photo:Nguyễn Thị Hải H�

 



NGUYỄN THỊ HẢI H�

 

v�i n�t đồng dạng giữa nhạc Blues

�với ca dao v� thơ nhạc Việt

 

tản mạn

 

 

T�i kh�ng thể n�i l� t�i m� nhạc Jazz hay nhạc Blues. Loại nhạc n�y vẫn c�n qu� mới mẻ với t�i. Tuy nhi�n, nhạc Blues, nhất l� Blues cổ truyền, lu�n l�m t�i nghĩ rằng, c� một v�i n�t tương đồng giữa Blues với d�n ca Việt Nam, nhất l� ở những b�i h� khoan v� ca dao.

 

Rất thận trọng, t�i kh�ng hề n�i rằng nhạc Việt Nam chịu ảnh hưởng của nhạc Blues. T�i cũng kh�ng đủ� kiến thức về �m nhạc để tr�nh b�y r� r�ng những chi tiết m� t�i cho l� đồng dạng.� T�i chỉ nh�n thấy sự đồng dạng qua ca từ của nhạc Blues v� c�c b�i h� khoan v� ca dao.

 

Blues l� những b�i d�n ca của người n� lệ, họ h�t h� đối đ�p trong những l�c l�m việc với nhạc cụ th� sơ, đ�n guitar, đ�n banjo hay g� ph�ch bằng xương sườn b�. �Họ h�t khi l�m việc trong đồn điền, canh n�ng hay đốn củi ph� rừng, hoặc l� x�y cất đường rầy xe lửa, những người n� lệ thường h�t cho nhau nghe để gi�p vui, qu�n mệt. Sau đ�y xin mời bạn nghe một b�i Blues được h�t trong l�c đốn c�y rừng:

 

 

V� đ�y l� một đoạn ca từ của b�i h�t Lightning Long John.

 

He long gone
He Long John
Brother John said
In Chapter 14
If a man live
let his sin be seen.

 

Tạm dịch:

 

�ng ấy đ� đi rồi
T�n �ng l� Long John
Gi�o sĩ John đ� n�i:
Trong kinh Chương 14

Nếu một người c�n sống

h�y để tội lỗi của �ng ta được phơi bầy.

 

T�i đo�n Brother John l� một nh�n vật được nhắc đến trong Chương 14 của Th�nh Kinh. Bản nhạc n�y, khiến t�i li�n tưởng đến những b�i h� k�o lưới, h� gi� gạo, của Việt Nam. Tuy lời h�t của b�i Long John Blues c� vẻ xa lạ với d�n ca, nhưng c�ch họ h�t trong l�c đốn gỗ kh� giống c�ch h� của người Việt. Rất tiếc t�i kh�ng c� những bản nhạc H� Gi� V�i hay H�t Gi� Gạo để bạn đọc so s�nh. T�i vẫn c�n mường tượng những b�i h�t trước năm 75 như Tiếng D�n Ch�i, H� Leo N�i, l� những bản nhạc được viết phỏng theo c�ch h� của d�n ca.

 

H� Gi� V�i

 

Hố h� hố hụi! Hố � hụi. Xứ hụi h� khoan! Hụi h� khoan.

Lửa ch�y n�i lan! Hụi h� khoan.

A ng� l�n, hụi h� khoan.

Lửa ch�y n�i lan.

Hụi h� khoan, a bạn ơi m� khoan đ�.

L� hố � khoan.

A lửa t�n. Hụi h� khoan.

Lửa t�n h�y hay. Hụi h� khoan![i]

 

H�t Gi� Gạo

theo nhịp gi� gạo, một người đếm, một người h�t.

Bước v� (đ�i mốt) cối gạo (một một hai) đồ đầy (hai đ�i h�i) h� chơi (đ�i hai ba) đ�i cối (ba đ�i b�) sao g� gầy (đ�i ba tư) lương duy�n (bốn đ�i bồn) đũa tre ((đ�i bốn năm).

 

Cả hai b�i h� đều được tr�ch trong Ca Dao Nam Trung Bộ.

 

Blues thường l� những bản nhạc h�t về khổ đau. Xin mời độc giả xem một đoạn nhạc n�i về nỗi đau đớn của người bị mất người y�u:

������������������������������������������������������������������������������������������������������������������

Son House � �Death Letter Blues�

 

I got a letter this morning

How do you reckon it read

It said hurry, hurry

the gal you love is dead

 

S�ng nay t�i nhận được l� thư
Bạn c� biết thư n�i g� kh�ng

Thư n�i, nhanh l�n, nhanh l�n

C� g�i anh y�u đ� chết.

 

[�]

 

look like ten thousand

standing around the burying ground

You know I didn�t know that I loved her

until they began to let her down

 

giống như cả chục ng�n người

đứng chung quanh nghĩa địa

Anh biết kh�ng, t�i chẳng biết l� t�i y�u n�ng

cho đến khi người ta đưa n�ng xuống mộ

 

Nhạc Việt Nam c� biết bao nhi�u b�i h�t về sự chia tay v� c�i chết.� C�i chết của người c�ng d�n tộc, như B�i Ca D�nh Cho Những X�c Người của Trịnh C�ng Sơn:

 

�X�c n�o nằm quanh đ�y, trong mưa lạnh n�y.

B�n những người gi� yếu, c� x�c c�n thơ ng�y.�

 

hay c�i chết của người t�nh k�u kh�c từ huyệt s�u của Phạm Duy �Đưa em v�o huyệt đất s�u, đưa em v�o huyệt đất s�u, một chiều thu mưa giăng �u sầu�� Hoặc c�i chết của người vợ trẻ nơi qu� nh� khi người chồng c�n ở nơi chiến trường trong Những Đồi Hoa Sim. Đ�i khi t�i ước g� c� thể mở những tập nhạc Ca kh�c Da V�ng được in trước năm 75 để xem khi viết những ca kh�c n�y nhạc sĩ Trịnh C�ng Sơn c� dặn d� h�t theo điệu nhạc Blues kh�ng, bởi v� nhạc của �ng c� những b�i h�t theo kiểu thong thả, tự sự rất Blues. Th� dụ như:

Một buổi s�ng m�a xu�n,
Một đứa b� ra đồng
Đạp tr�i m�n nổ chậm
X�c kh�ng c�n đ�i ch�n

 

Ở đ�y t�i xin mở ngoặc xin lỗi độc giả v� thay v� chỉ giới hạn b�i tản mạn trong phạm vi ca dao t�i đ� đi lấn sang t�n nhạc, một l�nh vực t�i c�ng m� mịt hơn. Nhưng trộm nghĩ đ� gọi b�i viết l� tản mạng th� cứ tản mạng th�i.

 

Khi Charley Patton viết về c�i khổ v� nước lụt trong b�i: �High Water Everywhere�

 

Lord, the whole round country, Lord,

creek water has overflowed

I would go to the hill country

but they got me barred

Oh, women and children sinkin� down

Lord, have mercy

I couln�t see nobody at home and

wasn�t no one to be found

 

Trời ơi, cả xứ cả miền

nước trong con rạch d�ng tr�n
T�i muốn l�n v�ng đất cao

Nhưng bị người ta ngăn lại
�i đ�n b� v� trẻ con đắm ch�m

Trời ơi, xin h�y đo�i thương

T�i kh�ng thấy ai ở nh������

V� cũng kh�ng t�m thấy người n�o cả.

 

T�i tưởng tượng đến những cơn lũ lụt ở miền Trung v� như đang nghe c�u h�t của Phạm Duy. �Trời h�nh, trời h�nh cơn lụt mỗi năm.�

 

Người n� lệ khi mới được trả tự do cuộc sống của họ rất ngh�o kh�. C�c nghệ sĩ Blues thường r�y đ�y mai đ� để tr�nh diễn. Người ra đi thường l� đ�n �ng, v� phụ nữ ở lại hay bị bỏ lại. Họ c� những b�i ca Blues b�y tỏ l�ng thương nhớ người ra đi. Thập ni�n của 1920 v� 1930, c�c giọng ca nữ da đen hầu như thống lĩnh thị trường nhạc Blues. Sau đ�y l� một đoạn trong bản nhạc Blues, Goodbye Mama Forever Blues, do ca sĩ Gertrude �Ma� Rainey tr�nh diễn.

 

Here comes that train to take my man away

Here comes that train to take my man away

I�m gonna stay right here, he might come back some day

 

Chuyến t�u đến để đưa ch�ng ra đi

Chuyến t�u đến để đưa ch�ng ra đi

T�i sẽ ở lại đ�y v� ng�y n�o đ� ch�ng sẽ quay về

 

v� một đoạn kh�c cũng do Ma Rainey tr�nh diễn, trong b�i Honey, Where you Been So Long.

 

My honey left me, he�s gone away

I�ve had the worried blues all day

 

My heart is aching about that man

What makes me love him, I can�t understand.

 

Người t�i y�u rời bỏ t�i để đi xa
T�i mang nỗi buồn lo suốt cả ng�y

Tr�i tim t�i n�t tan v� ch�ng
Điều g� khiến t�i y�u ch�ng thật t�nh t�i chẳng hiểu

 

Những c�u h�t n�y l�m t�i nhớ ngay đến những c�u ca dao như:

 

T�u s�p l� một c�n tr�ng c�n đợi 
T�u s�p l� hai c�n đợi c�n chờ 
T�u s�p l� ba, t�u ra biển Bắc
Hai tay t�i vịn song sắt, nước mắt chảy r�ng r�ng 
Miệng k�u bớ ch� t�i c�ng; khoan khoan, chậm chậm 
Vợ chồng t�i th�i đ�nh ng�n dặm c�ch ph�n.

����������������������������������������������������������������������������������������������

Ai đi đường ấy xa xa,

Để em �m b�ng trăng t� năm canh.

 

Hay l�,

 

Anh đi em ở lại nh�,
Vườn rau em h�i, mẹ gi� em tr�ng

�������������������������������������������������������

Sự đồng dạng của nhạc Blues với ca dao kh�ng nhiều, hầu như ngừng lại ở chỗ người đ�n �ng ra đi v� người đ�n b� ở lại kh�c than thương nhớ. Nhưng những người phụ nữ Hoa Kỳ trong nhạc Blues th� chủ động hơn phụ nữ Việt Nam trong ca dao. Khi người đ�n �ng đi l�u kh�ng về, phụ nữ Hoa Kỳ (trong nhạc Blues) khăn g�i đi t�m.

 

I�m dangerous and blue, can�t stay here no more

I�m dangerous and blue, can�t stay here no more

Here come my train, folks, and I�ve got to go (Ma Reiney, Travelling Blues)

 

C� khi người đ�n �ng trở lại nhưng người đ�n b� kh�ng chấp nhận t�nh cũ, hoặc ch�nh họ c� h�nh động phụ bạc trước khi người đ�n �ng trở về. Người phụ nữ Việt Nam �t khi l�n đường, họ ở lại qu� nh� tr�ng chờ h�o hắt. Những c�u ca dao người phụ nữ ở nh� chờ đợi th� nhiều. Họa hoằn mới c� một đ�i c�u diễn tả sự l�n đường của người phụ nữ.

 

Đ�i l�ng ăn nửa tr�i sim,
Uống lưng b�t nước đi t�m người thương.

Hay:
Ra đi mu�n sự đ�nh liều
Mưa mai kh�ng biết nắng chiều kh�ng hay

 

Thật ra cũng kh� m� x�c định tiếng n�i trong bốn c�u ca dao n�y c� phải l� tiếng n�i của người phụ nữ hay cũng l� tiếng n�i của một đấng nam nhi đang l�n đường.

 

Bessie Smith, một trong những nữ ca sĩ danh tiếng chuy�n h�t nhạc Blues c� b�i h�t Young Woman�s Blues n�i l�n sự suy nghĩ độc lập của phụ nữ trẻ.

 

No time to mary, no time to settle down

I�m a young woman and ain�t done running� �round.

I�m a young woman and ain�t done running� �round.

[�]

I ain�t gonna marry, ain�t gon� settle down

I�m gon� drink good moonshine and run these browns down

 

T�i kh�ng c� rảnh để lấy chồng, để an b�i cuộc đời

T�i l� một c� g�i trẻ chưa muốn ngừng cuộc rong chơi

T�i l� một c� g�i trẻ chưa muốn ngừng cuộc rong chơi

[�]

T�i chẳng muốn lấy chồng, chẳng muốn sống cuộc đời an b�i

T�i sẽ uống rượu nấu l�n v� t�ng xe v�o mấy anh ch�ng da n�u.

 

T�i t�m trong nhiều cuốn tuyển tập ca dao, y�u chồng, thờ chồng, thủ tiết với chồng th� nhiều, phụ nữ Việt Nam cam phận, chỉ biết xin xỏ van n�i, chồng đi th� xin được đi theo:

 

Đi đ�u cho thiếp theo c�ng,

Đ�i no thiếp chịu lạnh l�ng thiếp cam.

 

Hay l�:

 

L�n non thiếp cũng l�n theo,

Tay vịn ch�n tr�o h�i tr�i nu�i nhau.

 

Đọc ba bốn cuốn ca dao t�i mới t�m ra hai c�u ca dao người phụ nữ Việt Nam c� giọng điệu đe dọa người chồng, nếu chồng đi xa.

 

Chồng đi th� c� chồng nh�,

Hơi đ�u m� đợi chồng xa trở về.

 

Danh tiếng của nhạc Jazz v� Blues vang khắp nơi tr�n thế giới. Ở miền Nam c� nh� thơ Thanh T�m Tuyền vinh danh nhạc Jazz bằng b�i thơ Đen. V� một ngạc nhi�n thật l� th� vị, ngay cả trong l�c chiến tranh dữ dội, miền Bắc Việt Nam l� kẻ th� của Hoa Kỳ thế m� nh� thơ ki�m nhạc sĩ Văn Cao, năm 1968 c� viết b�i thơ n�i về nhạc Blues. Những c�u những kh�c nhạc xanh, những cung đ�n xanh, �c� lẽ đ� dịch từ chữ Blue(s). D� người Hoa Kỳ cố ph�n biệt giữa m�u xanh (blue) v� nhạc Blue(s) bằng chữ �s� nhưng nhiều nơi, kể cả người Hoa Kỳ thường đ�nh đồng hai chữ �blue� với nhau

 

Gửi C�c Bạn Da Đen

 

T�i hiểu c�c anh qu� �t

Một H�c-lem[ii] quen quen len v�o tr� nhớ

Đ�m N�-en tiếng k�n qu�n rượu

Đ�m H�c-lem v� men nhạc da đen

Những kh�c nhạc xanh

Những cung đ�n xanh

Xanh m�u đ�m qu� hương c�c anh

Xanh m�u mắt qu� hương c�c anh

Xanh đ�i tay đ�i ch�n c�c anh

Những m�u xanh những m�u xanh lượn s�ng

Những tiếng trống long lanh xanh xanh �nh lửa

H�nh như những v� sao tr�n Mi-xi-xi-pi[iii] di chuyển

Đưa những diệu bu-gi u-gi[iv] đi m�i

Tr�n đất ph� nhi�u Ch�u Mĩ la-tinh

Tấn bi kịch người da đen nước Mĩ sẽ đi đ�u

Những người Mĩ da đen

Tự h�o về m�u da v� tiếng h�t

Sinh ra kh�ng được sống b�nh y�n

11.4.1968

Tr�ch trong Thơ Văn Cao, Nh� Xuất Bản Đồng Nai, trang 124-126

 

Kh�ng phải chỉ c� một b�i thơ Đen của Thanh T�m Tuyền, t�i ngờ rằng b�i thơ Cầm Dương Xanh của Joseph Huỳnh Văn cũng l� một b�i thơ nhắc đến nhạc Blues.

 

�i kh�c cầm xanh sầu qu�-ph�i

Đ�n ai. ngăn-ngắt trời t�y-phương

Xanh đo� hồn t�i xanh l� lệ

Trong vườn t�i xanh đẫm tinh-sương.

 ����������

�i kh�c cầm xanh

sầu qu�-ph�i.

Mưa trầm xanh cầm mộ ng�t xanh

 

Cầm dương xanh phải chăng l� kh�c nhạc Blues được tr�nh tấu bằng dương cầm?

 

Nếu bạn đọc bảo rằng kh�ng th�ch nhạc Blues t�i ho�n to�n th�ng cảm. Kh�ng như ca sĩ Jazz diễm lệ v� h�o nho�ng, ca sĩ của nhạc Blues cổ truyền thường kh�ng đẹp h�nh đẹp d�ng. Họ sống trong ho�n cảnh kh� khăn thiếu chăm s�c đến bản th�n đến độ nhiều ca sĩ chỉ c�n lại một hai chiếc răng. Họ h�t trong khung cảnh ngh�o n�n hoang phế. Điểm đặc biệt của ca từ nhạc Blues kh�ng phải l� những lời thơ b�ng bẩy với triết l� s�u xa m� l� c�u h�t đơn giản biểu lộ t�nh cảm ch�n thật từ tấm l�ng. C� nhiều ca sĩ danh tiếng, nổi tiếng h�t nhạc n�o cũng hay, nhưng kh�ng thể h�t nhạc Blues.

 

Nhạc Blues (v� Jazz) trước khi bị người da trắng khai th�c để l�m gi�u, l� một l�nh vực c�c nhạc sĩ Blues t�m được sự tự do s�ng t�c v� tự do tr�nh diễn. Qua nhạc Blues c�c nhạc sĩ cũng b�y tỏ được bất c�ng của x� hội. Bạn đọc hẳn đ� từng nghe b�i Strange Fruit do nữ danh ca Blues Billie Holiday n�i về tệ trạng kỳ thị người da đen v� kh�ng thể n�o nghe b�i n�y m� kh�ng nghĩ đến b�i ca người con g�i da đen (Song for a Dark Girl) của Langston Hughes. Nhạc Blues phổ biến rộng r�i do bản chất tự sự, kể chuyện, lời ca đơn giản, được d�ng để thổ lộ t�m t�nh. Những người l�nh Hoa Kỳ tham gia cuộc chiến Việt Nam cũng b�y tỏ nỗi buồn của họ qua c�c bản nhạc Blues.

 

Để chấm dứt b�i n�y, xin mời độc giả nghe Cassandra Blues h�t về quan điểm của một ca sĩ đối với chiến tranh Việt Nam.

 

Mister President you always cry about peace, but you must clean up your house before you leave
Oh how you cry about peace, but you must clean up your house before you leave
How can you tell the world how we need peace, and you still mistreat and killin' poor me.

 

K�nh thưa ng�i Tổng-thống, ng�i lu�n k�u ca h�a b�nh nhưng ng�i phải thu xếp chuyện nước nh� trước khi ng�i kh�ng c�n tại chức.
Ồ ng�i k�u ca h�a b�nh, nhưng ng�i phải thu xếp chuyện nước nh� trước khi ng�i m�n nhiệm kỳ.

L�m sao m� ng�i c� thể tuy�n bố với thế giới l� ch�ng ta cần h�a v�nh, nhưng ng�i vẫn đối xử tệ v� giết chết một người khốn khổ như t�i.

 

 

[i] Ca dao Nam Trung Bộ của Thạch Phương v� Ng� Quang Hiển bi�n tập.

[ii] Harlem

[iii] Mississippi

[iv] Boogie-Woogie

 


Nguyễn Thị Hải H�

 

www.gio-o.com/NguyenThiHaiHa.html

 

 

� gio-o.com 2015