http://i648.photobucket.com/albums/uu210/gioo2/TranhAnhPhuTung/TranHoaiThuBachKhoa.jpg

Nguyễn Thị Hải H�

Đọc tuyển tập
Truyện Từ B�ch Khoa
của Trần Ho�i Thư

Ch�ng ta kh�ng thể t�ch rời người l�nh, nh� thơ v� nh� văn trong Trần Ho�i Thư. To�n tập Truyện Từ B�ch Khoa của Trần Ho�i Thư mi�u tả c�i nh�n về chiến tranh Việt Nam của người l�nh miền Nam trước năm 1975. Người l�nh n�y thấy g�? Người gi�, em b�, thiếu nữ, thanh ni�n, học tr�, thầy gi�o, tất cả đều l� nạn nh�n của chiến tranh; đ�i khi ngay cả con ch� trong l�ng cũng kh�ng tho�t khỏi số phận n�y. Qua những ho�n cảnh th� thảm trong chiến tranh; t�nh người, t�nh y�u lứa đ�i, v� t�nh đồng đội trong truyện của Trần Ho�i Thư vẫn s�ng rực.

 

Trần Ho�i Thư viết văn bằng cảm x�c của nh� thơ. Truyện ngắn của �ng thường c� những đoạn văn rất thơ gi�u h�nh ảnh v� �m điệu.

�Phải, m�a thả diều. C�i m�a đến giữa l�c trời bắt đầu chớm h� v� một thinh kh�ng đầy trong s�ng. C�i m�a khi tiếng chim c�c c�, tiếng tu h� nỉ non, tiếng kh�m tre cựa m�nh kẽo kẹt v� tiếng gi� lướt thướt tr�n c�c t�u l� chuối sau h�. C�i m�a m�y như xanh lơ, nắng như v�ng thắm, gi� như l�m t�c đứa b� bay x�a, cũng như l�m con tim đứa b� cưa phải hồi hộp theo đường bay của c�nh chim tinh nghịch tr�n kh�ng. C�i m�a m� lũ b� đ� đợi sẵn tự l�c n�o với những c�nh diều xanh đỏ, những cuộn chỉ gai.� (Tr�ch C�nh Diều Tr�n Đồng Cỏ, trang 20).

 

�Trong khi đ�, buổi chiều đ� bu�ng xuống bằng một đ�i c�nh mỏng nhẹ. D�ng s�ng đ� trở th�nh một tấm thảm m�u v�ng đục. Giữa kh�c s�ng l� m�u nắng qu�i, long lanh như mặt thủy tinh. V� cuối bờ xa l� những đọt cau gầy đ�u hiu bất động. C� những đợt kh�i lam chiều bốc l�n rồi tan lo�ng trong thinh kh�ng.� (Tr�ch Bến S�ng Người Về, trang 112)

C� lẽ v� viết văn với t�m hồn của một nh� thơ, truyện ngắn của Trần Ho�i Thư thường kh�ng c� cấu tr�c rườm r� hay t�nh tiết phức tạp. Mỗi truyện ngắn l� một l�t cắt từ trong đời sống với những cảm x�c rất thật của một người l�nh lu�n lu�n quan s�t v� cảm nhận về đời sống v� c�i chết chung quanh �ng. Đời sống của c�c nh�n vật trong truyện của Trần Ho�i Thư rất vất vả v� lu�n lu�n đối diện với c�i chết. T�nh y�u trong tập truyện ngăn n�y l� những mối t�nh kh�ng trọn vẹn. C�i chết th� chẳng chừa một ai; n� �t�m� hết từ phe đối nghịch, đến đồng đội, v� d�n l�ng, nhưng th� thảm nhất l� c�i chết của trẻ em v� tội. Tho�t chết chưa hẳn l� một điều may mắn. Người l�nh trong truyện của Trần Ho�i Thư thường mang mặc cảm tội lỗi của người sống s�t v� mặc cảm n�y ray rức nhất l� khi họ phải chứng kiến nỗi đau khổ qu� to lớn đ� biến những người g�a phụ trẻ trở th�nh đi�n dại. Nỗi đau to lớn của nạn nh�n được t�c giả lồng trong những t�nh huống rất buồn cười. Đ�y l� một điểm kh�o của t�c giả v� �ng n�i l�n được c�i mỉa mai của cuộc đời. Nỗi đau lớn nhất của một người khi nh�n qua cặp mắt của người kh�c c� thể biến th�nh chuyện rất kh�i h�i. Ai đ� từng xem phim của Chaplin sẽ nhận thấy điều n�y.

 

Đối diện với c�i chết, nh� văn Trần Ho�i Thư b�n trong người l�nh vẫn quan s�t v� ghi nhận r�o riết. Trong Trưa Địa Ngục, nh�n vật bị thương, nằm trong con suối cạn, tho�t chết nhưng kh�ng thể cứu gi�p những người dưới quyền m�nh. Anh lặng lẽ quan s�t v� chất vấn nội t�m anh, một người l�nh b�nh dị với tất cả những sợ h�i, bất lực, v� yếu h�n.  �Th� thật, t�i chẳng biết mừng hay đau đớn. Trạng th�i đ� qu� cực độ b�y giờ hạ thấy xuống đến ớn lạnh. T�i vui mừng qu� sao? T�i c�n sống sao? Hai ch�n t�i c�n bước đi, t�i c�n n�i c�n cười c�n trở lại kiếp lưu đ�y khốn khổ n�y hay sao?� Người l�nh nằm chờ chết nhưng nh� văn vẫn ghi nhận cảm gi�c của cơ thể. �Buổi trưa địa ngục v� t�i đang nằm trong địa ngục. Buổi trưa kh� cả họng, nếm lưỡi nghe m�i tanh m�u của m�nh. Buổi trưa gai c�o x� da thịt, nắng r�t nhức vết thương.� Người l�nh tho�t chết v� chịu đựng cơn đau của vết thương trong thể x�c trong l�c nh� văn trong anh dằn vật với nỗi đau trong t�m hồn. �Nhắm mắt lại, kh�ng d�m nhớ m� vẫn cứ nhớ r� r�ng b�i cỏ, những bụi gai, những bụi dứa. Hường nằm ở đ�, tay ch�n bị bắn tr�ng r�n la k�u t�n t�i. Đ�m nay kh�ng biết n� c� tho�t khỏi v�ng v�y hay nằm kẹt tr�n thung lũng để chịu những nh�t dao, m� tấu của kẻ th�.� Cũng như nhiều nh� văn c�ng thế hệ với �ng, th� dụ như L� văn Thiện, họ ch�n gh�t chiến tranh, ngấm ngầm phẫn nộ khi đồng ngũ chết trận m� họ được gắn huy chương. �Được bao nhi�u chiến thương mới th�nh anh h�ng, hở m�y?�

 

Người l�nh trong truyện của Trần Ho�i Thư kh�ng phải l� những anh h�ng, m� l� những anh hiền. Họ đ�nh trận v� bị l�i cuốn v�o guồng m�y chiến tranh, chứ kh�ng phải l� những người c� tham vọng qu�n sự hay ch�nh trị. Điều l�m t�i ch� �, c� phần ngạc nhi�n, l� hầu như tuyệt đại đa số c�c truyện ngắn do Thư Ấn Qu�n sưu tập v� in lại, bao gồm bốn tập với tổng số gần một ng�n truyện ngắn t�i đ� đọc qua �t nhất l� một lần mỗi truyện, đều kh�ng biểu lộ l�ng căm th� với ph�a đối nghịch. Hằn học lắm cũng l� đổ lỗi cho �tụi n�. Theo t�i đ�y l� điều bất b�nh thường. Đ� chỉa s�ng v�o nhau, biết b�n n�y v� b�n kia giết lẫn nhau, trước c�i chết của đồng đội l�m sao tr�nh khỏi giọng điệu hận th�? T�i tự hỏi, sự vắng b�ng l�ng th� hận n�y l� do sự chọn lựa của c�c nh� chủ bi�n văn học trước năm 75, hay l� t�m l� chung của người miền Nam thời bấy giờ, hay đ�y chỉ l� l� sự gạn lọc của �ng chủ nh� xuất bản Thư Ấn Qu�n khi đăng lại những truyện ngắn đ� tr�n B�ch Khoa v� Văn? Sự thiếu vắng t�m l� th� hằn n�y cũng được rất nhiều nh� bi�n khảo ngoại quốc nhắc đến khi viết về chiến tranh Việt Nam. Christian Appy trong quyển Patriots (Chiến Tranh Nh�n Từ Nhiều Ph�a) cũng nhận x�t (qua hồi ức của những người �ng phỏng vấn) l� l�nh miền Nam thường thả kẻ địch chứ kh�ng tha thiết giết người lập chiến c�ng như qu�n đội Mỹ. Trong Những Kẻ Trốn Chạy, Trần Ho�i Thư viết về một anh thiếu �y dẫn l�nh đi tuần v�o một l�ng qu�. Đ�y l� một l�ng qu� trong v�ng x�i đậu. Buổi tối thuộc quyền quản l� của b�n kia. Trong những l�ng qu� tương tự, ban ng�y người ta thường �t nh�n thấy đ�n �ng. Họ phải l�n n�i hay phải đi trốn v� nếu bị bắt gặp họ sẽ bị bắt buộc gia nhập qu�n đội miền Nam. N�i t�m lại họ đều bị cuốn v�o guồng m�y chiến tranh, m� bản th�n họ th� chẳng muốn theo b�n n�o. Anh Thiếu �y bắt được một người đ�n �ng đ�ng nghi ngờ. Biết thả hắn ra l� tiếp tay cho kẻ địch; c� l�c hắn sẽ bắn v�o m�nh. Anh nh� văn trong người l�nh Trần Ho�i Thư đặt m�nh v�o cương vị người kh�c: �T�i b�ng khu�ng trong gi�y ph�t. T�i nghĩ đến gia đ�nh khi kẻ rường cột ra đi. Tội nghiệp! Nhưng nếu kh�ng bắt, b�n kia sẽ bắt hắn l�n n�i. Hắn l� một con b� nh�n đ�ng thương, đang sửa soạn lao v�o gi�ng cuồng lưu t�n bạo.� Cuối c�ng th�: �Tiếng kh�c của người đ�n b� ai o�n hơn c�ng với tiếng kể lể của mụ gi� c�ng l�c c�ng thảm sầu. T�i nghĩ đến h�nh ảnh �ng trưởng ấp gi�, mang khẩu carbine chạy trốn, những người trốn chui trốn nhủi trong bờ bụi như hắn. Những con người v� tội ở n�ng th�n, bị gi�nh giựt x�u x�. Gi� mai đ�a tr�n kh�m lau nghe x�o xạc. T�i trả lại thẻ cho hắn, n�i: �M�y về đi.��

 

Ba truyện t�nh trong tập truyện ngắn, Điếu Thuốc Cho T�nh Si, Đ�i Mắt M�a Xu�n Xa, v� Qu�n Bi�n Th�y, đều c� kết th�c kh�ng hạnh ph�c. Cả ba truyện đều rất đẹp v� cảm động; c�ch tả vẻ đẹp người phụ nữ của �ng mang t�nh chất ước lệ v� nh�n vật của �ng chinh phục phụ nữ một c�ch vụng về nhưng cũng c� n�t đ�ng y�u. C� thể n�i Trần Ho�i Thư kh�ng thuộc v�o nh�m văn chương t�n g�i. Điếu Thuốc Cho T�nh Si c� đ�i n�t t�o bạo về t�nh dục (cỡ PG13), c�n Đ�i Mắt M�a Xu�n Xa v� Qu�n Bi�n Th�y chứa nhiều h�nh ảnh bạo động của chiến tranh. Qu�n Bi�n Th�y l� truyện t�nh đặc sắc nhất của tập truyện, mang c�i mỉa mai của chiến tranh khi thần chết kh�ng chộp cổ những người đ�nh trận m� lại bắt đi người em nhỏ xu�n th�. Tuy l� chuyện t�nh nhưng nh� văn Trần Ho�i Thư cũng cho người đọc nh�n thấy một phần x� hội miền Nam nhiễu nhương đầy tệ nạn l�c bấy giờ v� t�m l� bất m�n của người l�nh khi thấy m�nh phải v�i th�y ngo�i chiến trường m� hậu phương  th� xa hoa trụy lạc.

 

Những truyện cảm động nhất, đ� l�m t�i rơi nước mắt, l� truyện ngắn đầu tay Nước Mắt Tuổi Thơ, C�nh Diều Tr�n Đồng Cỏ, v� Người Trở Về. C�n g� đau đớn hơn trẻ em bị mồ c�i v� chiến tranh, nh�n thấy x�c mẹ tr�n đường? C�n g� th� thảm hơn học sinh chết v� bom đạn �chẳng c� ai để � đến những cuốn vở, lọ mực, những chiếc d�p đang nằm tr�n s�n, tr�n lớp. C� một chiếc cặp bị sức nổ l�m bay cả nắp, để lộ tr�i xo�i non, một cuốn truyện trẻ thơ vẽ bằng tranh.� Những em b� n�y chết rồi n�n những c�nh diều kh�ng c�n bay tr�n bầu trời xanh ở ph�a dưới l� c�nh đồng v�ng. C�n g� x�t xa hơn cảnh l� v�ng kh�c l� xanh. �ng bố mang tặng anh con trai �o gi�p. Anh ch� nặng kh�ng mặc. Ng�y mai, �ng bố Định xuống Cần Thơ v�o buổi trưa. Gặp thằng 24 ở nh� x�c, �ng vẫn bắt tay b�nh tĩnh. Thằng 24 dẫn �ng v�o ph�ng lạnh. Người phụ tr�ch lại mở ngăn k�o số 19. Thằng 24 nh�n �ng gi� kh�c �a. Nhưng người cha bất hạnh ấy vẫn đứng lặng, nh�n mấy vết hương t� ti, bầm t�m tr�n ngực con, rồi ngậm ng�i n�i: �Sao con lại kh�ng chịu mang �o gi�p ba đem cho con?�

Người l�nh, nh� văn, nh� thơ cũng chỉ l� người. Giữa lằn t�n mũi đạn th� con người ai cũng sợ chết. Tuy nhi�n, họ sợ bị khinh hơn cả sợ chết. Tim O�Brien trong The Things They Carried cũng n�u ra điểm n�y ở những qu�n nh�n Mỹ. Người l�nh trong truyện của Trần Ho�i Thư kh�ng say m�u. Tr�i lại anh rất sợ m�i m�u. Hơn cả sợ m�i m�u l� sợ phải gặp những người đ�n b� chồng tử trận. Cảnh tượng c� phần kh�i h�i nhưng kh�ng k�m phần bi thảm. �Mới đến cửa văn ph�ng, ba bốn người đ�n b� đ� chạy tới �m chầm ch�n t�i, kh�c l�c thảm th�: �Thiếu �y ơi. . . � T�i nghe chừng cả một khối �m thanh c�o x�, kh�c l�c, than van. . . T�i đứng ngẩn người. �Thiếu �y ơi, Thiếu �y ơi, chồng em ảnh bỏ ảnh đi. . . � T�i hoảng hốt. Mấy c�nh tay c� dịp vồ chụp lấy t�i như muốn bắt đền. T�i la lớn: �T�i biết mấy chị đau khổ lắm! Nhưng đ�nh nhau th� thế n�o cũng c� kẻ ở người đi.�

 

Tiếng kh�c bấy giờ vụt b�ng l�n, dữ dội hơn. �Chồng t�i chết rồi, bỏ một vợ bốn con v� một mẹ gi�. Người ta bỏ chồng t�i nằm đ�. . . Người ta về c�ng g� c�ng vịt ăn mừng. . .� 

T�i c�n muốn say sưa n�i về tập truyện n�y, nhưng t�i phải chừa chỗ để bạn đọc. T�m lại, mười ch�n truyện ngắn m� trong đ� c� �t nhất l� bốn hay năm truyện g�y x�c động mạnh trong l�ng người đọc. Trần Ho�i Thư n�i l�n được c�i mỉa mai của chiến tranh khi c� b� mồ c�i từ chối đi nước ngo�i, khi người ở chiến trường kh�ng chết m� c� ca sĩ xinh đẹp lại bỏ m�nh, hay khi tre gi� kh�c măng. Người l�nh trong Trần Ho�i Thư biết c�i chết l�c n�o cũng chờ m�nh v� nh� văn Trần Ho�i Thư lu�n lu�n muốn được n�i lời sau c�ng: �Vậy m� anh lại viết. Viết để m� lỡ c� nhắm mắt th� l�ng m�nh cũng được thanh thản b�nh an.�

 


Nguyễn thị Hải H�

 

� gio-o.com 2011