch�nh của quyển �Explosions�, n� n�i về một anh chồng bắt buộc vợ phải đi ph� thai. Phần lớn c�u truyện xảy ra ở bệnh viện, mi�u tả một sự sinh sản, một c�i chết, v� một cuộc săn chồn ở b�n ngo�i c�ng l�c với một cuộc ph� thai, c� nhiều thứ l�m cho ch�ng ta nhột nhạt v� ch�ng mặt buồn n�n. Mạc Ng�n bản th�n l� một người l�nh, dường như rất m� th�ch chuyện giết ch�c cũng như t�nh dục.� Để kết th�c b�i ph� b�nh, �ng Louie n�i cảm tưởng của �ng: �Ri�ng t�i, bao tử t�i kh�ng mấy cứng c�p để c� thể n�i t�i th�ch đọc những chuyện như thế n�y, nhưng những truyện n�y tương phản phong tr�o tiểu thuyết của Trung quốc trong những năm 80. Quyển n�y l� một đ�ng g�p qu� gi� v�o sự ph�t triển s�ch dịch văn học đương đại của Trung quốc.�[5]

Năm 2005 trong b�i ph� b�nh c� t�n Tre Đắng[6] John Updike cũng c� c�i nh�n tương tự Louie, nhưng đến năm 2009 th� Howard Goldblatt khen ngợi Mạc Ng�n kh�ng tiếc lời: ��ng ấy l� một người qu�n triệt nhiều loại văn phong cũng như h�nh thức, từ chuyện cổ t�ch cho đến chủ nghĩa huyền thoại hiện thực, đặc trưng hiện thực, chủ nghĩa (hậu) hiện đại, v� c�n nhiều thứ kh�c. H�nh ảnh trong văn của �ng rất sống động, truyện của �ng rất thu h�t, v� nh�n vật của �ng rất quyến rũ. �ng ta, một c�ch đơn giản, l� một người c� một kh�ng hai.�

Howard Goldblatt hầu như l� người độc quyền dịch văn học tiếng Trung sang tiếng Anh. Ngo�i việc chuyển ngữ t�c phẩm của Mạc Ng�n, �ng c�n dịch hơn năm mươi t�c phẩm, bi�n tập nhiều tuyển tập thơ văn Hoa ngữ, chiếm hầu như tất cả giải thưởng về dịch từ tiếng Hoa sang tiếng Anh. Trong bốn năm đầu ti�n của giải văn học Man Asian, ba trong bốn nh� văn thắng giải l� do Goldblatt dịch. Kh�ng chỉ dịch văn Mạc Ng�n, Goldblatt kh�o l�o giới thiệu văn của Mạc Ng�n bằng những từ ngữ quen thuộc với độc giả Hoa Kỳ. �Nếu bạn th�ch Poe bạn sẽ th�ch quyển Đ�n Hương H�nh sắp in, nếu bạn l� người th�ch truyện Rabelais bạn sẽ th�ch Giới M� Rượu, nếu bạn l� người th�ch truyện cổ t�ch bạn sẽ th�ch Đời Sống v� C�i Chết L�m T�i Mỏi M�n� Goldblatt cũng l� người đ� đề cử Mạc Ng�n với hội đồng gi�m khảo giải Nobel.

C� lẽ kh�ng c� g� qu� đ�ng nếu n�i rằng kh�ng c� Goldblatt kh�ng chắc Mạc Ng�n được trao giải Newman v� Nobel. Goldblatt am hiểu quan điểm của người T�y phương, giải thưởng Nobel văn học thường trao cho những nh� văn c� khuynh hướng đấu tranh cho nh�n quyền, chống �p bức độc t�i, bảo vệ quyền tự do ng�n luận.� Goldblatt kh�o l�o �đ�nh b�ng� Mạc Ng�n như l� một người tranh đấu ngầm, như một diễn vi�n đ�ng vai h�i trong một đo�n xiệc v� từ đ� nh�n ngắm nhận x�t �ng chủ đo�n xiệc từ c�i nh�n của người trong cuộc. Khi đề cử giải Newman 2009 Howard Goldblatt nhấn mạnh quyển B�i Ca Tỏi ch� tr�ch ch�nh quyền địa phương tham nhũng h� khắc với n�ng d�n. Khi xảy ra cuộc biểu t�nh ở Thi�n An M�n người ta phải cất dấu quyển s�ch n�y để tr�ch kh�ch động. V� Goldblatt đ� th�nh c�ng. Th�m v�o đ�, nếu một học giả hay ph� b�nh gia � ch�u nhiệt liệt khen ngợi v� đề cử Mạc Ng�n c� lẽ sẽ kh�ng được hội đồng chấm giải Newman v� Nobel văn học tin tưởng bằng lời giới thiệu của Howard Goldblatt một dịch giả Hoa Kỳ v� cũng l� một học giả kỳ cựu về văn chương Hoa ngữ. Kh�ng ai d�m, cũng kh�ng c� th� giờ, kiểm so�t việc �ng dịch như thế n�o; vả lại những nghi ngờ về sự am hiểu văn h�a Trung quốc, nếu c�, đều bị xua đi khi nghĩ rằng Goldblatt c� một sự hỗ trợ đắc lực b�n cạnh đ� l� b� vợ người Đ�i Loan, Tiến sĩ Li-chun Lin chuy�n ng�nh văn chương � ch�u, �ng mới cưới sau khi �ng về hưu năm 2000.

Mạc Ng�n d�ng phương ngữ, ẩn dụ, cổ t�ch, huyền thoại, chơi chữ v� những chi tiết văn h�a m� khi dịch sang một ng�n ngữ kh�c sẽ bị thất tho�t. Nhận biết điều n�y Mạc Ng�n viết một số truyện ngắn v� truyện vừa, thay đổi c�ch viết để Goldblatt c� thể dịch văn bản dễ d�ng. Goldblatt tự tay chọn một số truyện xuất bản với tựa đề �Shifu, you�ll do anything for a laugh.� Trong tuyển tập truyện ngắn n�y, độc giả Anh ngữ, sẽ thấy truyện của Mạc Ng�n kh�ng tục tằn, ph�ng t�ng, v� bạo động như thường thấy trong những quyển tiểu thuyết kh�c của Mạc Ng�n. M. Thomas Inge khen ngợi t�i dịch thuật của Goldblatt đọc hay như l� được viết bằng Anh ngữ. Tuy nhi�n Updike ch� c�ch diễn tả bằng Anh ngữ của Goldblatt c� nhiều chỗ s�o m�n.

Dấu vết Goldblatt xoa dịu sự sống sượng trong văn của Mạc Ng�n được Ling Tun Ngai ghi nhận. Trong Cao Lương Đỏ Mạc Ng�n viết v� Ngai dịch: �Had Grandma become a writer, she would have stomped the shit out of many men of letters.� N�m na, nếu b� ngoại/nội l� nh� văn b� sẽ dẫm cho đ�m văn sĩ v�i cứt ra. C�n Goldblatt dịch văn vẻ hơn, �Nếu b� nội/ngoại l� nh� văn b� nội/ngoại sẽ l�m cho văn sĩ c�ng thời với b� hổ thẹn.� (If she could have become a writer, she would have put many of her literary peers to shame.)

Howard Goldblatt kh�ng chối c�i việc �ng cố � l�m giảm mức độ sống sượng của văn bản ch�nh. Khi c� người đặt vấn đề dịch l� phản bội, Goldblatt bảo rằng d�ng chữ phản bội th� kh�ng đ�ng, �ng n�i: �Khi �ng dịch một văn bản, �ng lấy c�i ng�n ngữ của văn bản n�y biến n� th�nh ra ng�n ngữ của �ng. Tuy kh�ng phải l� một sự hiếp d�m nhưng �ng lấy n� v� h�nh hạ n�. Đ� l� c�ch duy nhất m� �ng c� thể chuẩn bị n� cho người đọc. Dịch giả lu�n lu�n phải xin lỗi. Suốt cuộc đời ch�ng t�i phải n�i �T�i xin lỗi.�

Người ta c� thể ch� văn của Mạc Ng�n tục tĩu, nhớp nh�a, th� bạo nhưng kh�ng thể phủ nhận �ng c� sức tưởng tượng dồi d�o v� m�u kh�i h�i đen t�o bạo. Nhưng Dư Hoa cũng kh�i h�i v� tục tĩu chẳng k�m Mạc Ng�n. C�n mức s�ng tạo th� Haruki Murakami cũng sung m�n chẳng k�m. Truyện của Murakami được giới T�y phương đ�n nhận nồng ấm hơn truyện của Mạc Ng�n c� lẽ v� n� �yuppie� hơn. Văn h�o Nobel Kenzaburo Oe lớn tiếng ủng hộ Mạc Ng�n bảo rằng Mạc Ng�n xứng đ�ng được giải Nobel hơn l� Murakami. C� lẽ Oe h�i l�ng c�ch Mạc Ng�n đề cao sự anh dũng của người Nhật trong cuộc chiến Trung Nhật Mạc Ng�n đ� d�ng l�m bối cảnh cho Cao Lương Đỏ. Tập truyện ngắn �Shifu, you�ll do anything for a laugh� do ch�nh tay Howard Goldblatt tuyển chọn v� �massage� cho th�ch hợp với khuynh hướng đọc của người T�y phương c� nhiều truyện hay. Truyện ngắn Iron Child v� Soaring l� điển h�nh của khuynh hướng hiện thực huyền ảo của Mạc Ng�n. Trong Iron Child những đứa trẻ bị bỏ rơi v� đ�i n�n ăn than v� sắt rỉ rồi biến th�nh những con quỉ nhỏ chuy�n ăn trộm đồ d�ng bằng sắt để ăn. Trong Soaring một c� g�i đẹp bị bắt �p lấy một anh chồng mặt rỗ, để b� cho người anh bị m� của c� được lấy c� chị rất đẹp của anh chồng mặt rỗ. Vừa cưới xong c� g�i bỏ trốn chạy v�o ruộng cao lương đỏ v� bị bao v�y đến hết đường chạy trốn c� liền bay l�n ngọn c�y. T�c giả ngừng ở chỗ đ� n�n kh�ng cần phải giải th�ch hay t�m c�ch kết th�c hiện thực hợp l�. T�i th�ch c�ch viết truyện c� t�nh chất si�u thực của Murakami hơn. Murakami �t khi đưa truyện đến chỗ phi l�. Những sự kiện độc giả thấy phi l� thường được giải th�ch bằng phản ứng t�m l� hay l� sự khủng hoảng tinh thần của nh�n vật.

Goldblatt n�i đ�a rằng �dịch giả l� những nh� văn bị tức bực.� Nhiều người cho rằng dịch giả chỉ l� một b�ng mờ đứng sau lưng t�c giả. T�i nghĩ c� một kinh nghiệm m� giới dịch thuật c� thể d�ng để đưa nh� văn Việt Nam đến với giải Nobel: chọn một dịch giả biết nấu �Chinese food� theo khẩu vị người Mỹ.

Nguyễn thị Hải H�


[1] Orbach, Micheal, Mo Yan�s Jewish Interpreter. �It was shallow, knee-jerk, and wrong-headed. . . . I like Yang, but his expectations were that Mo Yan should come out and tell the officials in China that they should take a flying fuck. You don�t do that if you want to continue living and writitng in China. . . .� Link.

 

[2] Howard Goldblatt, Mo Yan�s Novels Are Wearing Me Out Nominating Statement for the 2009 Newman� Prize, World Literature Today, July � August 2009, p. 29

[3] Shelly W. Chan, A Subversive Voice in China � The Fictional World of Mo Yan, Cambria Press, New York, 2011

[4] Shelley Chan, ch� th�ch số 6 của chương Introduction, Hunger and Loneliness.

[5] Kam Louie, The Australian Journal of Chinese Affair, No. 29 (Jan., 1993), pp. 195-196 published by: The University of Chicago Press on behalf of the College of Asia and the Pacific, The Australian National University.

[6] John Updike, Bitter Bamboo, The New Yorker. Link.

 

 

http://www.gio-o.com/NguyenThiHaiHa.html

 

 

� gio-o.com 2013