Tr�ng Người M� Ngẫm Đến Ta �

đọc

Hoa Lục Trong Mười Chữ

của

Yu Hua (Dư Hoa)

người đọc: Nguyễn Thị Hải H�

 

 

Nh� văn Hoa Lục nổi tiếng ở T�y phương đa số đều đang sống ở nước ngo�i; C�p Kim ở Hoa Kỳ, Cao H�nh Kiện - Ph�p, v� M� Kiến - Anh. Nh� văn Hoa Lục hiện đang ở trong nước được giới T�y phương biết đến hầu như chỉ c� Yu Hua (Dư Hoa). Từ mấy năm nay, c� tin đồn Dư Hoa được đề nghị trao giải văn chương Nobel.

Dư Hoa l� nh� văn tạo nhiều dư luận s�i nổi ở Hoa Lục. L� một trong những nh� văn theo chủ nghĩa hiện thực, Dư Hoa d�ng t�c phẩm để ph� ph�n những điều cực đoan của x� hội Hoa Lục. C� lẽ v� c�ch ph� b�nh của �ng gi�n tiếp, d�ng sự ch�m biếm, chế nhạo, v� kh�i h�i trong tiểu thuyết, hoặc l� những điều �ng ph� b�nh kh�ng chọc v�o chỗ hiểm của c�c nh� l�nh tụ độc t�i, n�n thay v� bị cầm t� như Lưu Hiểu Ba hay sống cuộc đời lưu vong như Cao H�nh Kiện v� M� Kiến, Dư Hoa hưởng thụ địa vị một nh� văn c� t�c phẩm b�n chạy ở Hoa Lục với hằng triệu ấn bản v� được Trương Nghệ Mưu, nh� đạo diễn nổi tiếng tr�n thế giới, chuyển thể th�nh phim. Quyển s�ch mới nhất của Dư Hoa �China in Ten Words (Hoa Lục Trong Mười Chữ)� được xuất bản ở Đ�i Loan v� bằng tiếng Anh ở Hoa Kỳ năm 2011.

Được viết theo thể loại tiểu luận pha hồi k�, quyển s�ch c� mười chương; mỗi chương d�ng một chữ l�m tiểu đề, bao gồm People (Nh�n D�n), Leader (L�nh Tụ), Reading (Đọc), Writing (Viết), Lu Xun (Lỗ Tấn), Revolution (C�ch Mạng), Disparity (Ch�nh Lệch), Grassroots (D�n Qu�n[1]), Copycat (Bắt Chước), v� Bamboozle (Lường Gạt). Dư Hoa bảo rằng để n�i cho tận tường mọi kh�a cạnh về đất nước của �ng, c� lẽ quyển s�ch sẽ d�i như quyển Một Ng�n Lẻ Một Đ�m. �ng chọn mười chữ như mười đ�i mắt đặt ở những vị tr� thuận lợi gi�p �ng quan s�t v� ph�n t�ch nhiều kh�a cạnh, t�ch cực lẫn ti�u cực của x� hội, lịch sử, ch�nh trị, văn h�a, v� kinh tế của Hoa Lục. Với sự nhạy cảm của một nh� văn, Dư Hoa đau c�ng với c�i đau của Trung quốc. N�i đến nỗi đau của Hoa Lục, thoạt ti�n nghe chừng như nghịch l�, v� Hoa Lục hiện nay l� một quốc gia si�u cường đứng h�ng nhất nh� tr�n thế giới; nhưng theo Dư Hoa, x� hội Hoa Lục chứa nhiều ung thối, bệnh hoạn đến mức đang ở b�n bờ vực tự hủy hoại.

Dư Hoa tin rằng phải nhờ duy�n mệnh �ng mới c� thể hiểu tận tường một chữ m� �ng đ� nghe từ thời ni�n thiếu. M�i đến năm ba mươi tuổi �ng mới thấy thấm th�a nghĩa của chữ �Nh�n d�n.� Trong chương đầu ti�n của quyển �Hoa Lục Trong Mười Chữ� qua chữ �Nh�n d�n,� Dư Hoa nhắc lại sự kiện lịch sử Thi�n An M�n, tuy đẫm m�u l�c xảy ra năm 1989 nhưng ng�y nay kh�ng c�n ai biết hay nhắc đến. Kh�ng phải c�i đẫm m�u v� lớn lao của sự kiện Thi�n An M�n gi�p �ng hiểu thấu đ�o nghĩa chữ Nh�n d�n m� v� �ng chứng kiến một sự kiện xảy ra ở Hujialou, con đường huyết mạch dẫn v�o Thi�n An M�n; nơi đ� người ta đứng s�t vai nhau chung một niềm tin l� bằng xương thịt của th�n x�c, họ c� thể chặn đứng xe tăng thiết gi�p. Họ l� hiện th�n của nh�n d�n với hơi ấm của th�n thể v� nhịp đập của tr�i tim chứ kh�ng phải l� chữ nằm tr�n đầu m�i ch�t lưỡi của c�c nh� ch�nh trị, bị d�ng như một m�n h�ng trưng b�y qua nhiều triều đại l�m vật quảng c�o cho ch�nh kh�ch. Điều đặc biệt người đọc t�m thấy trong chương n�y l�, cuộc biểu t�nh ở Thi�n An M�n trở n�n rộng lớn c� tầm mức lịch sử, kh�ng phải chỉ do giới học sinh sinh vi�n đ�i tự do ng�n luận v� s�ng t�c, m� phần ch�nh yếu l� do sự tham gia của nhiều th�nh phần trong x� hội, đặc biệt l� giai cấp c�ng nh�n lao động đ� trở n�n phẫn uất cực điểm trước sự tham nhũng thối n�t của ch�nh quyền.

Ba chương, hay ba chữ, �Đọc� �Viết� v� �Lỗ Tấn� đưa người đọc xuy�n qua sơ lược qu� tr�nh Dư Hoa từ l�c l� một cậu b� nghịch ngợm th�nh nha sĩ rồi trở n�n nh� văn trong bối cảnh lịch sử Hoa Lục từ thời C�ch Mạng Văn H�a đến nay. Khi được văn phong của �ng được so s�nh với văn phong giản dị của Hemingway, Dư Hoa đ� d� dỏm bảo rằng c� lẽ Hemingway cũng như �ng c� số vốn ngữ vựng �t oi. Dư Hoa lớn l�n trong cuộc c�ch mạng văn h�a, giới tr� thức nếu kh�ng bị bắt đi t� cải tạo th� cũng bị thất nghiệp hay đi l�m ruộng. Bố mẹ của Dư Hoa cũng l� B�c sĩ đ� phải bỏ trốn th�nh phố về l�ng qu� xa x�i sinh sống để tr�nh nạn b�i trừ tr� thức. Trong thời kỳ C�ch Mạng Văn H�a chỉ c� hai nh� văn m� d�n ch�ng được quyền đọc v� học l� Mao Trạch Đ�ng v� Lỗ Tấn. Do bị cưỡng b�ch n�n Dư Hoa kh�ng th�ch đọc Lỗ Tấn khi c�n trẻ, m�i đến khi ba mươi s�u tuổi Dư Hoa mới thật sự k�nh phục văn t�i của Lỗ Tấn người để lại dấu ấn s�u đậm trong nghệ thuật s�ng t�c của Dư Hoa. �

Thu h�t sự ch� � của t�i nhiều nhất trong tập tiểu luận Hoa Lục Trong Mười Chữ l� chương �C�ch Mạng.� Điểm đặc biệt của b�i tiểu luận n�y, với t�i, kh�ng phải ở lời văn hay c�ch lập luận m� l� những chi tiết �ng đ� cung cấp trong b�i. Qua những chi tiết n�y t�i nh�n thấy x� hội Hoa Lục v� trong x� hội Hoa Lục c� phần n�o b�ng d�ng của x� hội Việt Nam hiện nay.

Thế giới khi nghĩ đến Hoa Lục l� h�nh dung ngay một địa điểm du lịch với Vạn L� Trường Th�nh, những ng�i ch�a cổ tr�n c�c đỉnh của Ngũ Đại Danh Sơn, mấy ng�n năm văn h�a, v� một nền kinh tế phồn thịnh nhất nh� tr�n thế giới sẽ ngạc nhi�n v� c�ng khi nh�n thấy một Hoa Lục thật ảm đạm đen tối qua mười chữ của Dư Hoa. Hoa Lục qua mười chữ l� một Hoa Lục hỗn loạn, t�n bạo, tham lam, độc �c, khắc nghiệt với những ung nhọt của x� hội đang xuất đầu lộ diện. Trong chương �C�ch Mạng,� Dư Hoa đưa người đọc băng ngang hơn năm chục năm lịch sử, từ cuộc C�ch Mạng Bước Tiến Nhảy Vọt năm 1958 đến cuộc C�ch Mạng Văn H�a năm 1966 đầy bạo động. Theo �ng, hai cuộc c�ch mạng trong qu� khứ l� nền tảng cho sự ph�t triển kinh tế nhanh ch�ng vượt bực của Hoa Lục hiện nay v� �ng e ngại kết quả tương lai cũng sẽ đầy thảm kịch như đ� xảy ra trong qu� khứ. Dư Hoa mở đầu b�i tiểu luận �C�ch Mạng� như thế n�y: �C�c nh� tr� thức T�y phương cho rằng một nền kinh tế c� thể hưởng thụ sự ph�t triển nhanh ch�ng chỉ xảy ra trong x� hội c� hệ thống ch�nh trị ho�n to�n d�n chủ. Họ kinh ngạc khi thấy ở một quốc gia c� chế độ ch�nh trị nh� nhem thế m� nền kinh tế c� thể ph�t triển nhanh ch�ng đ�ng th�n phục. Nhưng c�c nh� tr� thức n�y đ� bỏ s�t, t�i nghĩ thế, một điều tối quan trọng: đằng sau c�i ph�p mầu kinh tế của Hoa Lục c� đ�i b�n tay đầy quyền năng đ� th�c đẩy mọi việc, v� chủ nh�n của đ�i b�n tay ấy c� t�n l� C�ch Mạng.�

Dư Hoa cho rằng, từ một quốc gia bị cai trị bằng ch�nh trị trở th�nh một quốc gia bị cai trị bằng tiền, nền kinh tế đương đại của Hoa Lục, tuy tiến triển rất mạnh, đ� g�y nhiều thương t�ch trong x� hội v� người d�n Hoa Lục bị ch� đạp t�n tệ qua những vụ cưỡng chế đất đai. Những thương t�ch x� hội n�y đ� l� dấu ấn của hai b�i học, Bước Tiến Nhảy Vọt (Great Leap Forward, 1958) v� sự bạo động của cuộc C�ch mạng Văn H�a (Cultural Revolution, 1966). Trong Bước Tiến Nhảy Vọt, người d�n đ� bỏ cả ruộng vườn để tham gia sản xuất th�p. Gạo l�a thối rữa tr�n đồng. Người th�nh phố đ�ng cửa hiệu mở l� nung th�p ở s�n sau nh�. To�n d�n nhất nhất tham gia sản xuất th�p v� sợ bị mang tiếng phản động v� cản trở bước tiến nhảy vọt. Để vượt chỉ ti�u sản xuất người ta th�o gở cả song cửa sổ v� th�nh giường để nấu chảy ra l�m th�p v� thiếu quặng mỏ đưa đến hậu quả một phần ba sản lượng th�p l� phế phẩm. Cuộc c�ch mạng Bước Tiến Nhảy Vọt cũng đưa đến bệnh thổi phồng th�nh t�ch, thiếu người l�m n�ng nghiệp, thiếu l�a gạo thực phẩm nhưng th�ng tin tuy�n truyền l�o kh�et l�m người d�n mang ảo tưởng thừa mứa thực phẩm đưa đến chỗ l�ng ph�. Kết quả, chỉ ri�ng tỉnh Tứ Xuy�n, c� t�m triệu người chết đ�i theo tỉ lệ cứ ch�n người th� c� một người chết v� đ�i. Đặc t�nh của cuộc C�ch Mạng Bước Tiến Nhảy Vọt l� qu� kh�ch đến cuồng đi�n, bệnh th�nh t�ch đưa đến chỗ mị d�n, số cung cấp vượt qu� mức nhu cầu đưa đến thặng dư v� l�ng ph�. Chẳng những l�ng ph� vật chất người ta c�n l�ng ph� nh�n mạng. Trong t�c phẩm Anh Em, Dư Hoa đ� đề cập đến sự t�n bạo v� đẫm m�u của cuộc C�ch mạng Văn h�a. Người d�n Hoa Lục triệt để tin theo sự l�nh đạo của Mao Trạch Đ�ng, người đ� định nghĩa hai chữ c�ch mạng như sau:

�Một cuộc c�ch mạng kh�ng phải l� một buổi dạ tiệc, hay viết một b�i luận văn, hay vẽ một bức tranh, l�m một bức th�u; C�ch mạng kh�ng thể ho�n mỹ, nh�n nh� hay dịu d�ng, h�a thuận, nh�n hậu, lễ độ. tự tiết chế, hay cao thượng. Một cuộc c�ch mạng l� một sự nổi dậy, một h�nh vi bạo động.� Cuộc C�ch Mạng Văn H�a đưa nh�n d�n Hoa Lục đến chỗ ngu dốt, học sinh sinh vi�n kh�ng được đến trường, họ bị đưa về n�ng th�n để học chữ từ giai cấp n�ng d�n, hay những người chỉ tr�n mức m� chữ một ch�t.

Nền kinh tế phồn thịnh của Hoa Lục h�m nay bắt đầu từ năm 1990, thời mở cửa của Đặng Tiểu B�nh, bắt đầu một cuộc c�ch mạng kinh tế kh�ng được tuy�n bố c�ng khai. Dư Hoa đưa ra nhiều th� dụ cho thấy sự đồng dạng của nền kinh tế hiện đại với Bước Tiến Nhảy Vọt, hiện nay số lượng th�p được sản xuất h�ng đầu thế giới (ba mươi hai phần trăm tổng sản lượng của thế giới) g�y ra nạn thặng dư h�ng h�a, hải cảng, phi trường đường cao tốc được x�y cất rất nhiều nhưng kh�ng được tận dụng. Hoa Lục tự h�o đ� c� bước tiến nhảy vọt trong cải c�ch gi�o dục, đ�o tạo tổng số sinh vi�n qua mặt Anh Mỹ. Kết quả của cuộc c�ch mạng gi�o dục n�y l� tiền vay ng�n h�ng �để x�y cất đại học ph�t triển gi�o dục, đ� hơn hai trăm tỉ yuan (khoảng 6 yuan bằng một Mỹ kim) trong tương lai nh� băng c� thể vỡ nợ v� c�c trường đại học kh�ng c� tiền để trả nợ. Tiền học ph� tăng từ 25 cho đến 50 lần so với trước năm 1990. Để nu�i dưỡng một sinh vi�n đại học người ta cần 4.2 năm lợi tức r�ng (net income) của một người d�n th�nh phố, hay 13.6 năm lợi tức r�ng của người ở n�ng th�n. Sinh vi�n ra trường kh�ng c� việc l�m phải cuốn chiếu đi lao động hoặc gia nhập bộ đội. Cha mẹ phải tuy�n bố ph� sản v� số nợ khổng lồ đ� vay để nu�i con đi học.

Sự bạo động trong hai cuộc c�ch mạng trong qu� khứ cũng thể hiện r� r�ng trong cuộc c�ch mạng kinh tế hiện nay. Điểm thu h�t của chương �C�ch Mạng� kh�ng nằm trong l� thuyết, l� luận cao si�u hay những biện giải thuyết phục bằng con số thống k�, m� nằm trong một số th� dụ �ng cung cấp qua những mẩu tin tức �ng thu thập tr�n b�o ch�.� Để thực hiện c�c dự �n đ� thị h�a, nh� cầm quyền Hoa Lục giải tỏa nh� d�n, cưỡng chế đất đai, bồi thường kh�ng xứng đ�ng; khi người d�n phẫn nộ phản đối, nh� cầm quyền địa phương d�ng bạo lực giải t�n họ. C�ng an x�ng v�o nh� người bị lấy đất l�c họ đang ngủ say, l�a họ ra khỏi nh�, đấm v�o mặt họ nếu họ chống lại, kh�ng cho thay quần �o hay rửa mặt, kh�ng được mang theo đồ d�ng c� nh�n. Họ bị giam giữ cho đến khi nh� cửa đ� bị giật sập mới được về v� khi kh�ng c�n chỗ ở họ đ�nh bu�ng tay v�ng lệnh. Những cuộc phản kh�ng của người d�n c�ng l�c c�ng dữ dội. Người d�n đ� tập hợp lại với nhau, đ� l�m bom tay để kh�ng cự, trong cơn tuyệt vọng người d�n phản đối bằng c�ch tự thi�u, rất nhiều người bị hăm dọa đuổi việc nếu người th�n của họ kh�ng chịu tu�n theo việc cưỡng chế đất đai. C� cả trường hợp xe ủi đến giật sập nh� d�n khi người ta đang ngủ l�m chết người. Bạo động, gi�p cuộc c�ch mạng kinh tế th�nh c�ng dễ d�ng v� nhanh ch�ng. Điều đ�ng lo sợ l� mặc d� người d�n cố chống trả, cố k�u g�o, mong c� người bố th� cho ch�t nh�n quyền nhưng c�c nh� cầm quyền Hoa Lục kh�ng c� vẻ g� suy x�t lại, t�nh h�nh c�ng l�c c�ng tệ hại hơn.

Hoa Lục Trong Mười Chữ kh�ng phải l� một quyển bi�n khảo về x� hội học hay c� tầm nghi�n cứu ch�nh trị s�u sắc của một học giả. Những chi tiết Dư Hoa đưa ra trong tập tiểu luận n�y kh�ng được chứng minh bằng tr�ch dẫn từ những t�c phẩm hay t�c giả danh tiếng trong giới học thuật. Tr�i lại những chi tiết �ng cung cấp giống như những bức ảnh tinh thần chụp nhanh bằng đ�i mắt quan s�t của nh� văn. Dư Hoa kể lại một c�u chuyện c� lẽ �ng dự định viết th�nh truyện ngắn. C� hai vợ chồng, thất nghiệp đ� l�u, dẫn cậu con trai bốn tuổi đi ngang qua một cửa h�ng b�n chuối. Cậu b� đ�i ăn chuối nhưng bố mẹ kh�ng c� tiền mua. Cậu b� kh�c ầm l�n n�n người bố nổi c�u t�t tai cậu b�. Khi về đến căn hộ cậu b� vẫn c�n kh�c người chồng gắt, người vợ b�nh con, hai vợ chồng c�i nhau, tr�ch m�c nhau về t�nh trạng kh�ng việc kh�ng tiền. Người chồng chạy ra lan can kh�ng nh�n vợ con nhảy xuống tự tử. Người vợ chạy xuống mấy tầng lầu �m th�n thể n�t nhừ của chồng tr�n tay nghe hơi thở của chồng đang l�a th�n x�c. Bỏ x�c chồng nằm đ�, chị chạy l�n ph�ng, bắt ghế cột d�y l�n quạt trần để tự tử. Đang l�c cột d�y bắt gặp cặp mắt của cậu b� con nh�n thắc mắc v� vẫn c�n đang ư ử kh�c. Chị leo xuống, xoay c�i ghế cậu b� đang ngồi sang hướng kh�c để tr�nh cặp mắt của cậu b�, rồi lại leo l�n ghế, thắt n�t th�ng lọng v� lạnh l�ng d�ng ch�n hất đổ ghế. Bằng c�i nhạy cảm của nh� văn, Dư Hoa tr�nh b�y được c�i bi kịch, v� h�i kịch trong những bức ảnh như thế.

Điều th� vị khi đọc tập tiểu luận n�y c� lẽ cũng nằm trong những điều Dư Hoa kh�ng, hay chưa, đề cập đến. Th�ng thường, người ta viết về những điều người ta biết.� Những điều Dư Hoa nh�n thấy trong x� hội Hoa Lục cũng c� thể xảy ra ở một x� hội theo chế độ tư bản th� dụ như sự ch�nh lệch thu nhập lợi tức giữa người gi�u v� người ngh�o qu� rộng lớn, giả mạo h�ng h�a, hay lường gạt người ti�u thụ. Tuy nhi�n Dư Hoa kh�ng thể n�i về c�i m� �ng suốt đời kh�ng nh�n thấy, đặc biệt khi c�i đ� chỉ l� một kh�i niệm trong l� thuyết. Trong �Hoa Lục Trong Mười Chữ� Dư Hoa n�i về �Nh�n d�n� nhưng kh�ng n�i về Nh�n Quyền. Khi được hỏi nếu thực hiện chữ thứ mười một �ng sẽ viết về chữ g�, Dư Hoa cho biết sẽ l� chữ �Freedom� (Tự Do). Người ta c� tự do kh�ng khi nh�n quyền kh�ng được t�n trọng? Dư Hoa cũng kh�ng đề cập đến ch�nh s�ch đối ngoại của Hoa Lục đối với c�c quốc gia l�n cận như Miến Điện v� Việt Nam. Nếu Pamuk n�i về những người Kurd bị đ�n �p, người Armanie bị thảm s�t chủng tộc ở Thổ Nhĩ Kỳ v� Coetzee n�i về nạn kỳ thị chủng tộc ở Nam Phi, th� Dư Hoa kh�ng thể được xem ngang h�ng với những nh� văn lớn tr�n thế giới nếu �ng kh�ng l�n tiếng về th�i độ của Hoa Lục với c�c nước l�ng giềng. Phải chăng c�i nh�n của Dư Hoa vẫn c�n l� c�i nh�n của một người d�n bị ch�nh quyền Hoa Lục bịt mắt?

 

Dư Hoa sinh năm 1960. T�c phẩm của �ng gồm c� bốn truyện d�i, s�u tập truyện ngắn, ba tập tiểu luận. T�c phẩm của �ng được dịch ra hơn hai mươi ng�n ngữ. Năm 2002, �ng l� t�c giả Hoa Lục đầu ti�n được trao giải thưởng James Joyce. Truyện d�i �Brothers (Anh Em)� được v�o chung kết của giải thưởng Văn học Man Asian v� được trao giải thưởng Prix Courrier International của Ph�p. Truyện d�i �To Live (Muốn Sống)� được trao giải Premio Grinzane Cavour của �. Truyện d�i �Muốn Sống� v� �Chronicle of a Blood Merchant (Nhật K� của người B�n M�u)� được Wen Hui Bao, nhật b�o lớn nhất của Thượng Hải, đ�nh gi� l� hai trong mười quyển s�ch c� ảnh hưởng rộng lớn nhất ở Hoa Lục trong mười năm gần đ�y. Bản Anh ngữ của dịch giả Allan H. Barr.


[1] Chữ grassroots thường được hiểu l� th�nh phần căn bản của x� hội, nhưng Dư Hoa d�ng với t�nh c�ch nhấn mạnh c� phần n�o ph�ng đại l� th�nh phần ngh�o bị gạt qua b�n lề x� hội, do đ� t�i dịch l� D�n qu�n, cố theo � của t�c giả.

 

 

Nguyễn Thị Hải H�

 

 

http://www.gio-o.com/NguyenThiHaiHa.html

 

 

� gio-o.com 2012