photo:http://nguoixunghekiev.vn/

 

NGUYỄN THỊ KH�NH MINH

 

LỄ NGHI HỌC SĨ NGUYỄN THỊ LỘ,

MỘT NH�N VẬT LỊCH SỬ, VĂN HỌC,

V� C�Y TR�M C�I T�C TRONG CŨI T�

(Tưởng niệm ng�y b� bị h�nh quyết ng�y 19.9.1442 bởi bản �n Lệ Chi Vi�n, triều L�.)

 

Học sĩ cung v�ng hương phấn dậy

Lệ Chi vườn cũ gi� mưa dồn

Xe loan một tới ng�n thu hận

Quốc sử �m thầm với nước non

 

Nữ sĩ Ng�n Giang (Thị Lộ H�n L�m Nữ Học Sĩ)

 

 

 

Ng�y 2 th�ng 10 năm 2001, tại c�ng vi�n trung t�m thủ đ� Qu�bec, Canada, đ� xảy ra một sự kiện l�m cho người Việt Nam ai cũng h�n hoan rưng lệ, l� kh�nh th�nh tượng đ�i Nguyễn Tr�i (1380-1442), v� sao Khu� lộng lẫy trong lịch sử, văn học Việt Nam, một kẻ sĩ, một nh� tư tưởng, ch�nh trị, qu�n sự t�i ba (B�nh Ng� Đại C�o), tr�n hết, một thi nh�n lỗi lạc với Quốc �m Thi Tập. V� l� một danh nh�n văn h�a thế giới, được thừa nhận năm 1980 bởi Tổ Chức Văn H�a Khoa Học v� Gi�o Dục của Li�n Hiệp Quốc (UNESCO). Một danh nh�n m� cuộc đời đ� gắn b� với một bậc nữ lưu t�i sắc: Lễ Nghi Học Sĩ Nguyễn Thị Lộ. Cả hai đ� bị bức tử trong một bản �n tru di tam tộc, ng�y 19.9.1442, một �ng m�y ảm đạm bay ho�i trong lịch sử Việt Nam, nhất l� sự oan khuất của Nguyễn Thị Lộ, đ� hơn 500 qua vẫn chưa được ch�nh thức minh oan. �Từ năm 2002 đến nay, ở Việt Nam, một số nh� sử học, văn thi sĩ, c�ng hậu duệ của hai bậc tiền nh�n n�y đ� tổ chức những cuộc hội thảo về Nguyễn Thị Lộ, v� đ� gặt h�i được kết quả đầu ti�n l� miếu thờ kỷ niệm b� được x�y dựng lại tại th�n Khuyến Lương, (x� Cổ Mai,t�n xưa), huyện Thanh Tr�, ngoại th�nh H� Nội, nơi duy nhất c� miếu thờ ri�ng b� ở H� Nội. Miếu n�y cả một thời gian rất d�i bị bỏ hoang, tệ bạc đến nỗi biến n� th�nh một nơi giữ d�, (�i!?), xưa được x�y l�n từ nền nh� của Nguyễn Tr�i-Nguyễn Thị Lộ l�c sinh tiền ở v� dạy học. �

 

Một b�i viết của t�c giả Đinh C�ng Vỹ v� Ho�ng Đạo Ch�c năm 2002 ở b�o Người Cao Tuổi,VN, số 218 ng�y 2.9.2002, c� chi tiết l�m t�i rất x�c động, xin ghi lại: ��trước đ�y s�t miếu l� một khu ruộng cấy l�a, rồi nh� thờ c�ng gi�o dựng l�n gần đấy, lấn v�o khu vực thờ c�ng, người ta đ�o ao, vật đất l�n l�m trại chăn nu�i d�, rồi đ� ph�t hiện thấy một khối gỗ xếp theo h�nh cũi lợn, mộng rất kh�t kh�ng tra đinh, k�ch thước 4m x 4m, c�c thanh gỗ k�ch thước kh�ng giống nhau: 4m x 0,20m x 0,40m. L�c mới đ�o gỗ mềm như b�n, để một l�c th� kh� cứng như đ�. Anh Nguyễn Văn Hải*, ch�u cụ Nguyễn Đăng N�ng, nhặt được một chiếc tr�m c�i b�i t�c phụ nữ d�i 15cm ở trong cũi. Dư luận người ta cho đấy l� tr�m của b� Lộ, sau khi bị ch�m, tử thi ch�n c�ng cũi. C� người th� ph�n v�n� Vậy m� những di vật cực qu� ấy nay cũng kh�ng c�n��

 

Than �i, một t�i nữ, l� Lễ Nghi Học Sĩ đầu ti�n trong nền gi�o dục Việt Nam, bị kết tội oan v� chết thảm, để lại một dấu vết qu� l� thơ mộng, mong manh, một c�y tr�m c�i t�c trong cũi tử tội, thế m� định mệnh khắt khe c�n theo đuổi để n� mất dấu! Chạnh nghĩ đến những kỷ vật của c�c nạn nh�n trong tai nạn Titanic được quan t�m cất giữ cho người đời được chi�m ngưỡng nhỏ lệ thương cảm, trong khi di vật của một con người m� sắc v� t�i c�ng sự đ�ng g�p cho nước nh� như thế lại kh�ng được tr�n trọng, ơi l� cao xanh, giờ ở đ�u, tr�m c�i v�hương t�c?

 

Học sĩ cung v�ng hương phấn dậy�(thơ Ng�n Giang)

 

Theo Gi�o sư Vũ Khi�u: ��ch�ng ta kh�ng khỏi ngậm ng�i thấy rằng tr�n to�n c�i Việt Nam chỉ c�n một ng�i đền t�n tạ n�y l� ri�ng d�nh cho việc thờ c�ng B�. Phải chăng nỗi oan ức l�m tối đen cả trời đất c�ch đ�y gần 600 năm, vẫn chưa được x�a sạch đối với con người trong s�ng n�y�� (tham luận Nỗi Oan Nguyễn Thị Lộ, hội thảo Nguyễn Thị Lộ 19.12.2002, Khuyến Lương)

 

Thiết tưởng ng�y nay phải viết lại một c�ch trung thực �n Lệ Chi, đưa b� v�o vị tr� xứng đ�ng c�ng tội �c bọn thủ phạm ra trước lịch sử. Đ� l� nhiệm vụ của c�c nh� viết quốc sử, văn học. Để h�nh ảnh một c�y tr�m th�i c� li�u trong cũi t��N� l� một kỷ vật của quốc gia. Xin nghe những lời của nh� văn Ho�ng Quốc Hải:

 

���T�i đề nghị giới văn học v� sử học nước ta đuổi truyền thuyết �rắn b�o o�n� ra khỏi lịch sử v� văn học nước nh�, trả lại danh dự vốn c� cho nữ học sĩ� T�i kiến nghị T�a �n Nh�n D�n Tối Cao n�n ra một ph�n quyết đặc biệt phủ định �n quyết Lệ Chi Vi�n năm Nh�m Tuất 1442 trả lại sự trong s�ng cho b� đồng thời l�m s�ng tỏ t�nh nghi�m minh của lịch sử�, cũng trong t�nh cảm ấy nh� văn đ� l�n �n �th�i kỳ thị nữ giới�, lờ đi c�ng lao của những phụ nữ đ� cống hiến v� hy sinh đời m�nh cho nước nh�, như Nguyễn Thị Lộ, như hai c�ng ch�a An Tư v� Huyền Tr�n.(Trắng �n Nguyễn Thị Lộ, Văn Nghệ số 7, 2003) .� T�i th�ch nhất b�i n�y trong số c�c b�i tham luận của hội thảo. Xin chia sẻ sự đồng � của t�i đến nh� văn.

 

N�n, t�i thu thập �t t�i liệu c� trong tay để tổng hợp v�o b�i viết n�y, cũng với chủ � tr�n, để gi�p ai c� quan t�m về Nguyễn Thị Lộ, chia sẻ với t�i một hạt lệ, rơi tr�n mặt hồ s�ng trong của t�m hồn một phụ nữ t�i hoa.


Theo Đại Việt Sử K� To�n Thư, ch�nh sử của triều L�: ��Nguyễn Thị Lộ, người rất đẹp, văn chương rất hay�� �B� người l�ng Hải Hồ (tục gọi l�ng Hới) nổi tiếng với nghề l�m chiếu, x� Hải Triều, huyện Ngự Thi�n, nay l� x� T�n Lễ, tỉnh Th�i B�nh. Xuất th�n từ gia đ�nh Nho gi�o, cha l� Nguyễn Mỗ, l� nh� nho dạy học, v� thế, b� đ� được học chữ từ b�, sau lại th�m cả y, dược, l� số. Cha mất sớm, c� Lộ phải chuyển đến nh� cậu ở phường T�y Hồ v� dệt chiếu đem v�o th�nh Thăng Long b�n. (tham luận của Như Hi�n, Hội Thảo Nguyễn Thị Lộ,Khuyến Lương, 2002). V�o thời Nhuận Hồ, Nguyễn Tr�i, l�c n�y đang c�ng Trần Nguy�n H�n t�m đường khởi nghĩa chống giặc Minh. Theo gia phả họ Nguyễn, con ch�u của người vợ thứ Nguyễn Phi Khanh, ở Thanh H�a, bản của �ng Nguyễn Quang Thự 1868, Tự Đức thứ 21, c� n�i r� Nguyễn Thị Lộ sinh năm 1396, gặp Nguyễn Tr�i thời nh� Hồ, v� lấy b� l�m thiếp v�o năm 1410. �ng 30 tuổi v� b� khoảng 14 hay 16 (căn cứ từ giai thoại b�i thơ chữ n�m về cuộc gặp gỡ của �ng b�xu�n xanh vừa độ trăng tr�n lẻ�., c�n theo gia phả họ Nguyễn, th� b� 14 tuổi). Từ đ�, cuộc sống �ng b� gắn liền với đất Khuyến Lương, l� một mảnh đất thuộc th�i ấp xưa của Thượng Tướng Trần Khắc Ch�n, b�n bờ s�ng Hồng, c�ch H� Nội b�y giờ khoảng 10 km. Khuyến Lương với nghĩa �khuyến kh�ch l�m việc lương thiện�, l� t�n của Nguyễn Tr�i đặt cho l�ng Mui (t�n xưa) khi �ng đến đ�y dạy chữ, dạy đức, �ng b� đ� sống trong cảnh �G�c th�nh nam, lều một gian� l� ở đ�y, v� thai ngh�n B�nh Ng� S�ch. (theo Kh�nh Thiện- Tạp ch� Qu� Hương số 301 ng�y 3.1.2003).

 

Năm 1420, �ng b� d�ng B�nh Ng� S�ch, ph� L� Lợi chống giặc Minh. Năm 1428, Nguyễn Tr�i viết B�nh Ng� Đại C�o, một thi�n cổ h�ng văn, thay lời L� Lợi tuy�n c�o chấm dứt cuộc kh�ng chiến chống Minh, được coi như Bản Tuy�n Ng�n Độc Lập thứ hai của Việt Nam, sau b�i thơ Thần của L� Thường Kiệt, Nam Quốc Sơn H� nam đế cư� (lichsuvietnam.net).

 

Năm 1433, L� Th�i T�ng (sinh năm 1423) l�n ng�i vua, chỉ mới 10 tuổi, quyền b�nh tập trung v�o tay L� S�t, L� Ng�n v� bọn hoạn quan, Nguyễn Tr�i đ� c� lần d�ng sớ ph� ph�n nạn hoạn quan n�y. Đ�y l� sợi d�y o�n th� đầu ti�n buộc v�o số phận của �ng b� c�i �n tru di. �Năm 1437, vua Th�i T�ng, 15 tuổi, th�n ch�nh, b� được triệu v�o cung l�m Học Sĩ, được xem l� phụ nữ đầu ti�n l�m chức n�y, một chức quan xếp h�ng thứ hai, sau Đ�ng C�c Đại Học Sĩ trong Viện H�n L�m xưa, dạy c�ng ch�a v� cung nh�n, v� nhạc c�ng về nghi thức tế tự, đ�nh trống h�a nhạc trong dịp lễ tết hội h�, gi�p Vua Th�i T�ng trong việc nhuận sắc c�c chiếu thư. (tham luận củaTS Đinh C�ng Vỹ) . Dưới triều Th�i T�ng, xảy ra việc Thần Phi Nguyễn Thị Anh vu c�o Ho�ng Phi Ng� Thị Ngọc Giao, khiến vua đ� xử tội voi gi�y Ho�ng phi c�ng với b�o thai trong bụng (l� vua L� Th�nh T�ng sau n�y), nhưng nhờ Nguyễn Tr�i, Nguyễn Thị Lộ can gi�n n�n tho�t chết v� đưa Ho�ng Phi ra n�u ở ch�a Huy Văn. Việc thứ hai, thắt chặt th�m sợi d�y th� hận với Thần Phi v� đồng bọn. Đ�y cũng l� điểm then chốt để sử gia Trần Huy Liệu trong cuốn s�ch Nguyễn Tr�i, 1969, cho rằng ch�nh họ l� thủ phạm vụ �n Lệ Chi Vi�n.. V�o năm 1438,39 Nguyễn Tr�i lui về ẩn ở C�n Sơn. Năm Nh�m Tuất, th�ng 3-1442, Vua vời �ng về �triều đ�nh để chấm thi Hội, l�c trở lại C�n Sơn, b� Nguyễn Thị Lộ đ� về theo chồng. Th�ng 7, L� Th�i T�ng đi tuần Ch� Linh, gần C�n Sơn, n�n đ� gh� v�o nh� của �ng b�, ng�y 4.8 (�m lịch) vua hồi cung, ph�i Nguyễn Thị Lộ theo hầu với tư c�ch Lễ Nghi Học Sĩ. Đến Gia Định, tr� tại vườn Lệ Chi.

 

THẢM �N LỆ CHI VI�N

 

Lệ Chi Vi�n, c�n gọi l� Trại Vải, l� một khu vườn của Nguyễn Tr�i, ở huyện Gia B�nh, tỉnh Bắc Ninh. Theo ch�nh sử triều L�, Đại Việt Sử K� To�n Thư do Ng� Sĩ Li�n bi�n soạn, đ� ghi sự kiện như sau: �Th�ng 8, ng�y mồng 4 (năm Nh�m Tuất, tức năm 1442 Dương Lịch) � Khi đi tuần miền Đ�ng, về đến vườn Lệ Chi, x� Đại Lại tr�n s�ng Thi�n Đức, vua thức suốt đ�m với Nguyễn Thị Lộ, rồi băng. C�c quan b� mật đưa về� Mọi người đều n�i l� Nguyễn Thị Lộ giết vua � Ng�y 16 (tức ng�y 19.9.1442), giết H�nh Khiển Nguyễn Tr�i v� vợ l� Nguyễn Thị Lộ, giết đến ba đời�.� L�c việc xảy ra, Nguyễn Tr�i đang ở ẩn ở C�n Sơn, �ng 62 tuổi. Vua Th�i T�ng 19 tuổi, b� v�o khoảng� 47,48. Nguyễn Thị Anh đ� ph� chuẩn bản �n tru di tam tộc với tội: �Nguyễn Tr�i v� Nguyễn Thị Lộ đầu độc nh� vua�. Chỉ 12 ng�y sau vua băng, m� �n đ� được tuy�n v� thi h�nh. �Thử đọc lại những d�ng sử ghi một c�ch �p mở của sử gia Ng� Sĩ Li�n, c� phải đ� l� lời khiến ai cũng phải hiểu rằng b� bị kết tội d�ng nữ sắc hại vua? rồi bằng một kết luận hết sức mơ hồ, � mọi người đều n�i l� Nguyễn Thị Lộ giết vua�! Kh�ng những bị b�i nhọ phẩm c�ch, bọn chủ mưu sau đ� c�n kho�c cho b� một thứ �lốt rắn� bằng chuyện rắn b�o o�n, đ�nh v�o l�ng m� t�n của d�n ch�ng để qu�n đi sự chống đối một bản �n giết hại khai quốc c�ng thần. Một bản �n che mờ bầu trời Đại Việt, m�i kh�ng quang để mặt trời soi rực rỡ l�n c�i chết của hai người, nhất l� cho Lễ Nghi Học Sĩ.

 

Người đời sau đ� l�m những g� để minh oan cho Người?

 

Người đ�u t�m đ�u để n�i. Khấu đầu tứa m�u nỗi đau� Thương nỗi độc h�nh lẳng lặng (thơ NT Kh�nh Minh)

 

Cho đến nay vấn đề minh oan cho Nguyễn Tr�i đ� được ưu ti�n hơn v� Người đ� c� vị tr� xứng đ�ng trong lịch sử, văn học, th� vấn đề Nguyễn Thị Lộ vẫn chưa thỏa đ�ng.

T�i xin tr�ch ra đ�y những � kiến của c�c học giả, sử gia, nh� văn trong Kỷ Yếu Hội Thảo Khoa Học Về Lễ Nghi Học Sĩ Nguyễn Thị Lộ, tổ chức v�o ng�y 19.12.2002 tại Khuyến Lương- được in lại trong s�ch Lễ Nghi Học Sĩ Nguyễn Thị Lộ Với Thảm �n Lệ Chi Vi�n của nh� gi�o Ho�ng Đạo Ch�c, NXB Văn H�a Th�ng Tin H� Nội 2004.

 

Đọc từ s�ch tr�n, theo t�i, tiếng trống đầu ti�n đ�nh l�n k�u oan cho Nguyễn Tr�i-Nguyễn thị Lộ l� của Ng� thị Chi Lan, b�t danh Kim Hoa nữ sĩ� (ch�u g�i Thượng Tướng Ng� Từ), theo GS Trần B� Ch�, B�t K� Về Nguyễn Thị Lộ, 2002, b� l� học tr� y�u v� l� con g�i nu�i của vợ chồng Nguyễn Tr�i,� khi xảy ra tai họa, được họ Ph� ở đất Kim Hoa che chở. B� nổi danh t�i sắc, được triệu v�o t�a Kinh Di�n năm 1461 để soạn thơ văn. Một lần, khi đi thăm n�i Vệ Linh b� c� l�m b�i thơ tưởng nhớ bố mẹ nu�i:

 

Vệ Linh xu�n thụ bạch v�n nh�n

Vạn thử thi�n hồng diễm thế gian

Thiết m� tại thi�n, danh tại sử

Anh uy lẫm lẫm m�n giang san

 

Tr�c Kh� dịch:

 

Vệ Linh m�y trắng tỏa c�y xu�n

Hồng t�a mu�n hoa đẹp cảnh trần

Ngựa sắt về trời, danh ở sử

Oai thanh c�n dậy khắp xa gần

 

B�i thơ được vua L� Th�nh T�ng ch� �, nhất l� hỏi lại � �bạch v�n nh�n�, từ b�i thơ n�y, nữ sĩ Ng� Thị Chi Lan đ� k�u oan cho bố mẹ nu�i, v� thế m� L� Th�nh T�ng, v� cũng nhờ c� sự quan t�m của Ho�ng Th�i Hậu (Ng� Thị Ngọc Dao), đ� xuống chiếu tẩy oan cho Nguyễn Tr�i: �Ức Trai t�m thượng quang khu� tảo�-T�m Ức Trai rực s�ng như sao Khu�- v� Nguyễn thị Lộ: �Tiền triều nữ sĩ bất can th� tội�-Nữ sĩ triều trước kh�ng li�n quan đến tội giết vua-, v� ban chức Tri Huyện cho người con c�n s�t lại của Nguyễn Tr�i l� Nguyễn Anh Vũ (đ� đổi họ. Phạm mai danh ẩn t�ch ở Quảng Y�n), v� miếu ở Khuyến Lương được lập v�o l�c n�y. �Như thế, 22 năm sau thảm �n, đ� c� Chế Tẩy Oan (Quang Thuận thứ 5, 1464). Nhưng theo Nh� Gi�o Ho�ng Đạo Ch�c, sự minh oan n�y chỉ c� t�nh c�ch nửa vời, v� truy phong chức tước cho Nguyễn Tr�i l� chức B�, lại k�m hơn chứ Hầu của �ng khi c�n l�m quan! V� cũng n� tr�nh kh�ng chỉ ra ch�nh danh kẻ chủ mưu l� Thần Phi Nguyễn Thị Anh, chỉ v� muốn bảo vệ thanh danh triều L�. Như thế th� cũng chẳng chứng minh được sự trong s�ng cho Lễ Nghi Học Sĩ.

Ng� Sĩ Li�n ch�p sử cũng kh�ng d�m viết tr�i với kết luận của người đ�n b� đang bu�ng r�m nhiếp ch�nh Nguyễn Thị Anh. Thậm ch� đến đời Nguyễn, bộ quốc sử Kh�m Định Việt Sử Th�ng Gi�m Cương Mục cũng vẫn c�n ghi ch�p theo kiểu của triều L� 1442: �Tr�i phải tội li�n lụy v� người vợ lẽ l� Nguyễn Thị Lộ�, k�m theo lời ph� của Vua Tự Đức rất nặng nề ��Tr�i nếu l� người hiền th� n�n sớm liệu r�t lui, ẩn n�u tung t�ch để cho danh tiếng được to�n vẹn. Thế m� lại đi đ�n rước ngự gi� thả lỏng cho vợ l�m việc hoang d�m. Vậy th� c�i vạ tru di cũng l� tự Tr�i chuốc lấy�

 

T�i cho rằng lời ph� của v� vua n�y thật hồ đồ v� kết luận một c�ch nhẫn t�m, phong kiến. Theo Tiến sĩ H�n N�m Mai Hồng, căn cứ v�o hai cuốn phả họ Đinh v� Nhị Kh�, đều ghi r� khi vời b� v�o cung, L� Th�i T�ng đ� b�i b� l�m Lễ Nghi Học Sĩ. D�ng nghi lễ � b�i� n�i l�n mối quan hệ giữa vua v� nữ Học Sĩ� ngo�i Vua-T�i, l� Thầy-Tr�, hơn nữa b� hơn Vua khoảng 30 tuổi, th� �việc vu khống kia thật l� khi�n cưỡng�. Để bản �n v�i dập thanh danh một phụ nữ t�i hoa th�ng tuệ đ� hơn 500 năm�

 

Theo L� Qu� Đ�n, Đại Việt Th�ng Sử, �ph� gi� Th�i T�ng duyệt binh ở Ch� Linh c�n c� tướng Trịnh Khả, khi vua Th�i T�ng đi tuần ph�a Đ�ng, mắc bệnh nguy kịch, �ng hầu hạ thuốc men kh�ng rời l�c n�o�, như vậy, kh�ng phải vua đột tử đ�m mồng 4.8 năm Nh�m Tuất v� �ở suốt đ�m với Thị Lộ rồi băng� như sử của Ng� Sĩ Li�n. Trịnh Khả biết r� vua bệnh rồi chết tại sao �ng im lặng v� đồng t�nh với việc kết tội Nguyễn Thị Lộ? Trịnh Khả v� con trai sau n�y cũng chẳng tho�t được sự thanh trừng của tập đo�n phong kiến chuy�n quyền lấy tay che trời n�y.

 

Tưởng cũng n�n n�i qua về nh�n c�ch người ch�p quốc sử triều L� Ng� Sĩ Li�n, khi �ng phục vụ triều L� Th�nh T�ng, đ� ăn hối lộ để tiến cử người v�o l�m quan trong triều, v� đ� bị vua Th�nh T�ng mắng nhiếc: ��ngươi bảo nước ta l� h�ng phi�n bang đời xưa, thế l� ngươi theo đạo chết, mang l�ng kh�ng vua. Vả lại khi Lệ Đức Hầu (L� Nghi D�n) cướp ng�i, Sĩ Li�n kh�ng giữ chức Ngự Sử đấy sao? Ưu đ�i long trọng lắm. Nh�n Thọ kh�ng dự triều ch�nh đấy sao? Chức nhiệm cao lắm. Nay Lệ Đức Hầu bị tay ta m� mất nước, ngươi kh�ng biết m� chết theo, lại đi thờ ta. Nếu ta kh�ng n�i ra, trong l�ng ngươi kh�ng tự xấu hổ m� chết ư?� (Ho�ng Quốc Hải, Trắng �n Nguyễn Thị Lộ)

 

Tư c�ch của quan Ngự Sử l� thế! Chả tr�ch nh� văn Ho�ng Quốc Hải, trong b�i viết Trắng �n Nguyễn Thị Lộ, b�o Văn Nghệ số 7 năm 2003, đ� viết bằng giọng đanh th�p ��trong vụ �n Vườn Lệ Chi, t�i kh�ng tin một d�ng, một chữ n�o m� sử gia Ng� Sĩ Li�n ch�p v�o ch�nh sử�Nguyễn Thị Lộ trước sau vẫn l� nạn nh�n của một giai đoạn lịch sử gh� tởm. Thế m� gần 600 trăm năm qua chưa một sử gia n�o chi�u tuyết cho b�. Chẳng lẽ tất cả đều bị Ng� Sĩ Li�n m� hoặc hay sao? T�i kh�ng tin như vậy. Nhưng t�i tin l� họ v� t�m. Một sự v� t�m c�n lớn hơn cả sự v� tr�ch nhiệm� May thay, tr�n văn đ�n v�o khoảng hơn nửa thế kỷ trở lại đ�y, nhiều người đ� quan t�m phanh phui vụ �n vườn Lệ Chi��

Theo Tiến sĩ Đinh C�ng Vĩ, Đại Học Quốc Gia H� Nội (Điểm Qua Từ Quốc Sử Đến K� Truyện v� Tiểu Thuyết, 2002), suốt một thời gian d�i, sau Đại Việt Sử K� To�n Thư của Ng� Sĩ Li�n, sau Chế Tẩy Oan c� lệ của vua L� Th�nh T�ng, những C�ng Dư Tiệp K� (1755), Lịch Triều Hiến Chương Loại Ch� (1819), Tang Thương Ngẫu Lục (1896), tiểu thuyết Việt lam Tiểu Sử 1908 của Vũ Xu�n Mai, Nam Thi�n Tr�n Dị Tập (1917), tất cả những s�ch n�y đều nh�n thảm �n Lệ Chi y như luận điệu của pho sử Ng� Sĩ Li�n v� vẫn v� � thức kho�c l�n nữ học sĩ lốt rắn b�o o�n!

 

Chỉ đến những năm 20,30 đầu thế kỷ 20, b�o Nam Phong số 140, năm 1929, lần đầu đ� n�i được thực chất vụ �n Lệ Chi Vi�n, sau đ� l� Lệ Chi Vi�n do Tiểu Thuyết Tuần San in 1932-34, vở kịch lịch sử của Vi Huyền Đắc, tiểu thuyết lịch sử Rắn B�o O�n của Nguyễn Triệu Luật,1955 với 12 chương viết về Lệ Chi Vi�n với mục đ�ch chi�u oan cho Nguyễn Thị Lộ.

 

B�i viết của t�c giả L� Thước v� Trương Ch�nh (Văn Sử Địa số 24, 1957) n�u l�n thủ phạm ch�nh trong thảm �n l� Nguyễn Thị Anh, đ�y cũng l� � kiến của sử gia Trần Huy Liệu trong t�c phẩm Nguyễn Tr�i, 1966, nhấn mạnh � phải minh oan cho Nữ Học Sĩ, đ� l�m tiền đề cho những t�c phẩm lịch sử sau n�y li�n quan đến Lệ Chi �n như tập truyện Nguyễn Tr�i của GS B�i Văn Nguy�n, �ng dựa tr�n những bộ quốc sử triều L�, Nguyễn, những bộ s�ch cận ch�nh sử như Đại Việt Th�ng Sử (L� Qu� Đ�n), những gia phả của những d�ng họ li�n quan, v� do đ� s�ch �ng c� gi� trị đ�ng kể để b�nh vực cho giả thuyết b�n tay trực tiếp thấm m�u Khai quốc c�ng thần v� Lễ Nghi Học Sĩ l� Nguyễn Thị Anh v� đồng bọn. C�ng quan điểm n�y l� Lệ Chi Hận Sử, truyện thơ, 2002 của Tiến Sĩ Khoa Học Nguyễn Gia Linh, Gi�m Đốc Nghi�n Cứu Khoa Học tại trung t�m Paul Pascal Bordeaux, Ph�p.


TS Sử Học Đinh C�ng Vĩ cũng tha thiết: �l�m sao c� một h�nh tượng Nguyễn Thị Lộ xứng đ�ng trong văn học nghệ thuật, hay Nguyễn Thị Lộ từ Sử học đến Văn Học�, v� �ng đ� kết luận: �Kh�ng phải cứ đ�c tượng v�ng, cố � d�ng quyền uy bắt người dưới x�y lăng tẩm đồ sộ tốn k�m của d�n, tự những s�ng t�c đ� đ� l� những tượng v�ng, những lăng tẩm bất tử vĩnh viễn trong l�ng d�n�X� hội Việt Nam,�hy vọng sẽ l� một x� hội của những con người lễ nghi, học vấn, tự do d�n chủ, xứng đ�ng với Nguyễn Tr�i, Nguyễn Thị Lộ, kh�ng c�n t�i diễn những Lệ Chi Vi�n.�

 

Trong b�i tham luận của nh� văn Ho�ng Hữu Đản tại hội nghị 2002: �vụ �n Vườn Lệ Chi năm 1442 tru di ba họ Nguyễn Tr�i v� Nguyễn Thị Lộ thực chất kh�ng phải l� một vụ �n đơn thuần, hơn nữa n� c�n l� một vụ đảo ch�nh đẫm m�u k�o d�i tr�n hai mươi năm, do ch�nh Thần Phi Nguyễn Thị Anh chủ trương với sự đồng l�a của bọn hoạn quan� L� Th�nh T�ng cũng chỉ mới l�m c�i việc n�n l�m của một �ng vua đối với vị khai quốc c�ng thần, chứ chưa l�m đ�ng với tinh thần đạo l� của một người đối với những kẻ đ� hy sinh mạng sống để cứu mẹ m�nh v� ch�nh m�nh đang trong trứng nước khỏi c�i tội voi d�y ngựa x���

 

Đa số những b�i nghi�n cứu đều đồng quan điểm kẻ chủ mưu trong thảm �n n�y l� Thần Phi Nguyễn Thị Anh, chỉ v� muốn �m nhẹm c�i hoang thai 3 th�ng trước khi trở th�nh Thần Phi của Th�i T�ng. Dĩ nhi�n, việc như thế kh�ng qua mắt nổi Nguyễn Tr�i c�ng Nguyễn Thị Lộ, lại th�m ch�nh �ng b� đ� cứu Ho�ng Phi Ngọc Dao đang mang thai (l� L� Th�nh T�ng sau n�y), điều đ� dễ hiểu v� sao �ng b� l� c�i gai họ muốn nhổ đi. V� cũng để bảo vệ ng�i ho�ng th�i tử Bang Cơ, con của Thần Phi. Giết vua, hay lợi dụng vua bất đắc kỳ tử để tr�t tội cho hai trung thần? Nh� văn gọi đ�y l� một �m mưu đảo ch�nh l� thế.

 

Về hoang thai của Thần Phi c� một chi tiết rất thuyết phục m� Tiến sĩ Sử Học Đinh C�ng Vĩ đ� ghi trong b�i X� Bức M�n Dối Tr� Trong Vụ Thảm �n Lệ Chi Vi�n, năm 2002: �Trong Ngọc Phả họ Đinh, phần B�t K� Hồng Mai, Th�i sư L�n Quốc C�ng Đinh Liệt c� b�i thơ:

 

Nhung t�n lục c� nguyệt khai hoa

Bất thức h� nh�n ch�ng bảo đa?

Chủ khảo Tống Thai vi linh dược,

Cựu b�nh t�n tửu thịnh y khoa.

 

Nhung T�n� đọc l�i l� Nh�n T�ng (tức Bang Cơ, con Nguyễn Thị Anh). �Thịnh Y� � n�i l� Thị Anh

 

B�i dịch:

 

Nh�n T�ng s�u th�ng đ� ra hoa

D�ng m�u ai đ�y qu� b�u �?

N�p b�ng Th�i T�ng l�m linh dược

Thị Anh d�ng ng�n đổi d�ng cha?�

 

B�i thơ cho biết từ khi Th�i T�ng nhập ph�ng với Thị Anh tới l�c sinh Bang Cơ, chỉ c� 6 th�ng. Nền y học Việt Nam thế kỷ 15 kh�ng thể cứu được trẻ đẻ non 6 th�ng trở th�nh đứa trẻ khỏe mạnh như Bang Cơ l�c sinh ra.� Người ghi sổ việc nhập ph�ng của vua l� hai hoạn quan Đinh Ph�c v� Đinh Thắng.� Sau khi xử tử vợ chồng Nguyễn Tr�i th� hai hoạn quan n�y cũng bị giết chết. Việc n�y đủ r�. Lại th�m, sau, L� Nghi D�n giết Bang Cơ, l�n ng�i, đ� ban b�i đại x� thi�n hạ, c� c�u: �� Di�n Ninh tự biết m�nh kh�ng phải con của Ti�n Đế (Th�i T�ng)��, Di�n Ninh l� L� Nh�n T�ng, tức Bang Cơ do Nguyễn Thị Anh sinh.

 

L� Qu� Đ�n trong Đại Việt Th�ng Sử cũng khẳng định lại việc Nguyễn Thị Anh c�ng bọn nội quan Tạ Thanh dựng Bang Cơ l�m vua: �khi Tạ Thanh tiết lộ việc ấy, việc l�y đến Th�i �y Trịnh Khả, Tư Khấu L� Khắc Phục, họ đều đem giết cả đi để hết người n�i ra� Di�n Ninh tự biết m�nh kh�ng phải con của Ti�n Đế�. Như thế th� b�i thơ trong Ngọc Phả của nh� L�n Quốc C�ng Đinh Liệt l� ch�nh x�c, v� �m mưu c�ng tội �c của Nguyễn Thị Anh thực đ� r� r�ng, m� nay hơn 5 thế kỷ rồi Lễ Nghi Học Sĩ Nguyễn Thị Lộ vẫn chưa được lịch sử trả lại sự trong sạch một c�ch ch�nh thức.

 

Từ l�c bị xử chết oan, cho đến m�i về sau, trong quốc sử chỉ vỏn vẹn c�u kết luận kh�ng chứng cớ �Mọi người đều n�i l� Nguyễn Thị Lộ giết vua�, c�ng l� những lời ph� v� tr�ch nhiệm.

Chỉ v� �Quốc Sử �m Thầm� m� ri�ng Nguyễn Thị Lộ phải �ng�n thu hận��(thơ Ng�n Giang)

 

Theo b�i tham luận của Luật Sư Nguyễn Th�nh Vĩnh, �ng cũng đồng � với nh� văn Ho�ng Quốc Hải, đề nghị một T�a �n Tối Cao N�n Thụ L� Vụ �n Lệ Chi Vi�n Năm 1442 (tựa b�i viết), mặc d� n� đ� bị v�i lấp non 600 năm, �m� theo ph�p luật hiện h�nh, sau 30 năm c�c sự kiện xảy ra, kh�ng c�n hiệu lực tranh tụng nữa. Nhưng vấn đề đặt ra ở đ�y l� vấn đề của Lương Tri. Theo t�i, tr�n g�c độ lịch sử v� cả tr�n b�nh diện luật ph�p, nh� nước n�n ch�nh thức giải tỏa. Bởi tới nay, ch�ng ta đ� đủ căn cứ b�c bỏ t�nh �p đặt, t�nh phi ph�p, phi nh�n văn của �n t�ch Lệ Chi Vi�n năm 1442� Đương nhi�n, nếu được chấp thuận, th� đ�y cũng chỉ l� một loại t�a �n đặc biệt- T�A �N LƯƠNG T�M- nhằm trả lại c�ng bằng cho lịch sử (d� đ� qu� muộn mằn). L�m được như vậy, sẽ ghi dấu đ�ng tự h�o cho nền c�ng l� hiện đại�t�n vinh t�nh nh�n văn của ph�p luật được thể hiện tr�n lĩnh vực bảo vệ QUYỀN CON NGƯỜI. Mặt kh�c, n� c�n cảnh tỉnh cho những kẻ c� d� t�m, muốn d�ng cường quyền để �p chế hoặc bưng b�t sự thật�

 

Nhưng, mặt hồ lịch sử vẫn kh�p lặng sau khi những vi�n cuội n�y n�m xuống. Biết bao giờ sử học mới trả được m�n nợ n�y cho lịch sử? Ở đ�u, hỡi người viết sử c� t�i, c� t�m?

D� sao, cũng ghi nhận rằng 560 năm sau thảm �n Lệ Chi Vi�n, cuộc Hội Thảo Nguyễn Thị Lộ ng�y 19.12.2002 tại Khuyến Lương, xem như việc minh oan cho Lễ Nghi Học Sĩ đ� được thực hiện bởi c�c nh� văn, nh� gi�o, luật sư, c�ng c�c nh� nghi�n cứu sử.

 

Chỉ c�n đợi một sự r� r�ng bằng văn bản của ph�p luật, v� của ch�nh sử, như GS Vũ Khi�u đ� viết : � �mong c�c nh� l�nh đạo cấp cao v�o cuộc để trả lại cho Nguyễn Thị Lộ những gi� trị đ�ch thực của b� trong Quốc Sử v� trong Nh�n T�m�

 

Nh� Sử Học Dương Trung Quốc, trong b�i bế mạc buổi hội thảo tr�n đ� n�i rằng:

 

��C� điều g� m� ch�ng ta tập trung ở đ�y với tất cả tr� tuệ v� tấm l�ng của c�c nh� khoa học�? Đ� l� v� ch�ng ta cần đến đ�y để nhắc nhở tới một con người đ� chịu oan khuất từ hơn nửa thi�n kỷ� cố gắng l�m s�ng tỏ qu� khứ�để thiết thực t�n vinh nh�n vật n�y�để cho c�c thế hệ trẻ nh�n nhận đ�ng đắn về Đức B� Nguyễn Thị Lộ�

 

Sau cuộc hội thảo, miếu thờ hoang phế của b� ở Khuyến Lương đ� được tr�ng tu**. �Vậy l� đ� c� nơi người sau đến nhỏ những hạt nước mắt chi�u tuyết minh oan, v� nếu chứa được th� đ� sẽ l� một hồ lệ long lanh, phản chiếu t�m hồn trong s�ng diễm lệ thơ ng�y của Người.

 

Một t�m hồn m� t�i thấy nh� văn Mai Trực đ� nh�n ra một c�ch rất đẹp, c� đơn v� chung thủy, trong truyện ngắn Tr� Chuyện Với Chim S�m Cầm, xin c�ng nghe với t�i, nh� văn Mai Trực n�i những lời của Nguyễn Thị Lộ với người qu�n tử:

 

�Chim s�m cầm ơi! T�nh của ta với Nguyễn l� như vậy đ�- Hư ảo- Mong manh- Ẩn hiện- Bất ngờ. Nhưng n� lại c� sức sống vượt ngo�i mong muốn của ta, vượt kh�ng gian, thời gian. T�nh y�u của Nguyễn gi�p ta cảm nhận được thời gian, kh�ng gian v� cả nh�n loại. Kh�ng gian đ�, thời gian đ�, nh�n loại đ� nằm trong c�i suy tư huyền ảo của Nguyễn�V� ch�nh Nguyễn đ� dạy ta biết sống, biết y�u v� biết chết�Ta muốn n�i với đời lời cảm tạ rằng ta đ� sống trọn kiếp người v� c�i chết lại bừng l�n sự sống.�

 

Xin cảm ơn nh� văn Mai Trực với những lời văn đẹp đẽ, n�n thơ h�a c�i sức mạnh tiềm t�ng trong tr�i tim một nữ học sĩ t�i hoa, c� một kh�ng hai trong lịch sử Việt Nam.

T�i như nghe trong nắng gi� miền Nam Calif. bừng l�n sự sống từ c�i chết lẫm liệt bi thương kia, c� phải l� hương t�c theo về từ chiếc tr�m lay động m�n bụi phủ hơn 5 thế kỷ? V� trong gi� trời tự do, t�i sẽ lần theo hương t�c ấy để t�m dấu chiếc tr�m c�i, thưa Người.

 

 

Nguyễn thị Kh�nh Minh

Santa Ana, Th�ng 8. 2013

 

 

*Muốn hỏi �ng Nguyễn Văn Hải, �ng để ở đ�u chiếc tr�m c�i nhặt được trong cũi t� nằm dưới đất của miếu thờ ở Khuyến Lương? T�i tin l� của Người.

 

**Năm 2009 tượng Lễ nghi học sĩ Nguyễn Thị Lộ bằng đồng đ� được dựng tại T�n Lễ (Hưng H�, Th�i B�nh) qu� hương của Đức B�... Năm 2011, v�o đầu những ng�y của th�ng 9 tại Lệ Chi Vi�n, đ� long trọng kh�nh th�nh tượng Lễ Nghi học sĩ Nguyễn Thị Lộ. Tượng được tạc bằng đ� trắng nguy�n khối, trang trọng ngự b�n tr�i ng�i đền thờ Nguyễn Tr�i v� Nguyễn Thị Lộ, tay Lễ nghi học sĩ cầm b�t như đang viết l�n trời xanh... Sau lưng l� d�y n�i Thi�n Thai h�nh rồng ch�n kh�c,�b�n tr�i l� s�ng Thi�n Đức, xưa l� con đường giao th�ng huyết mạch to�n v�ng đ�ng bắc v� tưới nước cho những c�nh đồng... Ph�a trước, xa xa l� C�n Sơn (Ch� Linh, Hải Dương), qu� ngoại của Nguyễn Tr�i�B�n phải ng�i đền l� tượng đ�i �Giọt lệ� bằng đ� hoa cương đỏ được đặt tr�n một cuốn s�ch mở, tượng trưng cho tri thức. Đế l� ba v�ng tr�n đồng t�m tạo th�nh tam cấp, tượng trưng cho bầu trời, cho sự giao h�a Thi�n � Địa � Nh�n s�u sắc, đồng thời cũng l� sự ngầm � ba họ bị tru di. Trụ vu�ng n�ng cuốn s�ch như bầu trời trong quan niệm cổ. Tượng đ�i như một giọt lệ đang rơi tr�n cuốn s�ch - giọt lệ của nh�n d�n x�t thương cho nỗi oan khi�n dậy cả đất trời của những người con Trung - Hiếu - Tiết � Nghĩa. (Trần V�n Hạc-Trannhuong.com)

 

 

 





photo: O

 




đền Nguyễn Thị Lộ, 2004, photo:http://quehuongonline.vn

 



http://www.gio-o.com/NguyenThiKhanhMinh.html

 

 

� gio-o.com 2013