gio-o.com số đặc biệt Tết Rồng V�ng 2012


photo:ykhoahuehaingoai.com

BS Nguyễn Hy Vọng

Tết l� g�?

Sưu tầm & tản mạn

 


Tết
l� t�n ri�ng [nom propre] gọi ng�y lễ mừng đầu năm mới của rất nhiều d�n tộc v� sắc d�n

ở khắp miền đ�ng nam �, c�n tiết chỉ l� một t�n thường [nom commun] của T�u gọi những

thời tiết thay đổi trong một năm.

 

Chỉ c� ngừời Việt gọi l� Tết , trong khi cả ng�n triệu nguời T�u gọi ng�y đ� l� duỳn tản

[nguy�n đ�n] hay l� xin� nển [t�n ni�n]

 

Vậy tại sao họ kh�ng gọi l� Tết ? v� Tết kh�ng phải l� tiếng của họ

 

Giờ ta h�y trở lại với c�i t�n gọi l� TẾT.

 

C� một c�ch hợp l� để t�m cho ra nguồn gốc của ng�y Tết v� � nghĩa ấy.

 

H�y đi t�m trong tất cả c�c ng�n ngữ kh�c nhau ở miền nam � ch�u� xem thử c� ng�n ngữ n�o

cũng c� c�i t�n l� tết v� cũng c� c�i c�ch ph�t �m c�ch đọc c�ch n�i v� cũng c� c�i nghĩa l�

ng�ylễ ăn mừng đầu năm kh�ng ? D� cho tiếng ấy kh�ng phải l� tiếng Việt hay l� tiếng T�u

Nếu kh�ng c� th� đ�nh vậy chứ sao!

 

Vậy m� c� đấy m� lại c� rất nhiều v� rất giống nhau gần y hệt, c�c bạn ơi!

 

Thật ra từ khi con nguời xưa ở miền rộng lớn Đ�ng nam � biết đuợc l� cứ đều đều mỗi năm th�

�m�a gi� đổi chiều v� đem lại m�a mưa # th�ng tư th�ng năm, t�y theo từng v�ng gi� m�a, trước

�hết l� từ bờ biển ph�a t�y của lục địa Ấn độ rồi chuyển dần qua ngang v�ng đất Ấn độ rồi tiếp

�tục lan qua ph�a đ�ng đến lần lượt c�c xứ Bangladesh, Assam qua Miến điện, Myanmar b�y giờ

�rồi thổi qua Th�i lan L�o m� đến Việt nam rồi tiếp tục c�ng l�c l�n ph�a đ�ng bắc l� v�ng Hoa

�nam b�n T�u v� xuống ph�a đ�ng nam l� 15 000 h�n đảo của Indonesia.

 

�V� c�ch đ�y cả chục ng�n năm, con nguời ở c�i v�ng gi� m�a m�nh mộng ấy đ� gọi t�n l� Tết

cho c�i hiện tuợng trời đất gặp nhau qua m�a qua gi� n�y v� họ ăn mừng c�i l�c giao m�a đ�

�bằng c�i t�n l� TẾT, v� ai m� chẳng biết l� kh�ng c� m�a mưa đến th� kể như kh�ng trồng trọt g�

�được, huống chi l� l� trồng l�a.

 

�Đ�ng nam � l� v�ng của gi� m�a mưa m�a, của mấy chục triệu con tr�u, của mấy trăm triệu

�con nguời sống với c�y l�a, nơi m� những hạt l�a oriza sativa đ� đựợc t�m ra từ 6000 năm trước

�[t�i liệu của �ng William Solzheim, đại học Hawai]

 

�Gi� m�a v� mưa m�a l� quyết định dứt kho�t của đất trời cho con nguời ở Đ�ng nam �. Khi

�mưa gi� kh�ng thuận ho� th� hạn h�n v� đ�i k�m sẽ bao tr�m, cuồng phong v� lụt lội sẽ t�n ph�

�h�ng trăm ng�n mẫu ruộng l�a v� giết hại h�ng ng�n nguời. n�ng nghiệp v� sự sống c�n của

�h�ng chục triệu nguời ho�n to�n t�y thuộc v�o c�i �n huệ vừa phải của m�a mưa đến h�ng năm

�tr�n c�i phần đất m�nh m�ng n�y !

 

�Gi� mưa đầu m�a l� hứa hẹn của năm mới, của một đời sống mới, đuợc chờ đợi khoắc khoải

�v� đ�n mừng h�n hoan, v� triền mi�n c� mặt trong mọi l�nh vực tin tuởng, huyền thoại hay t�m

�linh, v� c�i thực tế của đời sống h�ng ng�y của nguời đi c�y đi cấy cũng gắn liền với bao nhi�u

c�i tin tuờng đ�.�

 

Tr�n những trống đồng từ ba ng�n năm trước, mấy con ếch, c�c nh�i, ễnh ương ệnh oạng nằm

chồng l�n nhau, mỗi g�c trống ba con, như một �m ảnh kh�ng ngừng về m�a mưa về ruộng

đồng ao hồ s�ng nuớc về bất cứ mảnh đất n�o m� c�y l�a c� thể mọc l�n

���

Biết bao nhi�u ca dao tục ngữ, b�i v� n�i về m�a mưa, về l�a gạo về ếch nh�i v� về ng�yTết

trong tiếng Việt.

 

Ở xứ Nepal b�n đ�ng bắc Ấn độ, ng�y lễ đầu m�a mua cung gọi l� TEETJ ; trong mấy ng�y

�đ�, nguời d�n bản xứ ăn mừng, ca h�t, nhảy m�a, đ�nh đu, uống ruợu, tạt nuớc v�o

nhau để ch�c mừng, ch�c l�nh cho nhau, ch�c Teetj .

 

�Chung quanh xứ Nepal nhu ở Sikkhim v� Bhutan, d�n ở đ� cung gọi ng�y đầu m�a mưa l�

Tiitj

 

B�n Miến điện v� Th�i lan th� tha hồ xịt nuớc tạt nuớc nhau ướt m�m v�o ng�y đ�.

 

�Năm 1986 t�i qua học tiếng Mon b�n Th�i lan, gặp ng�y lễ Song khr�n # ng�y tết �m lịch cổ

truyền của d�n Th�i xưa, c� nghĩa l� giao m�a, tr�ng với m�a lễ T�j, v�o 13 đến 15 april của

�năm dương lịch, bị một c� nguời Th�i ở đền Nakhon Pathom l�n bỏ một cục nước đ� v�o cổ �o

�sơmi của t�i n� lọt v�o xuống lưng lạnh ngắt, c� ấy cười xin lỗi v� n�i l� muốn ch�c tết bất ngờ

cho t�i theo kiểu tạt nuớc v�o nhau của họ !

���

Người L�o Th�i c�n gọi ng�y ấy l� wan pi� may / ng�y năm mới

 

Người d�n Kampuchia th� gọi ng�y đ� l� thng�y �chul� thnăm� chm�y / ng�y v�o năm mới

[trong lịch cũ của họ th� họ gọi th�ng gi�ng l� khae� Ch�t // th�ng tết]

��

�Người Ch�m th� gọi l� bulan� Chit / th�ng tết

 

C�c d�n tộc mạn ngược ngo�i bắc Việt, cũng như nhiều d�n tộc miền n�i ở trung Việt vẫn c� ăn

mừng hội m�a mưa, hội ng�y m�a c�n lớn hon cả hội m�a xu�n[theo t�i liệu của �ng Nguyễn

văn Huy�n ; "Les chants altern�s des garcons et des filles en Annam / 1934"

 

Kể từ khi T�u qua đ� hộ Giao chỉ� c�ch đ�y 2000 năm, th� người Giao chỉ kh�ng c�n ăn tết

v�o th�ng tư th�ng năm của lịch Muờng xưa " lịch ng�y lui th�ng tới' đ� nữa m� ăn Tết theo

�lịch T�u, m� lịch T�u hồi xưa th� cũng "bất th�ng chi th�nh", khi th� ng�y đầu năm của T�u rớt

�v�o th�ng chạp, khi th� nhằm v�o th�ng gi�ng của họ, v� sau nhiều thay đổi mới gọi l� ng�y

duỳn t�n xin nển của họ, chứ T�u kh�ng gọi ng�y đầu năm của họ l� tiết nhật [sic] bao giờ cả.

���

Chỉ c� v�i �ng h�n việt �� chợ chiều � khư khư cố m� t�m cho ra đuợc một c�i �m huởng t�u

cho c�i tiếng Tết, n�n cố t�nh guợng gạo m� �p cho n� l� tiết , cũng như họ đ� giải th�ch kiểu

"tầm ph�o" l� Giao chỉ l� ng�n ch�n giao nhau [n�i t�m bậy !]�

 

Lạc l� chim lạc, ghe ch�i l� ghe tải ! @ L� ngọc Trụ [trời đất!]

 

Sau đ�y l� những cognates / từ đồng nguy�n / khắp Đ�ng Nam �, d�nh l�u với TẾT

 

Al de Rhodes: Tết �����������������Tết năm [sic], Tết ai, ăn Tết

 

Từ Điển Khai Tr� Tiến Đức��� kh�ng hề cho rằng Tết l� # tiết của T�u

 

N�ng:��� TẾT

������� ni�n Tết����������������������� � năm Tết

 

Muờng: Thết������������������������ # Tết

�������� ăn Thết����������������������� #� ăn Tết

 

Th�i:���� Th�ts���� ���������������� �Lễ mừng năm mới [New Year celebration]

������������ Th�ts khal���� �������� �M�a Tết, những ng�y tết

������������ Th�ts Th�y������������ Tết Th�i [Thai New Year�s celebration]

������������ Thrếts��������������������� Tết [theo Từ Điển Francais-Th�i của Pallegoix]

������������ Thrếts Ch�n������������ Tết T�u / Chinese New Year [Ch�n l� T�u]

������������ Ch�tr����������������������� Tết của Th�i [fifth lunar month / mid April festival]

������������ Tết / Đết������������������ �# t�n �ng thần mưa [rain god, monsoon deity]

������������ Tr�ts ������������������������lễ hội Th�i từ xưa v�o� đầu m�a mưa, cuối April-May

������� �����Trốts Farăng����������� Tết Hoa-Lang [Western New Year's Day]

����������������������������������������������� [xem b�i "Hoa lang đạo l� đạo g�?" @ Bs Nguyễn

����������������������������������������������� hy Vọng [Hoa Lang l�: Occident, West]

 

Zhuang: XIT / SIT����������������� Lễ Tết của 20 triệu người Zhuang b�n Quảng T�y,

����������������������������������������������� �n�i tiếng Tai # tiếng Th�i xưa!

������������� đươn� S�t��������������� ���th�ng Tết [mois de festival c�l�brant la mousson]

���������������� �������������������������������[đươn l� th�ng]

Ch�m:�� T�T�������� �������������� ����Lễ th�ng năm của lịch xưa Ch�m

������������������������������������������� �� [th�ng gi� m�a bắt đầu thổi]

���� băng T�t������������������������� �� ăn Tết

������������ CH�T���������� �������� ���Tết

�� bu-lăn Ch�t��������������������� �� th�ng tết [bu lăn l� th�ng, tiếng Ch�m]

������������� KT�H��������������������� lễ hội lớn nhất trong năm của nguời Ch�m

 

Mon:���� KTEH�� ��������������������New Year Day of the Mon people in Myanmar

������������ o-TEH��� �������������������New Year celebration with water splashing

������������ o - Tet������������������������������������ �����������������id

�������������� k-T�t�������������������� ��New Year rituals

�������������� k-Tet ���������������������������������id

 

Khmer:� CH�TR� �������������� ��Tết, lễ mừng th�ng năm theo cổ lịch Khmer

����������������������������������� ������� ��l� th�ng gi� m�a bắt đầu thổi ngược lại,

� ����������������������������������������� ��th�ng của m�a gi� nồm ở Đ�ng Nam �

����������������������������������� ������� ��[t�y theo nơi, từ cuối th�ng tư đến cuối th�ng năm]

�������� khae Ch�tr��������� ������ ��th�ng tết [khae l� th�ng] # 13 th�ng 4 dương lịch

��������� ��������������������������������� ��# 23 th�ng ba �m lịch.

�������� Ch�tr khal������������ ��� ��thời gian c� lễ Tết [khal l� thời gian].

�����

India:������ Ch�tr���������������� l� t�n th�ng tư v� th�ng năm của cổ lịch Ấn Độ,

���������������������������� ����������������t�n của th�ng giao m�a đem mưa đến.

��������������������������� �����������������[mois du d�but de la mousson]

Nepal:����� TEEJ �����������������Lễ đầu năm của d�n xứ Nepal

 

Mustang:� TIDJ� / Tidji �����Lễ đầu năm của xứ Mustang, b�n cạnh xứ Nepal

 

Miền đ�ng bắc Ấn Độ:

# Munda: TEEJ������������� ���Monsoon festival celebration, college girls singing �the ancient melodies of Teej,

������������������������ ������������������marking the return of the monsoon and the promises of prosperity

�� �[National Geographic magazine]

������

Kinh Lễ K�: TẾ-SẠ!����� ���Khổng Tử n�i [trong kinh Lễ K�]: �Ta kh�ng biết Tết l� g�, nghe đ�u đ� l� t�n của một

ng�y lễ hội lớn của bọn người Man, họ nhảy m�a như đi�n, uống ruợu v� ăn chơi v�o

những ng�y đ� �. � Họ gọi t�n cho ng�y đ� l� "TẾ SẠ" �. �Khổng Tử kh�ng nghĩ� rằng � tiết �

���������������������������������� ������ l� c�i �m sinh ra Tết, n�n ổng mới phi�n �m kh�c đi l� Tế-Sạ.

 

�Hơn nữa, xem tr�n, c� cả chục ng�n ngữ v� nền văn h�a kh�c với T�u, ăn mừng ng�y đầu năm của họ m� vẫn mang những c�i t�n

�m� � nghĩa v� ph�t �m, c�ch n�i v� đọc đều giống� với c�i �m, c�i t�n, c�i tiếng Tết của d�n Giao Chỉ v� của d�n Mường, n�n ta phải

"suy nghĩ lại" về c�i hiểu lầm Tết� # Tiết của hơn 2000 năm qua.

�� �

��� Như vậy, tết l� t�n gọi c�i ng�y ăn mừng đầu m�a mưa v� sau n�y trở th�nh ng�y ăn mừng đầu năm �m lịch lu�n của c�c d�n

Mường, N�ng, Th�i, Zhuang, Ch�m, Mon, Khmer, V�ng đ�ng bắc Ấn độ, Nepal. Mustang, Munda

 

Hỏi nhỏ bạn, bạn c� c�n cho rằng Tết l� tiết của T�u m� ra kh�ng?

 

����������������������������������

������������������������������������������������������ �

NGUYỄN HY VỌNG,� M.D.

 

http://www.gio-o.com/NguyenHyVong.html

 

 

T�i liệu tham khảo :

Ancient China, Howard Edward H. Shafer / Time Life, New York

Ancient China, Maurizio Scarpari / Barnes Noble, Italy

Thai Dictionary, Mary Haaj / Stanford, CA� 1964

The languages of China before the Chinese, Terrien de Lacouperie / London 1887, Taipei 1966

A dictionary of the Mon inscriptions, HL Shorto, London 1971

Studies in Munda linguistics , Sudhibushan Batacharya / Simla, Calcutta 1975

Lao English dictionary, Russell Marcus/ Japan 1975

Dictionary Lingua Thai, Pellegoix PL 4186 PS 1854 a 1972

English Hmong dictionary, Lang siong & Joua Siong, Nao Leng Siong PL 4072 4X / 1984

Introduction to Sino Tibetan [Shafer 1966 � Wiesbaden germany PL 3521,S

A grammar of the Khasi language [rev H. Roberts / London- Kegan Paul Trench Hubner and Co LTD, Pater Noster House, Charing Cross Rd, 1891

Excerpts from Brittanica 1999

 

������������������ ���������������������������������������


 

� gio-o.com 2012