Tim Park

 

Kể Hay Kh�ng Kể

 

tản mạn

 

 

người dịch: Nguyễn Thị Hải H�

 

 

 

Italo Svevo, tranh của Tullio Pericoli

 

�Chồng b� ấy buồn lắm khi b� ấy xuất bản quyển truyện��

�Bố t�c giả tỏ � gh� tởm những điều t�c giả viết��

�Vợ �ng ta nổi cơn l�i đ�nh�� v�n v�n.

 

Loại tin tức n�y c� bao giờ quan trọng hơn chuyện ngồi l� đ�i m�ch? Ch�ng ta c� thể học hỏi g� về văn chương bằng c�ch suy nghĩ vềph�c đ�p từ gia đ�nh v� người th�n của t�c giả? Điều người bạn đời của Christina Stead nghĩ về quyển Letty Fox, Her Luck, lấy th� dụ, người viết đ� mi�u tả c� con g�i của �ng với người vợ trước, l� một người đ�n b� lợi dụng cơ hội để thỏa m�n t�nh lang chạ. Hay l�phản ứng của Emma Hardy khi b� nh�n thấy những vấn đề li�n quan đến t�nh dục của b� được b�n t�n c�ng khai tr�n tờ b�o Jude the Obscure. Hoặc l� sự hỗ thẹn của cha mẹ của nh� văn Faulkner khi �ng xuất bản quyển Soldiers� Pay.

 

Những nh� ph� b�nh �nghi�m t�c� �t khi mạo hiểm v�o l�nh vực n�y. V� đ�y l� những điều hạ tiện so với phẩm c�ch của họ. Đối với giới học giả: chỉ n�n ch� trọng nội dung quyển s�ch, v� đừng để tiểu sử t�c giả chi phối c�ch đọc. Thế nhưng, độc giả b�nh thường v� một số nh� điểm s�ch cảm thấy kh� tr�nh được sự suy nghĩ về cơn s�ng ngầm trong cuộc đời của t�c giả v� n� li�n hệ với t�c phẩm như thế n�o. Người kể chuyện trong quyển Deception của Philip Roth, người n�y cũng c� t�n l� Philip Roth, n�i với vợ �ng ta: �Khi t�i viết tiểu thuyết người ta bảo l� tự truyện, c�n khi t�i viết tự truyện người ta bảo l� tiểu thuyết, v� bởi v� t�i kh� khờ c�n người ta qu� th�ng th�i, h�y để họ tự quyết định c�i n�o l� tiểu thuyết c�i n�o l� tự truyện.� Đối với Roth,c�n một số điều cấm kỵ cần được ph� hủy v�o tuổi n�y v� bất cứ người bạn đời n�o của �ng cũng c� thể hiểu l� đ� được cảnh b�o trước. Với những nh� văn kh�c th� c� thể gặp nhiều kh� khăn hơn.

 

�T�i kh�ng thể n�o viết được một quyển s�ch như thế,� một người bạn cũng l� nh� văn đ� n�i với t�i về quyển truyện đầu tay của t�i, �bởi v� t�i sợ những điều mẹ t�i sẽ n�i.� �Những người ở gần nhất v� th�n thiết nhất của nh� văn Parks ơi,� nh� văn Patrick Gale viết, khi điểm s�ch một quyển s�ch kh�c của t�i, �phải đợi từng quyển s�ch của Tim được xuất bản với sự r�ng động c�ng l�c c�ng tăng.� Đối với Gale, một phần kinh nghiệm trong việc đọc truyện l� suy nghĩ về căn nguy�n v� hậu quả của quyển truyện. C�u truyện tr�n trang giấy �m chỉ về cuộc đời nằm b�n ngo�i t�c phẩm.

 

C�u hỏi được đặt ra: C� thể n�o quyển truyện ảnh hưởng đến những li�n quan mật thiết với t�c giả được t�c giả viết ra m� kh�ng quan t�m đến hậu quả của n�? Liệu một quyển truyện như thế sẽ được �sửa chữa thay đổi� để tr�nh n� những hậu quả tai hại nhất? Hay ch�nh sự nhận thức về những phản ứng c� thể xảy ra l� một phần năng lượng nu�i dưỡng quyển s�ch? Quyển Coscienza di Zeno của Italo Svevo bắt đầu bằng mẩu chuyện kh�i h�i về việc nh�n vật Zeno cố gắng cai thuốc l�, lu�n lu�n bị ngăn cản bởi anh ta quyết định tự đ�i m�nh l�ultima sigaretta, điếu thuốc cuối c�ng, thường l� một trong những điếu thuốc ngon nhất. Bạn b� của Svevo nhận biết chi tiết n�y ho�n to�n c� thật. Quyển s�ch tiếp tục với c�u chuyện Zeno ve v�n cả ba chị em; cuối c�ng sau khi bị hai người xinh nhất khước từ, Zeno kết h�n với người nhan sắc tầm thường. Một lần nữa, vợ của Svevo biết những chi tiết n�y từ ch�nh cuộc đời của �ng. V� b�y giờ ch�ng ta c� một truyện về sự ngoại t�nh, những diễn biến của sự ngoại t�nh n�y được kể lại một c�ch chăm ch�t v� rất d� dỏm, với những chi tiết diễn biến của t�m l� rất thuyết phục. Cuối c�ng, ch�ng ta đọc tiếp đến những chương s�ch về sự nghiệp thương mại của Zeno, cũng tương tự như c�ch Svevo đ� điều h�nh c�ng ty sơn của ch�nh �ng. Tuy nhi�n, vợ t�c giả lu�n lu�n n�i v� c�ng điềm đạm, b� chắc chắn chồng b� chưa bao giờ phản bội b�, v� niềm tin n�y kh�ng rung chuyển ngay cả khi b� được kể lại những lời cuối c�ng của �ng, khi được k�o ra khỏi xe trong một tai nạn, �H�y cho t�i l�ultima sigaretta.�

 

Thế th�, c� phải đoạn khởi đầu về cuộc ngoại t�nh trong quyển truyện l� một thử th�ch d�nh cho b�? B� phải tin rằng chuyện n�y chỉ l� bịa đặt. Hay c� một sự đồng � giữa �ng b�, c�ng khai hay ngầm, bất cứ điều g� họ biết họ sẽ giữ trong l�ng, bất cứ sự thật n�o li�n quan đến vấn đề n�y sẽ được chối bỏ m�i m�i? Svevo phải giới thiệu người t�nh v� c�u truyện đ�i hỏi phải như thế? Nếu đ�ng như vậy, liệu �ng c� lo ngại b� vợ sẽ kh�ng đồng quan điểm với �ng, v� liệu điều n�y sẽ c� thể ảnh hưởng đến c�ch �ng viết những chương n�y?

 

Điều t�i muốn n�i l� trong c�i cội nguồn của một quyển truyện, hay bất cứ một t�c phẩm văn học n�o, thường c� những sự ng�n ngấu ri�ng tư m� độc giả b�nh thường kh�ng nhận biết v� sự ng�n ngấu ri�ng tư n�y cũng đ�ng g�p v�o những quyết định trong c�ng việc s�ng t�c. Nếu, l�c ấy, độc giả nhận biết sự ng�n ngấu n�y, sự nhận biết n�y sẽ thay đổi sự suy nghĩ của người đọc đối với quyển s�ch. Nhiều năm trước, khi đọc quyển tiểu sử d�y cộm của Dostoevsky do Joseph Frank bi�n soạn, so s�nh ng�y th�ng v� c�c chi tiết trong phần ghi ch�, t�i kinh ngạc nhận ra rằng, l�c t�c giả viết quyển Notes from the Underground, trong đ� c� đoạn người kể chuyện qu� vụng về, đ� l�m c� điếm trẻ sợ h�i v� c�ng, bởi v� hắn ti�n đo�n c� sẽ chết v� bệnh lao phổi ngay trong nh� thổ, th� người vợ trước của t�c giả cũng đang lịm chết v� bệnh lao phổi ở ph�ng b�n cạnh. Khi �ng tưởng tượng ra một nh�n vật n�i với c� g�i điếm l� c� sẽ phải tiếp tục nhận l�nh những c�i ve vuốt vụng về của th�n chủ khi c� ho ra từng b�ng m�u, �ng cũng nghe vợ của �ng đang ho từng b�ng m�u ở b�n kia tường. C�i �chuyện� giống tự truyện n�y � với những trường hợp Dostoevsky dựa v�o để viết th�nh t�c phẩm của �ng � đ� thay đổi v� l�m tăng phần th� vị của quyển truyện trong t�i, nếu chỉ v� căn bệnh của người vợ v� cuộc h�n nh�n kh�ng mấyhạnh ph�c với b� (�ng trở về sau một cuộc cờ bạc xả l�ng v� một cuộc ngoại t�nh) rất c� thể c�i tư tưởng xấu xa nặng nề n�y xuất hiện tr�n những trang chữ của �ng.

 

Liệu ch�ng ta c� thể đặt giả dụ l� trong khi s�ng t�c một quyển truyện, t�c giả d�ng nhiều c�ch biểu lộ, từ những lời trao đổi trực tiếp với những người th�n cận nhất của t�c giả, c� thể xem l� đặc biệt d�nh ri�ng cho ch�ng hay n�ng, cho đến những lời trao đổi với mọi người? V� thế v�i kh�a cạnh nhất định của quyển truyện chỉ l�, hay cũng l�, những chuyện nghe l�m, v� v� thế trở n�n hấp dẫn hơn l� dễ hiểu? C� phải điều n�y đ� tạo n�n sự b� ẩn trong tự truyện của nh� văn, sự tr�n trề cảm x�c vượt qua giới hạn nội dung được thể hiện trong t�c phẩm?

 

Thế th�, ai l� �mọi người� m� t�c giả đang n�i đến? Chắc chắn kh�ng phải độc giả trong qu� khứ, những người đ� chết v� kh�ng thể đọc t�c phẩm của �ng ta. Cũng kh�ng phải những người ở những nơi c� nền văn h�a xa lạ, hoặc những người trong tương lai xa vời, � kiến v� th�i độ của họ t�c giả kh�ng biết v� cũng kh�ng dễ d�ng c� điểm tương đồng. �Mọi người� ở đ�y c� nghĩa l� những người t�c giả nghĩ l� sẽ đọc quyển s�ch. �T�i mới vừa kiểm so�t lại lần cuối quyển Lady C [Lady Chatterly�s Lover],� D. H. Lawrence viết năm 1928. �T�i hy vọngn� sẽ l�m cho bọn họ h� l�n � v� h�y để họ l�m những điều tầm thường nhỏ mọn nhất của họ, sau đ�.� Trong trường hợp n�y �họ� l� đại diện giới quyền h�nh của Anh quốc. Họ l� những người Lawrence đ� nhắc đến, kh�ng phải ch�ng ta (người đọc), kh�ng phải c�ng ch�ng Đức hay �, kh�ng phải một học sinh của thế kỷ hai mươi mốt ở Seoul đang viết một luận �n Tiến sĩ về Lawrence. (C� rất nhiều, nhiều qu� mức b�nh thường,luận �n Tiến sĩ về Lawrence xuất ph�t từ Nam H�n.) Tuy nhi�n, ch�ng ta chỉ nghe l�m cuộc tranh luận của Lawrence với những người Anh đương thời với �ng;Hiểu th�m th�m về họ v� �ng sẽ gi�p ch�ng ta hiểu biết hơn v� cảm nhận s�u sắc hơn khi đọc truyện của �ng.

 

�Những ph� b�nh gia nghi�m t�c� của ch�ng ta kh�ng c� vấn đề với điều n�y; họ c�ng nhận ho�n cảnh chung quanh t�c phẩm c� thể gi�p �ch cho ch�ng ta khi đọc t�c phẩm trong qu� khứ, hoặc của quốc gia kh�c. Nhưng phải chăng điều n�y tuyệt đối đồng nghĩa với việc một quyển s�ch ảnh hưởng đến những mối quan hệ t�nh cảm th�n thiết của t�c giả? Chắc chắn điều n�y quan trọng với t�c giả hơn l� với c�ng ch�ng. N�i cho c�ng Lawrence thường xuy�n v� c�ng khai đặt những người quen biết v�o t�c phẩm của �ng v� sau đ� th�ch th� xem mọi người nổi giận. Joyce cũng thế.

 

Eugenio Montale, một thi sĩ đang kết h�n nhưng vẫn c� những cuộc ngoại t�nh l�u d�i với nhiều người đ�n b� kh�c, tỏ � hối tiếc về sự ch�m v�o l�ng qu�n một thể luật thơ sonnet thịnh h�nh v�ohơn 500 năm trước; theo � của �ng, luật l�m thơ n�y đ� s�ng tạo ra loại thơ mọi người c� thể g�p chung v�o những c�u thơ m� kh�ng ai thắc mắc về tiểu sử của thi sĩ; điều l�m Montale ch� � đến loại thơstilnovistiv�o thế kỷ thứ mười ba � thơ của những thi sĩ miền Tuscan trước thời thi sĩ Dante � l�, thơ của họ l� thơ tập thể, v� thế bất cứ nhữnglời ong tiếng ve g� về những chi tiết trong tiểu sử của từng c� nh�n đều trở n�n v� nghĩa. R� r�ng, điều Montale t�m kiếm l� sự tự do s�ng t�c, qua những b�i thơ �ng đ� viết cho nhiều phụ nữ, chọn lựa giữa hư cấu hay kể sự thật, m� kh�ng bận t�m bị người kh�c chất vấn. C�ng l�c ấy, ch�ng ta phải ngầm hiểuphần lớn những nguy�n tắc được d�ng trong nghệ thuật s�ng tạo đều t�y thuộc v�o sự mong ước t�m thấy một c�ch biểu lộ c�ng khai về những điều cần phải giữ k�n trong cuộc đời ri�ng, như trường hợp một nh� văn c� vợkhi viết về người t�nh c� thể tuy�n bố l� đ� l�m chuyện n�y chuyện kia, c� thể những chuyện ấy thật sự xảy ra, bởi v� c�ch viết n�y đ� tạo n�n một luật viết rất tốt đẹp m� người viết muốn tham gia, kh�ng phải bởi v� họ c� t�nh nh�n, v� cũng kh�ng phải v� họ muốn tưởng tượng rằng họ c� một người t�nh nhưng thật ra họ chẳng c� ai, một điều m� một số người h�n phối của nh� văn hay nh� thơ c� thể kh�ng h�i l�ng.

 

R� r�ng, tự truyện cố gắng thỏa m�n hai nhu cầu m�u thuẫn với nhau: kể ra hay kh�ng kể. Nh� nghi�n cứu nh�n loại học Gregory Bateson, đ� viết rất nhiều về c�ng dụng của nghệ thuật được xem như l� một phương ph�p chấn chỉnh x� hội, đ� gợi � rằng bất cứ mối quan hệ th�n mật l�u d�i n�o cũng t�y thuộc v�o sự k�nh trọng lẫn nhau của hai người v� th�i độ của hai người đối vớinhững điều cấm kỵ; đ� ch�nh l� sự im lặng thỏa thuận về những điều cốt l�i khiến cho mối quan hệ được tốt đẹp như mối quan hệ hiện c�, một hiện tượng m�n t�nh hay n�i một c�ch lạc quan hơn, đ� l� một t�nh cảm vững bền. Nếu đ�ng như quan niệm của Bateson, c�u hỏi hấp dẫn về những t�c phẩm văn học c� thể tạo n�n sự th� nghịch từ những người th�n y�u của t�c giả l�: C� phải c�i sức hấp dẫn v� th�c giục của truyện thật sự t�y thuộc v�o việc t�c giả đ� vi phạm, hay chưa hẵn đ� vi phạm, những điều cấm kỵ? Hoặc l�, c� phải t�c giả t�m thấy trong tiểu thuyết một phương ph�p thầm l�n nh�t v�o một th�ng điệp qua điều cấm kỵ, nhưng một c�ch ch�nh thức kh�ng hề vi phạm điều cấm kỵ? Cuối c�ng, người ta c� thể nh�n thấy phần lớnvăn chương chỉ l� sản phẩm hạnh ph�c từ về vấn đề kinh ni�n l� kh�ng biết c�ch giao tiếp với nhau.

 

 

Nguyễn Thị Hải H� dịch

 

http://www.gio-o.com/NguyenThiHaiHa.html

 

 

� gio-o.com 2014