A poem is never finished, only abandoned
Paul Valery

 
Loi Nhan Tu Tho

 

Ngu Yên. Tùy Luận.

Hồi c̣n nhỏ, tôi rất thích coi bào đá. Mỗi lần ba tôi dẫn đi ăn bánh flan ở tiệm kem Phi Điệp ở Qui Nhơn, tôi vẫn thường dán mũi vào tủ kính, theo dơi người bào đá. Ông ta bào rất nghề. Từ một cục đá to, ông mài c̣n một miếng nhỏ, mơng lét, rồi đập nhẹ một cái, miếng mơng kia vở vụn, rơi chung vào đá bào.

Đá bào mịn và đẹp. Vào miệng th́ tan ra, mát tươi, khoan khoái, làm quên đi sức nóng oi bức của mùa hè B́nh Định. Nhưng tiếng cục nước đá mài vào lưỡi dao rất khó nghe. Nó rít lên cảm giác ê cả lưng. Tiếng rạo rạo như chạy vào xương sống. Và lạnh.

Những lần đi ăn kem với ba, tôi thường nghe ông giảng về ca dao tục ngữ. Tôi biết nhiều, nhớ  nhiều lời người xưa là nhờ ăn quá nhiều bánh flan.

Lớn lên, những khi gặp trở ngại trong đời sống, việc làm....tôi vẫn thường t́m về những ca dao, tục ngữ, danh ngôn để coi thử có thể học ư người xưa mà giải thích, giải quyết việc nay. Những lúc sử dụng túi khôn của nhân loại để giải tỏa được việc khó, dỉ nhiên là ḷng vui mừng, tôi vô cùng nhớ tới ba và thèm một muỗng đá bào.

Tôi thú vị làm thơ v́ nói ra được những ǵ thao thức và nói một cách đẹp đẽ cho dù ngôn ngữ đôi khi b́nh dân hoặc thô tục. Càng đi sâu vào cơi thơ càng bị lôi cuốn, càng bị mất đi những hiểu biết lúc ban đầu. Nghệ thuật thật lạ lùng. Càng t́m hiểu th́ giống như không hiểu ǵ cả. Đôi khi tưởng ḿnh nắm bắt được điều này điều nọ, rồi mở tay ra, như một đứa bé bắt được con đom đóm.

Tôi suy nghĩ về thơ như ba tôi suy nghĩ về đạo. Ông là ông câu nhất của nhà thờ chánh ṭa Qui Nhơn hơn 45 năm. Tôi chắc ông có rất nhiều điều không hiểu về Chúa v́ tôi có quá nhiều điều không hiểu về thơ.

Thơ không có cuốn kinh nào. Biết t́m đâu cho mau hiểu?

Thế nào là một tác phẩm lớn? Giá trị của thơ là ǵ? Một thi sĩ cần biết ǵ về thơ? Cần làm ǵ với thơ? Sống với thơ ra sao? Thơ nghĩ cho cùng là dùng để chơi nhưng sao chơi nhiêu khê quá? Cho dù biết không có ǵ, vẫn muốn được cái ǵ, sao phức tạp quá?

Và một hôm, tôi bắt gặp lời nhắn của Thi sĩ Mikhail Dudan: "Poetry is not a profession, it's a destiny". Có phải thật là số phận hay v́ đă chọn lựa? Hay v́ không thích ǵ khác hơn để làm? Tôi bắt đầu đi t́m những lời nhắn của những nghệ sĩ đă đi qua cơi sống bằng trái tim nghệ thuật. Tôi muốn đọc ra từ những ḍng chữ này, những tư duy, những ước mơ, những hay ho, những sán lạn, những mănh t́nh..... và sau hết, có lẽ là h́nh ảnh của tôi.

  No honest poet can ever feel quite sure of the permanent value of what he has written: he may have wasted his time and messed up his life for nothing. Tôi khởi nghĩ từ câu nói của thi sĩ T.S. Eliot để tự nhắc ḿnh rằng, đây có thể là một việc vô tích sự. Chỉ là một tṛ chơi tâm trí và cũng như mọi tṛ chơi khác.

Tôi sẽ chép lại những lời nhắn nguyên bản v́ e rằng sẽ làm lệch ư nghĩa khi chuyển sang tiếng Việt. Tôi thích cụm chữ permanent value mà ông dùng để làm nền cho cụm chữ wasted his time và messed up his life.

Làm thơ, cho cùng, nếu tệ hại, chỉ mất thời giờ nhưng giấc mơ làm thi sĩ có thể sẽ làm hư hao đời sống. "There's no money in poetry, but then there's no poetry in money, either", Robert Graves. Nhưng khi đă thật sự trở thành thi sĩ, chức năng ấy sẽ làm cho người đời kinh ngạc. "Everywhere I go I find that a poet has been there before me", Sidmund Freud.

 

  Người làm thơ tất nhiên phải biết về nghệ thuật. Hôi họa, văn, kịch, nhiếp ảnh, điện ảnh, nhạc, ...... tất cả những nhánh nghệ thuật đều có chung một nguồn cội thẩm mỹ. Con nhà tông không giống lông cũng giống cánh. Thơ không giống Đẹp th́ giống ai? A man should hear a little music, read a little poetry, and see a fine picture every day of his life, in order that worldly cares may not obliterate the sense of the beautiful...  Johann Wolfgang von Goethe.  Nói một cách khác, những loại nghệ thuật kia là thực phẩm để nuôi thơ.

Hội họa. nhiếp ảnh mở mắt cho thi sĩ nh́n đối tượng như một toàn thể. Thấy được cho dù bằng tưởng tượng. "Painting was called silent poetry and poetry speaking painting." Ralph Waldo Emerson. V́ thơ được xây dựng từ ư và tứ và ngôn ngữ nên làm thơ dễ bị chi tiết dẫn đi mông lung khiến cho điều muốn nói mất dần ấn tượng. Gần đây với những ư niệm mới về thơ là vật thể của thơ, đă đưa hội họa, nhiếp ảnh gần gũi với thi ca.

Nhạc mở tai thi sĩ những âm sắc dân tộc và nhịp điệu của ngôn ngữ. Một hơi thở trung b́nh có thể đọc hết một câu thơ là một trường canh ví dụ qua âm nhạc. Những cụm chữ, những từ ngữ ví như nốt nhạc ngắn dài. Âm sắc ví như quảng thăng trầm. Hăy đọc bài thơ Lục Bát truyền thống và lắng nghe sự nhịp nhàng của thơ. Như một bài nhạc dân gian lập đi lập lại: Dô ta ḥ dô ta......." Poetry is the music of the soul, and, above all, of great and feeling souls.” Voltaire.  Thơ Tự Do, nhịp điệu như tiếng banh tennis dội xuống sàn trong một trận đấu banh, không đều nhưng luôn luôn nghe. Lúc nhanh lúc chậm lúc mạnh lúc nhẹ lúc dài lúc ngắn. " Writing free verse is like playing tennis with the net down." Robert Frost.

Văn xuôi, có thể nói, ảnh hưởng mạnh nhất đối với thơ. "Poetry is to prose as dancing is to walking." John Wain. Một người bộ hành đi xa, trên đường về, sẽ kể nghe nhiều chuyện lôi cuốn, lạ lùng, thú vị nhưng phải đợi khi ông về đến đầu phố chợ, khi ông thấy được mái nhà thân yêu, ḷng bỗng rộn ràng, buồn vui rạo rực, ông sẽ hát, sẽ nhảy múa cho thỏa ḷng. Phút đó là thơ. Thử theo ḷng người chinh phu trở về quê quán sau bao năm chinh chiến miền xa. Thử gỏ nhịp theo chân ngựa, theo âm điệu, theo con tim phập phồng....... "Poetry is when an emotion has found its thought and the thought has found words.”Robert Frost.

Xin đọc lớn ra miệng:

.........................................

Đuờng chiều mịt mù cát bay tỏa buớc ngựa phi //
Đuờng truờng nếp tàn y /  hùng cuờng vẫn c̣n bay trong gió/
Bóng từ xa /  sắp dần qua / bóng chàng chập chùng /  vuợt núi non cũ /
Với hành luơng độ đường /
Chiếc hùng guơm danh tuớng /
Duới tà huy / đếm nhịp đi / vó ngựa phi //
Dấn buớc tang bồng giữa nơi núi rừng //

Bên nợ t́nh thâm / bên nợ giang san /
Bên đồi ai oán /  bên rừng đa đoan /  tiễn đưa bóng chàng //
Đuờng về nuớc chập chùng xa /
Nhiều đồi núi cheo leo //
Cây với rừng ruờm rà //
Đuờng Vạn Xuyên / đường cổ Lũy /
Duyên núi sông vẫn như thắm nḥa //

............

(Trích Ḥn Vọng Phu 3. Lê Thương)

Ghi Chú: Dấu / nghỉ ngắn. Dấu // nghỉ dài.

Rồi nghe lại t́nh cảm tơ ṿ nhưng bàng bạc. Những mất mát tang thương không c̣n chảy máu khi đă là một chấp nhận không thể quay về. Cho xúc động như trận cuồng phong thổi qua. Khi mịt mờ lắng xuống cát bụi, cảnh xác xơ, đổ nát lại càng thấy rơ hơn. "Poetry is not a turning loose of emotion, but an escape from emotion; it is not the expression of personality but an escape from personality. But, of course, only those who have personality and emotion know what it means to want to escape from these”, Emily Dickinson.

...............
Chiều nay ta sẽ đi thơ thẩn
Thăm hỏi từng cây, những nỗi nhà
Hoa bưởi, hoa tầm xuân có nở?
Mười năm, cây có nhớ người xa?

Ta về như đứa con phung phá
Khánh kiệt đời trong cuộc biển dâu
Mười năm, con đă già trông thấy
Huống mẹ cha đèn sắp cạn dầu
........ 

(Trích Ta Về. Tô Thùy Yên)

Thi sĩ Samuel Taylor Coleridge nhắn rằng: " I wish our clever young poets would remember my homely definitions of prose and poetry; that is, prose - words in their best order; poetry - the best words in their best order". Thi sĩ Oliver Wendell Holmes nhắn rằng:"When you write in prose you say what you mean. When you write in rhyme you say what you must". 

Kịch và Điện Ảnh mở miệng thi sĩ thành những đối thoại, độc thoại. Quan trọng hơn là diễn những tứ thơ. Trên sân khấu, màn ảnh có kép độc, đào thương, kép mùi, đào lẳng, có hề, có tài tử chính, tài tử phụ...có cả kéo màn, có cả kỹ thuật tân tiến hiện đại.....Thi sĩ vừa là đạo diễn vừa là đào kép. Dỉ nhiên kiêm luôn kéo màn và trang trí lẩn thời trang.

Gần đây nghệ thuật thứ Bảy, xuất hiện trong thơ từ tinh thần đến kỹ thuật. Từ đọc thơ, diễn thơ cho đến phối "hoà âm" thơ, đă được tŕnh bày, nhất là trên mạng lưới internet.

Thi sĩ Stephen Crane nhắn rằng:

In the desert
I saw a creature, naked, bestial,
Who, squatting upon the ground,
Held his heart in his hands,
And ate of it.
I said: "Is it good, friend?"
"It is bitter-bitter," he answered;
"But I like it
Because it is bitter,
And because it is my heart.

Tứ thơ được diễn với đối thoại và độc thoại. Tuồng này kép độc là vai chính. Chỗ độc đáo là Is it good?... It is bitter-bitter.....It is my heart.

Dỉ nhiên c̣n nhiều loại thực phẩm nữa nhưng ăn không chưa đủ. Phải uống nữa. Đói một tuần chưa chết. Khát ba ngày là xong. Nước trong thơ là ǵ? "The true philosopher and the true poet are one, and a beauty, which is truth, and a truth, which is beauty, is the aim of both." Ralph Waldo Enerson. Triết lư sống, nhân sinh quan của mỗi thi sĩ chính là nguồn suối cung cấp nước cho thơ. Những bài thơ trữ t́nh quyến rủ nếu không cưu mang điều ǵ khác hơn là t́nh tự lăng mạn, bài thơ ấy chỉ ẻo lă với nhóm linh hồn ủy mị, không ra khỏi giới hạn của nam nữ t́nh thường.

Triết lư hoặc nhân sinh trong thơ không phải là hệ thống triết học hoặc tŕnh bày những triết thuyết. Không phải là kiến thức mà là kinh nghiệm sống. Kinh nghiệm sống một phần đi vào ư thức, một phần đi vào vô thức. Chính vô thức mới làm cho thơ biến hóa, đa dạng và tài t́nh. Do đó, thông thường làm thơ bắt đầu bằng ư thức, ư niệm nhưng thơ sẽ tung tăng theo vô thức và bay cao theo trực giác. Thi sĩ không hề biết bài thơ sẽ ra sao, sẽ hết như thế nào. "Poets utter great and wise things which they do not themselves understand." Plato.

Tư tưởng chính là chiều sâu của thơ nhưng tư tưởng tự thân không phải là thơ. Thi sĩ T.S. Eliot nhắn rằng: "When a poet's mind is perfectly equipped for its work, it is constantly amalgamating disparate experiences." Không ai khẳng định rằng tư tưởng hoặc triết lư làm cho thơ có giá trị nhưng những bài thơ có giá trị đều có một chiều sâu ư tưởng nào đó. Không thể chối cải.

Và dẫn chứng cụ thể nhất là thơ Thiền, thơ Hài Cú. Chiều sâu của bài thơ làm cho thơ có giá trị và sán lạn của trực giác làm cho thơ Thiền, Thơ Hài Cú sống măi với thời gian. Thơ Đường Thơ Tống hay, giá trị cao nhưng ngày nay chỉ để ngưỡng mộ. Trong khi thơ Hài Cú vẫn tiếp tục trong hành tŕnh thi ca thế giới. Phái thơ Tân Hài Cú vẫn được thưởng thức và xuất hiện trên tạp chí và sách vở.

  Nguồn gốc của nghệ thuật là thẩm mỹ và phong thái đẹp của Chân và của Thiện. Chân và Thiện tự thân không thuộc về thẩm mỹ. Chân được thưởng thức bằng Đúng / Sai. Thiện được thưởng thức bằng Lành / Ác. Đẹp và cảm nhận về đẹp gọi là Hay, là cội nguồn của nghệ thuật, của thơ.  Alfred North Whiteread nhắn rằng: "Art is the imposing of a pattern on experience, and our aesthetic enjoyment is recognition of the pattern." Những ǵ con người khám phá ra, nghĩa là đă có sẵn.  Cái nguồn cơn, cái lư lẽ của thẩm mỹ đă có sẵn.  Khi một người khám phá, bắt nắm được một phần của sự thẩm mỹ này và sử dụng theo cá tính, t́nh cảm và thủ thuật riêng tư, sản phẩm ấy trở thành sản phẩm nghệ thuật. Thẩm mỹ đă có nhưng phải chờ tâm tư con người mới trở thành nghệ thuật.

Sự khác biệt nghệ thuật giữa những nghệ sĩ không phải là sự khác biệt của nguồn cơn và lư lẽ thẩm mỹ nhưng là sự khác biệt giữa sức lực và kết quả khám phá thẩm mỹ và khả năng sử dụng thẩm mỹ vào kỹ thật diễn đạt. "Art is the desire of a man to espress himself, to record the reactions of his personality to the world he lives in". Amy Lowell.

Khả năng làm một việc ǵ ra kết quả một cách tài t́nh gọi là tài năng. Tài năng của mỗi nghệ sĩ đều khác nhau. Mỗi nghệ sĩ vào đời đều có định mệnh của một kẻ đam mê để hoàn tất một số sản phẩm nghệ thuật cho dù lớn lao hay nhỏ bé. Ai cũng có thể hiểu biết điền này nhưng không mấy ai chịu chấp nhận làm nghệ sĩ mà thường muốn làm nghệ sĩ lớn.

Có phải số mệnh làm cho một nghệ sĩ trở thành nghệ sĩ lớn hay v́ tài năng lớn sinh ra tác phẩm lớn? Cái ǵ làm cho một người nghệ sĩ "lớn"?

Ngoài trừ Phù Đổng Thiên Vương và Tề Thiên Đại Thánh ra, không có ai mà tự nhiên lớn cái vụt trong một đêm. Lớn đi từ tiến tŕnh từ nhỏ đến lớn. Vấn đề là đi mau hay đi chậm. Có thể hiểu, tốc độ "khám phá, thử nghiệm và thâu thập" giúp cho sự phát triển nghệ thuật theo thời gian. Tuy nhiên, con người là một bí mật. Vô thức và trực giác là hai khả năng chưa có biên giới. Do đó, tài năng về nghệ thuật có thể đến từ một bất chợt. Có người gọi là "ngộ".

Nghệ sĩ lớn là người có tác phẩm lớn. Không những chỉ một mà toàn bộ tác phẩm có nhiều thành quả lớn. Một tác phẩm lớn là tác phẩm gồm có sự sáng tạo và phẩm chất cao. Điều quan trọng không kém để định giá trị của nghệ sĩ chính là tiến tŕnh "trưởng thành" nghệ thuật của người nghệ sĩ đó.

Nh́n bằng mắt của người suy tư, một nghệ sĩ lớn thường có những "những ǵ cần biết" và "những ǵ cần làm".

Hăy cùng nh́n ngắm một lược, cảnh rừng Bonsai và cảnh rừng thật. Rừng Bonsai có cái đẹp lạ lùng. Những cây cối to lớn hàng chục năm bỗng nhiên rút nhỏ. Đầy dủ sắc màu. Đầy dủ cá tính. Hoa nở tí ti. Trái mọc tí ti. Cây Tùng Cây Bách uốn éo lùn lùn. Cảnh rừng Bonsai có tay người chỉ đạo, có khi hạp ư người đến xem hơn cảnh rừng thật. Nhưng rừng Bôn Sai để chơi. Rừng thật để sống.

Trong thi ca cũng có thơ Bonsai và thi sĩ Bonsai.

Thơ Bonsai không phải dở nhưng hay rất giả. Thi sĩ Bonsai không khác ǵ thi sĩ thật, chỉ lùn măi không lớn cao. Và nét đẹp của họ chính là sự thu nhỏ. Nói một cách khác, tác phẩm Bonsai hay mà không thể lớn.

Một người thợ nề ở xứ Bonsai có khả năng xây một ngôi nhà gạch, cho dù nguy nga đồ sộ vẫn chỉ là ngôi biệt thự. Nếu ông biết được những ṭa lầu cao chọc trời trên thế giới th́ tác phẩm của ông quá nhỏ bé để so với. Một người nghệ sĩ cần phải biết: Thế nào là một tác phẩm lớn? Trước khi có thể sáng tác một tác phẩm lớn.

Một tác phẩm lớn không thể đến từ một tâm tư hẹp lượng. Những bất b́nh khác ư, những ganh tỵ tài năng, những cực đoan bè phái chỉ làm gia tăng chất Bonsai trong sáng tác. "No bad man can be a good poet". Boris Pasternak.

Dân Bonsai nhỏ và thấp nên nhu cầu sống cũng thấp và nhỏ. Một lạch nước đă trở thành con sông. Muốn sang sông người Bon sai phải xây cầu thay v́ chỉ lội qua. Nước là nhu cầu của sự sống mà chỉ cần ít thôi. Mưa nhiều sẽ gây lụt lội. Lửa là nhu cầu của thấy và nấu nướng nhưng cũng ít thôi. Lửa lớn quá sẽ cháy nhà, cháy luôn cả người. Một nghệ sĩ cần biết: Muốn có tác phẩm lớn phải có nhu cầu lớn. Nhu cầu thôi thúc viết này phải bao trùm và lớn hơn nhu cầu của người thưởng ngoạn đương thời. Nhu cầu này không phải tự nhiên mà có. Những suy tư chiêm nghiệm lâu ngày, những giá trị cất giữ lâu năm, "những điều cần nói" un đúc phải giải quyết, tất cả sẽ tạo thành một nhu cầu thúc bách. "Every artist dips his brush in his own soul, and paints his own nature into his pictures." Henry Ward Beecher.

Sự tŕ trệ của thưởng ngoạn luôn luôn là vấn đề của nghệ thuật. Người ta thường cho rằng người nghệ sĩ lớn sáng tác trước thời đại. Thật ra, v́ người thưởng ngoạn không theo kịp thời đại đang sống. "An artist is never ahead of his time but most people are far behind theirs." Edgard Varese. Một nghệ sĩ cần biết: sáng tác không thể chờ sự chấp nhận, đón nhận của thưởng ngoạn. Sáng tác như con sư tử vùng vẫy, không phải trong rừng núi mà trong sa mạc. Thông thường người nghệ sĩ mang cảm giác cô đơn và cảm thán thất bại cho dù bề ngoài trông như thành công. Henry Miller: "An artist is alsway alone - if he is an artist. No,  what the artist needs is loneliness."

Người Bonsai cũng là người. Cũng có chí lớn. Có ước mơ. Một hôm họ quyết tâm xây một ngôi tháp Babel. V́ họ thấp người nên tháp Babel cao kia sẽ giúp họ nh́n xa thấy rộng. Tiếc rằng tháp vừa xây cao bằng chiều cao của mười người Bonsai đứng chồng lên nhau, đă sụp xuống trong một lần gió Nồm thổi mạnh. Người nghệ sĩ cần biết: Tài năng của ḿnh có thể xây được tác phẩm bao cao, bao lớn. Tài năng tự nhiên là bẩm sinh. Có tu luyện tài năng trở thành bản lănh chuyên môn. Có thiên tư, tài năng trở thành đặc thù vượt chúng. "Every child is  an artist. The problem is how to remain an artist once he grows up." Pablo Picasso.

Bản chất Bonsai là bắt chước một thần tượng hoặc một danh phái nào đó nhưng thu nhỏ lại v́ những giới hạn do tác giả tự đặt ra. Mỗi bài thơ được uốn nắn theo h́nh rồng phượng mà quên rằng ư thức không làm ra thơ. Thơ Bonsai có đủ yếu tố và điều kiện để gọi là hay nhưng chỉ là Bonsai. Thơ Bonsai thiếu hai cá tính độc đáo của thơ: Sự liên kết vô hạn của vô thức và sự biến hóa bất định của trực giác.

Sự tự do nẩy nở, sự tự nhiên sinh tồn là yếu tính của thơ. Thơ bị g̣, bị bó, bị tỉa, bị cắt cho đúng theo ư của tác giả, thường mang bệnh Bonsai. Đa số thơ của nhà thơ Đông Hồ có thể làm ví dụ.

Từ những ǵ cần biết qua đến những ǵ cần làm là những dấu hỏi, không phải là câu trả lời. Không có một thi sĩ nào có thể xác quyết được, làm thơ như thế nào là hay? là có giá trị? Mỗi thi sĩ thành danh đều có kinh nghiệm khác nhau về giá trị của thơ và thế nào là cảm nhận cái Đẹp về thơ, gọi là Hay. Mỗi thi sĩ đều có cơ duyên và sức khám phá thẩm mỹ khác nhau. Cá tính và kỹ thuật hội nhập tạo ra cách thức làm thơ mỗi người có chỗ cá biệt.

Làm thơ, có thể nói một cách khá dễ hiểu như lời của thi sĩ Percy Bysshe Shelley: "Peotry lifts the veil from the hidden beauty of the world,  and makes familiar objects be as if they were not familiar." Thẩm mỹ tuy hiện diện nhưng thường bị che khuất sau một tấm khăn mơng của nét đẹp quá khứ. Thi sĩ vén tấm khăn che này để thẩm mỹ được hiển lộ theo một cách riêng, đặc thù của thi sĩ. Từ nét đẹp mới này, những sự vật quen thuộc hàng ngày sẽ mang một sắc thái khác.

Thông thường v́ chưa quen với sắc thái mới, nét đẹp mới, người ta thường thấy xấu. Phải mất một thời gian, khi bắt đầu quen biết, giới thưởng ngoạn mới chấp nhận giá trị mới này. Khi nói đến thưởng ngoạn, phải nói đến tâm lư thưởng ngoạn cho dù kiến thức và cấp độ văn hóa có thể giúp cho người thưởng ngoạn b́nh thường hóa tâm lư. Thi Sĩ Jean Coxteau nhắn rằng: "Art produces ugly things which frequently become more beautiful with time. Fashion, on the other hand, produces beautiful things which always become ugly with time". Và đây là một sự so sánh rất thâm trầm. Thử nghĩ, thời trang cũng là một loại nghệ thuật. V́ sao thời gian lại làm cho hai loại nghệ thuật này có kết quả trái ngược nhau?

Dọc theo bờ sông ở cảng tàu Qui Nhơn, có một nhà máy làm nước đá. Tôi đă từng đến đây để coi những người thợ mở những cây nước đá ra khỏi khung, rồi quấn vào những tấm khăn lớn, rồi ủ trấu lên trong khi chờ người mua đến nhận hàng. Nước ở khắp nơi. Thiên nhiên khi lạnh đủ, nước đong đá. Vậy mà xem con người làm nước đá cũng công phu và phức tạp. "Poetry surrounds us everywhere, but putting it on paper is, alas, not so easy as looking at it.”. Vincent Van Gogh. Và v́ sao người ta lại thích nước đá? V́ mát lạnh chăng? V́ khoan khoái chăng?

Nhà thơ Robert Frost ví rằng: "Like a piece of ice on a hot stove the poem must ride on its own melting". Khi nước đá tan ra, từ một thể cứng có h́nh thù trở thành thể lỏng không có h́nh thù nhất định, là sự xuất hiện của một bài thơ từ những mănh đời đă bị đong lạnh.

  Bài thơ hay, bài thơ giá trị, là một thao thức mà bất cứ một người làm thơ nào cũng nghĩ tới. Chữ Giá Trị c̣n dễ cảm hiểu. Chữ Hay là một cuộc tranh luận dài ḍng không lối thoát. Theo tôi, Hay là chữ diễn đạt sự cảm nhận cái Đẹp về Mỹ, cảm nhận cái Thật về Chân và cảm nhận cái Lành về Thiện. V́ chữ Hay và Dở dùng trong cả ba khía cạnh Chân, Thiện, Mỹ nên dễ bị lầm lẫn khi một người chê khen một tác phẩm nghệ thuật.

Chữ Hay / Dở trong nghệ thuật có ư nghĩa từ cảm nhận Đẹp hoặc chưa Đẹp hoặc không Đẹp nhưng đa số người ta hiểu rằng Đúng, chưa Đúng hoặc không Đúng. Mỗi người đọc, từ người thường thường đến nhà phê b́nh, đều có một tiêu chuẩn, mức đo thưởng ngoạn riêng. Đúng / Sai là kết quả của mức đo và tiêu chuẩn này.

- Thế nào là một bài thơ Đúng? - Thưa, không có.

- Thế nào là bài thơ Sai? - Thưa, không hề có.

Từ ư niệm Đúng / Sai này, người ta hay lầm lẫn về tư cách của người nghệ sĩ. Nghệ sĩ không phải là thầy tu. Giá trị Thiện / Ác không phải là tiêu chuẩn đánh giá nghệ thuật. Có thể dùng mức đo đạo đức để đánh giá con người của nghệ sĩ nhưng không thể lầm lẫn mang vào tác phẩm. Nếu tác phẩm hay phát xuất từ những người có đạo đức cao, có lẽ các thượng tọa và linh mục, mục sư là những nghệ sĩ bậc nhất? "Not every poem's good because it's ancient, Nor mayst thou blame it just because it's new,
Fair critics test, and prove, and so pass judgment; Fools praise or blame as they hear others do." Buddhist Quote.
Một thi sĩ chân chính không bắt buộc phải nói thật nhưng cần phải nói về sự thật. "A poet dares be just so clear and no clearer... He unzips the veil from beauty, but does not remove it. A poet utterly clear is a trifle glaring." E.B. White.

Bài thơ hay, bài thơ giá trị thông thường là mục tiêu của thi sĩ. Lẽ ra, là kết quả th́ đúng hơn. Trong hành tŕnh làm thơ, thi sĩ lúc nào cũng t́m kiếm "cách nào" để sáng tác thơ hay và thường khi chính thi sĩ cũng lầm lẫn chữ Hay này. Thay v́ diễn đạt cái cảm nhận Đẹp / Xấu. Thi sĩ lại diễn đạt cảm nhận Đúng / Sai; Thiện / Ác.  Những nhà thơ thời thế, chính trị, tuyên truyền....Những nhà thơ tôn giáo.... thường bị vấp ở đây. Cảm nhận cái Đẹp về Đúng / Sai, về Thiện / Ác khác biệt với cảm nhận về Đúng / Sai; Thiện / Ác. Ví dụ, kinh và kệ Thiền nói về Đạo. Thơ Thiền nói về cái Đẹp của Đạo. "A poet's work is to name the unnameable, to point at frauds, to take sides, start arguments, shape the world, and stop it going to sleep." Salman Rushdie.

Thế nào là bài thơ Hay? là bài thơ Giá trị?

   Thi  sĩ Dylan Thomas nhắn rằng:" A good poem is a contribution to reality. The world is never the same once a good poem has been added to it. A good poem helps to change the shape and significance of the universe, helps to extend everyone's knowledge of himself and the world around him".

 

   Thi sĩ W.H. Auden nhắn rằng:" One demands two things of a poem. Firstly, it must be a well-made verbal object that does honor to the language in whichit is written. Secondly, it must say something significant about a reality common to us all, but perceived from a unique perspective. What the poet says has never been said before, but,  once he has said it, his readers recognize its validity for themselves."

 

   Thi sĩ E.M. Forster nhắn rằng: "A poem is true if it hangs together.  Information points to something else.  A poem points to nothing but itself." 

 

   Thi sĩ Charles Simic nhắn rằng: Poetry is an orphan of silence. The words never quite equal the experience behind them.

 

   "If it doesn't work horizontally as prose...
it
probably
won't
work
any
better
vertically
pretending
to
be
poetry."

 

(Robert Brault)

 

   "The poem... is a little myth of man's capacity of making life meaningful.  And in the end, the poem is not a thing we see - it is, rather, a light by which we may see - and what we see is life." Robert Penn Warren.

 

   "[A poem] begins in delight and ends in wisdom."  Robert Frost.

 

   "I grew up in this town, my poetry was born between the hill and the river, it took its voice from the rain, and like the timber, it steeped itself in the forests." Pablo Neruda.

 

   "We don't read and write poetry because it's cute.  We read and write poetry because we are members of the human race.  And the human race is filled with passion.  And medicine, law, business, engineering, these are noble pursuits and necessary to sustain life.  But poetry, beauty, romance, love, these are what we stay alive for."  Dead Poet's Society.

 

 

Tôi là người mài thơ thành đá bào. Tự ḿnh chọn lựa một mănh nước đá lớn, một mănh đong lạnh của đời sống. Rồi bắt đầu mài. Đá rạo ra từng mỏng nhỏ, mịn màng và trắng trinh. Rơi xuống. Đùn lên như một nấm mộ. Nấm mộ cao dần theo thời gian. Lạnh dần theo thời gian. Tan dần theo thời gian. Khi mănh đá lớn đă mài c̣n chờ hết, mỏng lét, mong manh. Chỉ cần thở một hơi nhẹ, nó đă vở ra muôn vụn nhỏ.

Một muỗng, hai muỗng, ba muỗng .... đá bào tan vào cơ thể. Mát rượi. khoan khoái, ê ê, lành lạnh. Một lát thôi, rất nhanh, nấm mộ trắng tan thành ḍng nước. Chảy thấm về cội nguồn. Người bào đá dùng bàn tay c̣n lại, bóp lấy bàn tay đang lạnh tê.

 

NGU YÊN

http://www.gio-o.com/NguYen.html

 

© gio-o.com 2012