tranh: L� Qu�n/LaoDong.com

 

TẢn mẠn

B�n t�ch c� ph�

 

Nguyn Xu�n Thip

 

K sĩ Nga Sơn

 

Đ�m. ở Garland

tuyết rơi ngo�i trời

Hữu Loan

�ng đ� về tới đỉnh Nga Sơn

t�i ngồi đ�y. nghĩ đến �ng

khi tuyết đ� phủ trắng những m�i nh�. khu vườn

tuyết rơi

những c�nh bướm. �trong trăng

tuyết cũng rơi. tr�n những trang t�i viết

cho �ng

cho những bạn b�

trong cuộc tử sinh

 

�� Đ�m thứ Bảy 20 th�ng 3. 2010, tuyết rơi phủ đầy th�nh phố Garland, Dallas. Nguyễn ngồi uống tr� n�ng, vừa mở xem những trang web. Trang n�o cũng c� tin nh� thơ Hữu Loan ra đi. Giữa l�c ấy, vọng tiếng n�i từ xa: �ng viết một b�i về Hữu Loan đi. �ng cũng c� thơ Kẻ Sĩ Nga Sơn m�! Hữu Loan l� một t�i năng v� nh�n c�ch đ�ng qu�. V� đ�ng được c� một b�i như eulogy chẳng hạn. Mong lắm!

�� Vậy n�n c� b�i viết sau đ�y.

���

�� Những năm học trung học ở Huế, Nguyễn đ� biết M�u T�m Hoa Sim của �ng. Cũng như bao học sinh kh�c thời ấy, Nguyễn thấy l�ng vương vấn với m�u t�m của lo�i hoa hoang d� n�y v� x�c động với mối t�nh của ch�ng trai thời chinh chiến v� c� g�i nhỏ hậu phương. Tuy nhi�n, qua c�i thời kỳ l��ng mạn của tuổi mới lớn, Nguyễn th�ch Đ�o Cả của �ng hơn. B�i thơ c� những n�t sắc, mạnh, v� mới lạ, từ cảm x�c đến ng�n từ -với �n�i cao v�t / m�y trời � s�u đại dương / suối độc � �rau khe / t�c tai tr�m vai rộng / đ�m canh gặp h�m lang thang�� Nhất l� c�u cuối: Suối mang b�ng người� / Tr�i những về đ�u... Những năm đi t� Cộng Sản về, được đọc b�i Kh�c Tướng Nguyễn Sơn của �ng, l�ng Nguyễn dấy l�n một cảm x�c lạ, đau đớn v� tưởng tiếc. Một đ�m tang phủ cờ đỏ / nấc l�n m�u huyết. Một đ�m tang đi / Kh�ng bao giờ tới huyệt� V� b�i T�nh Thủ Đ�, đoạn đầu, với những n�t hiện thực v� t�nh cảm ch�n thực, s�u sắc:

Tr�n những chuyến xe b�

Đi về đường Tr�m Vẽ

Việt Bắc �m u

Đường d�i Thanh Nghệ

Người Thủ đ� tản cư

Đo�n xe đi

Chở nặng t�m tư

Một g�c nh�

Một h� phố

Mắt em biếc

Một chiều xưa

Quan Th�nh

Cổ Ngư

Bạch Mai

B�ng liễu Th�p R�a

Một thằng bạn

Một thằng con

��������������� ở lại

 

�� Nguyễn y�u �ng v� những b�i thơ ấy. �ng l�m thơ với c�i t�m rất thật v� �ng sống như những b�i thơ của �ng. Y�u thơ �ng, Nguyễn c�ng cảm phục v� cảm thương cuộc đời �ng, kh� tiết kẻ sĩ của �ng. N� l� vi�n ngọc s�ng ngời giữa c�i đời bụi bặm n�y. Cuộc đời của �ng c� những n�t ngang t�ng nhưng bi thảm v� đầy oan khốc. Khoảng năm 1940, đang dạy học y�n ổn ở nh� b� Kỳ, �ng từ gi�, l�n đường theo Kh�ng Chiến. Ch�n năm sau, �ng về ph�p v� l�m đ�m cưới với c� L� Đỗ Thị Ninh con g�i b� Kỳ mới 17 tuổi. Cưới nhau xong l� đi để rồi hơn th�ng sau nhận được tin n�ng chết đuối. �ng viết b�i M�u T�m Hoa Sim để kỷ niệm t�nh y�u của �ng với n�ng. B�i thơ bay khắp, đến với mọi người, l�m x�c động mọi tấm l�ng, v� vẫn c�n �m hưởng cho tới nay. �ng kể lại: "Y như trong thơ n�i ấy, t�i lấy vợ rồi ra mặt trận, mới lấy nhau chưa được hơn một th�ng, ở nh� vợ t�i đi giặt rồi chết đuối ở s�ng ...T�i thấy đau x�t, t�i l�m b�i thơ ấy t�i kh�c, vậy m� họ cho t�i l� phản động.. T�i phản động ở chỗ n�o? C�i đau khổ của con người, tại sao lại kh�ng được kh�c?�

�� Nh�n lại, cuộc đời thanh ni�n của �ng gắn liền với giai đoạn đầu của cuộc kh�ng chiến chống Ph�p. Sau c�ch mạng Th�ng T�m, �ng được cử l�m ủy vi�n Văn H�a trong Ủy Ban H�nh Ch�nh L�m Thời tỉnh Thanh H�a. Rồi �ng tham gia đội qu�n chống Ph�p, phục vụ ở đại đo�n 304. Khi Hiệp Định Geneve ra đời, �ng về H� Nội, l�m b�o Văn Nghệ một thời gian. Khoảng thời gian 1956-1957, �ng tham gia phong tr�o Nh�n Văn Giai Phẩm do nh� văn Phan Kh�i chủ trương. Một số b�i viết v� thơ của �ng (b�i Cũng Những Thằng Nịnh H�t l� ti�u biểu) đả k�ch kịch liệt c�c ti�u cực phổ biến trong h�ng ngũ c�n bộ cộng sản đ� dẫn đến tai họa cho �ng khi phong tr�o Nh�n Văn Giai Phẩm bị đ�n �p. Đau đớn, tuyệt vọng, �ng trở về qu� ẩn dật nhưng n�o được y�n th�n. Qua một số cuộc phỏng vấn, �ng tiết lộ từng bị c�n bộ C�ng Sản t�m c�ch �m hại, đầu độc nhiều lần nhưng �ng đều tho�t được. Từ l�m ruộng, k�o xe c�t k�t, v�c đ�, m� cua bắt ốc để mưu sinh, �ng đi suốt một chặng đường d�i bề ngo�i c� vẻ �m thầm nhưng thật sự l� cuộc chiến đấu kh�ng ngừng nghỉ giữa c�i thiện v� c�i �c, giữa �ng v� chế độ độc t�i phi nh�n. �ng lấy b� vợ thứ hai l� b� Phạm Thị Nhu. B� m� thơ �ng, thường đứng nấp ngo�i hi�n nghe �ng giảng Kiều. B� sinh cho �ng được mười người con, 6 trai, 4 g�i. Hỏi �ng sao sinh nhiều con thế, �ng trả lời h�m hỉnh, �Để ch�ng về phe m�nh chứ!�

�� Năm th�ng tr�i qua. �ng như c�y hoa xoan đầu l�ng, lặng lẽ ra hoa� Theo nh� thơ Trần Tiến Dũng, �ng y�u khu vườn rộng của m�nh v� thường �mắc một chiếc v�ng m�u n�u giữa hai th�n c�y, đầu quay về ngọn n�i V�n Ho� v� thường ngả m�nh xuống nằm đu đưa trong b�ng m�t. �ng đăm đăm nh�n về ph�a ngọn n�i, nơi suốt mấy chục năm �ng h�ng ng�y l�n đ� đập đ� mang đi b�n để kiếm sống v� nu�i 10 người con trưởng th�nh.

�� Xin nghe lời t�m sự của �ng:� "Trong mấy chục năm d�i, t�i về qu� an phận thủ thường, chẳng m�ng đến thế sự, ng�y ng�y đ�o đ� n�i đem đi b�n, t�i dắt theo v�i cuốn s�ch cũ tiếng Ph�p, tiếng Việt đọc cho giải sầu, l�u l�u nổi hứng th� l�m thơ, thế m� ch�ng vẫn tr� dập, kh�ng chịu để t�i y�n. Tới hồi mới mở cửa, t�i được ve v�n, mời gia nhập Hội Nh� Văn, t�i chẳng th�m gia nhập l�m g�."

�� Rồi �ng kể tiếp, "Năm 1988, t�i �t�i xuất giang hồ�� sau 30 năm tự ch�n v� bị ch�n m�nh ở chốn qu� ngh�o đ�o heo h�t gi�. T�i lang bạt gần một năm trời theo chuyến đi xuy�n Việt do Hội Văn Nghệ L�m Đồng v� tạp ch� Langbian tổ chức để đ�i tự do s�ng t�c, tự do b�o ch�-xuất bản v� đổi mới thực sự."

�� Năm 1988, Nguyễn gặp Hữu Loan ở S�i G�n, tại nh� H� Thượng Nh�n, ở khu Nh� Thờ Ba Chu�ng. �ng với H� Thượng Nh�n l� bạn c�ng lứa tuổi v� c�ng xuất th�n từ qu� hương Thanh H�a, n�n gắn b� th�n thiết với nhau. Hai �ng vẫn xưng �m�y tao� như hồi c�n nhỏ.� Gặp �ng, thấy �ng tuy hơi gầy, t�c bạc trắng tr�m xuống đ�i vai, nhưng tinh thần vui tươi, tỏa s�ng. Ch�nh dịp n�y, �ng đọc cho Nguyễn nghe lại b�i Đ�o Cả v� nhấn mạnh hai c�u ch�t Suối mang b�ng người� / Tr�i những về đ�u... Những người trấn Đ�o Cả năm xưa ấy rồi số phận ra sao. �ng cũng đọc cho nghe b�i Kh�c Tướng Nguyễn Sơn bi tr�ng v� khốc liệt. H� Thượng Nh�n cho biết kỳ n�y Hữu Loan l�m một cuộc h�nh tr�nh về Phương Nam thăm bạn b� văn h�a v� nh�n tiện gh� chơi nh� con g�i ở L�m Đồng. Một buổi tối c� trăng, H� Thượng Nh�n mời Thanh T�m Tuyền, T� Th�y Y�n, Nguyễn Trung Dũng v� Nguyễn t�i đến uống rượu chơi... Dịp n�y, kẻ sĩ Phương Nam - tất cả đều qua trại t� Cộng Sản ra tận Sơn La, Y�n B�i, Nghệ Tĩnh�- hội ngộ c�ng kẻ sĩ Bắc H�, người kh�ng biết c�i đầu trước cường quyền v� bầy lang s�i. Mấy anh em ngồi tr�n vu�ng chiếu, trong s�n, dưới b�ng c�y ngọc lan... Rồi những trang thơ trang đời mở ra trong nỗi o�n tr�ng tr�ng� Cho đến b�y giờ Nguyễn vẫn c�n thấy� khung cảnh đ�m trăng ấy hiển hiện trước mắt m�nh với b�ng d�ng những người bao năm cũ.

�� Sau năm 1988, �ng về sống lặng lẽ ở V�n Ho�n, qu� m�nh.� Nhiều người đến thăm �ng như thăm một kẻ sĩ s�ng danh của thời đại. Người hiền sĩ, bậc trượng phu ấy, thương �i, đ� ra đi ng�y 18.3.2010. Tin từ trong nước cho biết: Trong l�c chờ đợi con c�i về đ�ng đủ, b� Nhu, vợ �ng v� 4 người con ở qu� đ� kh�m liệm đặt �ng v�o quan t�i y�n nghỉ, v� ng�y 19 th�ng 3. đưa �ng về nghĩa trang của x� Nga Lĩnh, nơi y�n nghỉ cuối c�ng của �ng.

 

�� �ng Hữu Loan,

�� Nguyễn t�i gặp �ng c� một lần nhưng biết �ng th� đ� từ l�u. L�ng y�u v� qu� �ng được gửi trong b�i thơ Kẽ Sĩ Nga Sơn viết năm 1988, sau khi được c�ng �ng hội ngộ v� nghe kể những mẩu chuyện u khốc về đời �ng. B�i thơ in trong tập T�i C�ng Gi� M�a, tiếc rằng �ng chưa được đọc. Đ�m nay tuyết xuống đầy trời, phủ trắng th�nh phố Garland nơi Nguyễn ở. Theo một nghi thức đ� l�m khi được tin bạn học / bạn văn Trần Đ�ng Phong ra đi hồi th�ng rồi, Nguyễn bưng ly tr� ra đứng trước s�n tuyết phủ, hớp một ngụm rồi rưới t�ch tr� l�n tuyết trắng chi�u hồn tưởng niệm �ng v� thầm đọc cho �ng nghe b�i Kẻ Sĩ Nga Sơn năm n�o. Trong b�i, Nguyễn h�nh dung �ng đi c�y ruộng chứ kh�ng phải đi xe đ�. Như kẻ sĩ thời xưa quy ẩn, vậy đ�.

 

K sĩ Nga Sơn

 

s�ng. quẩy n�p l�n nương

canh g�. treo. điếm cỏ

chu�i c�y. b�ng. mặt trăng

đất vun. s�ng. s�ng m�

 

kẻ sĩ. miền nga sơn

một t�p lều. xi�u x�

chờ cơn gi�ng. đọc thơ

điếu c�y. reo. tiếng đục

lửa bếp t�n. sương khuya

 

thơ bay. đồi hoa gạo

ối đỏ. đầy qu�n kh�ng

xứ xứ. hồn u khốc

ng�y k�u. ngo�i b�i s�ng

 

c�t bồi. m�y n�i sụt

nước cuốn phăng mấy l�ng

trời một v�ng ch�u phủ

đ�m. nghe tiếng hổ. gầm

 

gi� m�a. về ch�u phủ

nh� trống tuếch trống toang

dậy b�ng đo�n thu sản

che khuất một vầng trăng

 

s�ng m�. tr�i. s�ng m�

nguồn cao. s�ng r�o gầm

 

người t�a ra s�n ga

người lang thang. phố chợ

th�n gầy. �o r�ch tươm

khất đồng tiền của quỷ

mẹ b�n con l�ng b�n

mai n�y con hết khổ

ch� nh� ai đi hoang

nửa đ�m về c�o cửa

đời siết mấy d�y oan

 

t�c r�u. như l�o tử

tr�m l�n b�ng tr�u xanh

m�i b�t. viết bi k�

rau dưa. khổ. th�nh hiền

 

s�ng m�. tr�i. s�ng m�

xa rồi. trời phương nam

tr�ng vầng trăng. đ� n�i

c�n nghe. s�ng biếc gầm

 

NXT

 

http://www.gio-o.com/NguyenXuanThiep.html

 

� gio-o.com 2010