tranh: Lê Quân/LaoDong.com
TẢn mẠn
Bên tách cà phê
Nguyễn Xuân Thiệp
Kẻ sĩ Nga Sơn
Đêm. ở Garland
tuyết rơi ngoài trời
Hữu Loan
ông đă về tới đỉnh Nga Sơn
tôi ngồi đây. nghĩ đến ông
khi tuyết đă phủ trắng những mái nhà. khu vườn
tuyết rơi
những cánh bướm. trong trăng
tuyết cũng rơi. trên những trang tôi viết
cho ông
cho những bạn bè
trong cuộc tử sinh
Đêm thứ Bảy 20 tháng 3. 2010, tuyết rơi phủ đầy thành phố Garland, Dallas. Nguyễn ngồi uống trà nóng, vừa mở xem những trang web. Trang nào cũng có tin nhà thơ Hữu Loan ra đi. Giữa lúc ấy, vọng tiếng nói từ xa: Ông viết một bài về Hữu Loan đi. Ông cũng có thơ Kẻ Sĩ Nga Sơn mà! Hữu Loan là một tài năng và nhân cách đáng quư. Và đáng được có một bài như eulogy chẳng hạn. Mong lắm!
Vậy nên có bài viết sau đây.
Những năm học trung học ở Huế, Nguyễn đă biết Màu Tím Hoa Sim của ông. Cũng như bao học sinh khác thời ấy, Nguyễn thấy ḷng vương vấn với màu tím của loài hoa hoang dă này và xúc động với mối t́nh của chàng trai thời chinh chiến và cô gái nhỏ hậu phương. Tuy nhiên, qua cái thời kỳ lăïng mạn của tuổi mới lớn, Nguyễn thích Đèo Cả của ông hơn. Bài thơ có những nét sắc, mạnh, và mới lạ, từ cảm xúc đến ngôn từ -với “núi cao vút / mây trời … sâu đại dương / suối độc … rau khe / tóc tai trùm vai rộng / đêm canh gặp hùm lang thang…” Nhất là câu cuối: Suối mang bóng người / Trôi những về đâu... Những năm đi tù Cộng Sản về, được đọc bài Khóc Tướng Nguyễn Sơn của ông, ḷng Nguyễn dấy lên một cảm xúc lạ, đau đớn và tưởng tiếc. Một đám tang phủ cờ đỏ / nấc lên màu huyết. Một đám tang đi / Không bao giờ tới huyệt… Và bài T́nh Thủ Đô, đoạn đầu, với những nét hiện thực và t́nh cảm chân thực, sâu sắc:
Trên những chuyến xe ḅ
Đi về đường Trèm Vẽ
Việt Bắc âm u
Đường dài Thanh Nghệ
Người Thủ đô tản cư
Đoàn xe đi
Chở nặng tâm tư
Một góc nhà
Một hè phố
Mắt em biếc
Một chiều xưa
Quan Thánh
Cổ Ngư
Bạch Mai
Bóng liễu Tháp Rùa
Một thằng bạn
Một thằng con
ở lại
Nguyễn yêu ông v́ những bài thơ ấy. Ông làm thơ với cái tâm rất thật và ông sống như những bài thơ của ông. Yêu thơ ông, Nguyễn càng cảm phục và cảm thương cuộc đời ông, khí tiết kẻ sĩ của ông. Nó là viên ngọc sáng ngời giữa cơi đời bụi bặm này. Cuộc đời của ông có những nét ngang tàng nhưng bi thảm và đầy oan khốc. Khoảng năm 1940, đang dạy học yên ổn ở nhà bà Kỳ, ông từ giă, lên đường theo Kháng Chiến. Chín năm sau, ông về phép và làm đám cưới với cô Lê Đỗ Thị Ninh con gái bà Kỳ mới 17 tuổi. Cưới nhau xong là đi để rồi hơn tháng sau nhận được tin nàng chết đuối. Ông viết bài Màu Tím Hoa Sim để kỷ niệm t́nh yêu của ông với nàng. Bài thơ bay khắp, đến với mọi người, làm xúc động mọi tấm ḷng, và vẫn c̣n âm hưởng cho tới nay. Ông kể lại: "Y như trong thơ nói ấy, tôi lấy vợ rồi ra mặt trận, mới lấy nhau chưa được hơn một tháng, ở nhà vợ tôi đi giặt rồi chết đuối ở sông ...Tôi thấy đau xót, tôi làm bài thơ ấy tôi khóc, vậy mà họ cho tôi là phản động.. Tôi phản động ở chỗ nào? Cái đau khổ của con người, tại sao lại không được khóc?”
Nh́n lại, cuộc đời thanh niên của ông gắn liền với giai đoạn đầu của cuộc kháng chiến chống Pháp. Sau cách mạng Tháng Tám, ông được cử làm ủy viên Văn Hóa trong Ủy Ban Hành Chính Lâm Thời tỉnh Thanh Hóa. Rồi ông tham gia đội quân chống Pháp, phục vụ ở đại đoàn 304. Khi Hiệp Định Geneve ra đời, ông về Hà Nội, làm báo Văn Nghệ một thời gian. Khoảng thời gian 1956-1957, ông tham gia phong trào Nhân Văn Giai Phẩm do nhà văn Phan Khôi chủ trương. Một số bài viết và thơ của ông (bài Cũng Những Thằng Nịnh Hót là tiêu biểu) đả kích kịch liệt các tiêu cực phổ biến trong hàng ngũ cán bộ cộng sản đă dẫn đến tai họa cho ông khi phong trào Nhân Văn Giai Phẩm bị đàn áp. Đau đớn, tuyệt vọng, ông trở về quê ẩn dật nhưng nào được yên thân. Qua một số cuộc phỏng vấn, ông tiết lộ từng bị cán bộ Công Sản t́m cách ám hại, đầu độc nhiều lần nhưng ông đều thoát được. Từ làm ruộng, kéo xe cút kít, vác đá, ṃ cua bắt ốc để mưu sinh, ông đi suốt một chặng đường dài bề ngoài có vẻ âm thầm nhưng thật sự là cuộc chiến đấu không ngừng nghỉ giữa cái thiện và cái ác, giữa ông và chế độ độc tài phi nhân. Ông lấy bà vợ thứ hai là bà Phạm Thị Nhu. Bà mê thơ ông, thường đứng nấp ngoài hiên nghe ông giảng Kiều. Bà sinh cho ông được mười người con, 6 trai, 4 gái. Hỏi ông sao sinh nhiều con thế, ông trả lời hóm hỉnh, “Để chúng về phe ḿnh chứ!”
Năm tháng trôi qua. Ông như cây hoa xoan đầu làng, lặng lẽ ra hoa… Theo nhà thơ Trần Tiến Dũng, ông yêu khu vườn rộng của ḿnh và thường mắc một chiếc vơng màu nâu giữa hai thân cây, đầu quay về ngọn núi Vân Hoà và thường ngả ḿnh xuống nằm đu đưa trong bóng mát. Ông đăm đăm nh́n về phía ngọn núi, nơi suốt mấy chục năm ông hàng ngày lên đó đập đá mang đi bán để kiếm sống và nuôi 10 người con trưởng thành.
Xin nghe lời tâm sự của ông: "Trong mấy chục năm dài, tôi về quê an phận thủ thường, chẳng màng đến thế sự, ngày ngày đào đá núi đem đi bán, túi dắt theo vài cuốn sách cũ tiếng Pháp, tiếng Việt đọc cho giải sầu, lâu lâu nổi hứng th́ làm thơ, thế mà chúng vẫn trù dập, không chịu để tôi yên. Tới hồi mới mở cửa, tôi được ve văn, mời gia nhập Hội Nhà Văn, tôi chẳng thèm gia nhập làm ǵ."
Rồi ông kể tiếp, "Năm 1988, tôi “tái xuất giang hồ” sau 30 năm tự chôn và bị chôn ḿnh ở chốn quê nghèo đèo heo hút gió. Tôi lang bạt gần một năm trời theo chuyến đi xuyên Việt do Hội Văn Nghệ Lâm Đồng và tạp chí Langbian tổ chức để đ̣i tự do sáng tác, tự do báo chí-xuất bản và đổi mới thực sự."
Năm 1988, Nguyễn gặp Hữu Loan ở Sài G̣n, tại nhà Hà Thượng Nhân, ở khu Nhà Thờ Ba Chuông. Ông với Hà Thượng Nhân là bạn cùng lứa tuổi và cùng xuất thân từ quê hương Thanh Hóa, nên gắn bó thân thiết với nhau. Hai ông vẫn xưng “mày tao” như hồi c̣n nhỏ. Gặp ông, thấy ông tuy hơi gầy, tóc bạc trắng trùm xuống đôi vai, nhưng tinh thần vui tươi, tỏa sáng. Chính dịp này, ông đọc cho Nguyễn nghe lại bài Đèo Cả và nhấn mạnh hai câu chót Suối mang bóng người / Trôi những về đâu... Những người trấn Đèo Cả năm xưa ấy rồi số phận ra sao. Ông cũng đọc cho nghe bài Khóc Tướng Nguyễn Sơn bi tráng và khốc liệt. Hà Thượng Nhân cho biết kỳ này Hữu Loan làm một cuộc hành tŕnh về Phương Nam thăm bạn bè văn hóa và nhân tiện ghé chơi nhà con gái ở Lâm Đồng. Một buổi tối có trăng, Hà Thượng Nhân mời Thanh Tâm Tuyền, Tô Thùy Yên, Nguyễn Trung Dũng và Nguyễn tôi đến uống rượu chơi... Dịp này, kẻ sĩ Phương Nam - tất cả đều qua trại tù Cộng Sản ra tận Sơn La, Yên Bái, Nghệ Tĩnh…- hội ngộ cùng kẻ sĩ Bắc Hà, người không biết cúi đầu trước cường quyền và bầy lang sói. Mấy anh em ngồi trên vuông chiếu, trong sân, dưới bóng cây ngọc lan... Rồi những trang thơ trang đời mở ra trong nỗi oán trùng trùng… Cho đến bây giờ Nguyễn vẫn c̣n thấy khung cảnh đêm trăng ấy hiển hiện trước mắt ḿnh với bóng dáng những người bao năm cũ.
Sau năm 1988, ông về sống lặng lẽ ở Vân Hoàn, quê ḿnh. Nhiều người đến thăm ông như thăm một kẻ sĩ sáng danh của thời đại. Người hiền sĩ, bậc trượng phu ấy, thương ôi, đă ra đi ngày 18.3.2010. Tin từ trong nước cho biết: Trong lúc chờ đợi con cái về đông đủ, bà Nhu, vợ ông và 4 người con ở quê đă khâm liệm đặt ông vào quan tài yên nghỉ, và ngày 19 tháng 3. đưa ông về nghĩa trang của xă Nga Lĩnh, nơi yên nghỉ cuối cùng của ông.
Ông Hữu Loan,
Nguyễn tôi gặp ông có một lần nhưng biết ông th́ đă từ lâu. Ḷng yêu và quư ông được gửi trong bài thơ Kẽ Sĩ Nga Sơn viết năm 1988, sau khi được cùng ông hội ngộ và nghe kể những mẩu chuyện u khốc về đời ông. Bài thơ in trong tập Tôi Cùng Gió Mùa, tiếc rằng ông chưa được đọc. Đêm nay tuyết xuống đầy trời, phủ trắng thành phố Garland nơi Nguyễn ở. Theo một nghi thức đă làm khi được tin bạn học / bạn văn Trần Đông Phong ra đi hồi tháng rồi, Nguyễn bưng ly trà ra đứng trước sân tuyết phủ, hớp một ngụm rồi rưới tách trà lên tuyết trắng chiêu hồn tưởng niệm ông và thầm đọc cho ông nghe bài Kẻ Sĩ Nga Sơn năm nào. Trong bài, Nguyễn h́nh dung ông đi cày ruộng chứ không phải đi xe đá. Như kẻ sĩ thời xưa quy ẩn, vậy đó.
Kẻ sĩ Nga Sơn
sáng. quẩy níp lên nương
canh gà. treo. điếm cỏ
chuôi cày. bóng. mặt trăng
đất vun. sóng. sông mă
kẻ sĩ. miền nga sơn
một túp lều. xiêu xó
chờ cơn giông. đọc thơ
điếu cày. reo. tiếng đục
lửa bếp tàn. sương khuya
thơ bay. đồi hoa gạo
ối đỏ. đầy quán không
xứ xứ. hồn u khốc
ngày kêu. ngoài băi sông
cát bồi. mây núi sụt
nước cuốn phăng mấy làng
trời một vùng châu phủ
đêm. nghe tiếng hổ. gầm
gió mùa. về châu phủ
nhà trống tuếch trống toang
dậy bóng đoàn thu sản
che khuất một vầng trăng
sông mă. trôi. sông mă
nguồn cao. sóng réo gầm
người túa ra sân ga
người lang thang. phố chợ
thân gầy. áo rách tươm
khất đồng tiền của quỷ
mẹ bán con làng bên
mai này con hết khổ
chó nhà ai đi hoang
nửa đêm về cào cửa
đời siết mấy dây oan
tóc râu. như lăo tử
trùm lên bóng trâu xanh
mài bút. viết bi kư
rau dưa. khổ. thánh hiền
sông mă. trôi. sông mă
xa rồi. trời phương nam
trông vầng trăng. đá núi
c̣n nghe. sóng biếc gầm
NXT
http://www.gio-o.com/NguyenXuanThiep.html
© gio-o.com 2010