photo: Uu Dam

NGÔ NHÂN ĐƯỚC

Bùi Giáng
Người lữ khách cuồng điên
và khôn cùng Cố Quận

Gần đây, trong một số mục có nhắc đến Bùi Giáng, người thi sĩ tài hoa đất Quảng. Cuộc đến và đi của Trung Niên Thi Sĩ trong gần nửa thế kỉ thi ca, thênh thang như mây trời. Người viết bài này là một kẻ vô danh ngưỡng vọng Bùi Giáng. Góp đôi lời nói về một đỉnh Thái, chỉ là lấy tâm trạng của một kính ngưỡng dành cho thiên tài. Và bằng những tư nghiệm riêng tây. Được hay không, đúng hay sai còn để cho lâu dài đáp lời, mù sương thưa thốt. Được nói về những lòng riêng dành cho một anh hoa kiêu bạc đã mất, một ngông ngạo bỡn cợt đã xa, thoả nguyện lắm rồi thay! Còn được tiếng ngân nào giữa lung linh hư ảo như thơ Bùi Giáng:

Ngõ ban sơ hạnh ngân dài

Cổng xô còn vọng điệu tài tử qua…

Là may mắn vô chừng.

Dưới đây, có trích dẫn vài lời của một vài người viết để luận bàn, tất cả được trích dẫn bồng bột ngang xương. Và thật biết, đây chỉ là những trao đổi ngẫu nhiên khi đọc những bình luận của người khác. Nếu có gì không thoả mái, hoặc chẳng đặng lòng, xin cho cáo lỗi thật sâu. NNĐ.

Bùi thi sĩ sinh ngày 17-12-1926 tại Thanh Châu, Vĩnh Trinh, Duy Xuyên, Quảng Nam. Ông là thứ nam của ông Bùi Thuyên và bà Huỳnh Thị Kiềng. Tốt nghiệp trung học, ông có ghi danh Đại Học Văn Khoa, nhưng bỏ ngang, dành hết thời gian tự học, nghiên cứu, và dịch thuật. Văn nghiệp của ông đồ sộ, gồm nhiều loại (tạm chia):

1.  Giảng luận Văn học

2.  Bản dịch và giảng luận triết học.

3.  Bản dịch Văn học

4.  Thơ, Văn sáng tác

             Cái làm nên “người điên” lồng lộng Bùi Giáng chính là Thi ca với nhiều tập dài suốt cả cuộc đời làm thơ: Mưa Nguồn, Lá Hoa Cồn, Ngàn Thu Rớt Hột, Sa Mạc Trường Ca, Màu Hoa Trên Ngàn, Bài Ca Quần Đảo, Rong Rêu, Đêm Ngắm Trăng… Thơ Vô Tận Vui, Mười Hai Con Mắt, Tuyết Băng Vô Tận Xứ, Mùa Màng Tháng Tư (di cảo) … Đấy chỉ là những thống kê không đầy đủ, bởi mỗi bước chân trên nẻo đường lang bạt, ông đều để lại dấu ấn của mình trên thơ với thi hứng bất tận, thi tứ phong phú và tuyệt cùng phóng dạt…

Hình như ông có một số mệnh luôn bị ngộ nhận và hấp dẫn tranh cãi. Là điên hay tỉnh, trong hình hài phiêu hốt đến tiều tuỵ và bụi bặm hết mực kia? Bùi Giáng thì tự nhận mình điên, “điên thưọng thừa”, mặc nhiên bỏ ngoài tai những bàn tán và đồn đại. Thiết nghĩ, người nghệ sỹ, đến tầm lô hoả thuần thanh, thì sá gì chuyện có hay không, điên hay tỉnh, sạch hay dơ, trong hay đục, tối hay sáng…? Mạng phận cuối cùng của nghệ sỹ là đem thân xác phù du, để nói chuyện phù du cuộc thế nhân trần. Và tài hoa của nghệ sỹ, phải chăng là đã nói giùm cho người đời, cái tâm linh sâu thẳm uyên nguyên phức tạp, lại vô cùng minh tường với bản ngã độc đáo riêng mình? Có người viết:

“Ông là người kết hợp được những lý lẽ uyên áo, trầm mặc của tinh thần phương Đông với triết lý thực nghiệm, thực dụng của phương Tây nên càng về cuối đời, thơ Bùi Giáng càng có những cuộc đảo lộn dữ dội về ngôn ngữ, lật nhào cả những hệ thống quan điểm thơ mà gần như cả một đời ông xây dựng.” (Nguyễn Hữu Hồng Minh) (*)

Nói như thế này là duy lý theo cái kiểu hiểu mà chẳng cảm. Quan điểm nào mà Bùi Giáng đã dựng xây suốt cuộc đời mình? Lật nhào là cái gì khi mà vốn nó đã không định dạng được như không khí? Nắm được cái gì, cầm được lẽ chi chi mà có trên có dưới? Để mà lật nhào?

Gần như cả một đời xây dựng? Bùi Giáng suốt cả đời từng nói nhiều lần, đại ý: Làm thơ muôn câu vạn chữ, tóm gọn được trong vài câu mà thôi. Trích dẫn ở một bài khác:

- Từ đây đến chết tao còn một vạn câu thơ. nhưng mày chỉ cần nhớ hai câu này là đủ. Và ông đọc:

"Ngày mai cá sống phiêu bồng

Ngàn trăng ngậm bóng sương đồng ra đi"  (Hoàng Phủ Ngọc Tường)

Cá sống phiêu bồng? Con cá nào trong đại dương tung tăng? Như ngàn con cá đã khuất mặt trong lung linh đáy nước tự do? Ngàn trăng ngậm bóng sương đồng ra đi? Ưng tác như thị quán? Lời Thích Ca? Bóng sương đồng làm sao có thể ngậm? Vậy ngậm được là ngậm cái gì? Phiêu bồng? Miên man bất tuyệt?... Thế mới thấy chẳng có gì để nói ngoài một bể cả mênh mông như mênh mông bể cả cho địa hạt thơ Bùi điên…

Nhưng theo ý tôi, "vui thôi mà" đó chính là khát vọng và bi kịch của một thi sĩ đã "tuẫn nạn trên lộ trình của chữ" (Nguyễn Hữu Hồng Minh)

Tuẫn nạn? Lộ trình? Chữ? Tuẫn nạn nghĩa là chết cao đẹp? Lộ trình là đoạn đường đi? Chữ là ngôn ngữ - một khối hàm hỗn bi thống chon von đứng trên đầu đỉnh núi chót vót cô độc? Không có khát vọng của Bùi Giáng đặt trên con chữ, cũng không có bi kịch nào cho đạo hạnh tựa thiên tiên:

“Ta cứ ngỡ xuống trần chơi một chốc

Nào ngờ đâu ở lại đến hôm nay!”

Đến là vì đã đến. Đi là vì đã xa ngái những tuế nguyệt tiêu tao, trường hận tuôn trào. Mê nguyệt lặn, Thực nhật qua, vời vợi bóng tà? Bùi Giáng không chú tâm tạo chữ mà chữ đến tâm ông, thân ông, ý ông như một ngẫu nhĩ tuỳ thời, nhảy múa đùa ca với kẻ rỡn từ trong ý, thân, tâm tuyệt hạo.

Vui thôi mà, là ngón tay chỉ cái rỡn không cùng, cái rỡn bi loạn, cái rỡn tịch hạp, cái rỡn não nùng… thẳng tới. Vui thôi mà, là Thôi Mà Vui? Mà Thôi Vui? Vui Mà Thôi? Là … Là như thế trỏ vào, chỉ đến? Xin đừng nói đến bi kịch vì cuộc đời Bùi đười ươi không có bi kịch nào, cũng chẳng có hài kịch, chính kịch gì ráo. Nó là một cuộc đời, và ông đã trọn vẹn hiến dâng cho đất trời uyên mặc cái tình chết lịm từ lúc bước chân ra. Chết lịm vì lỡ lầm từ muôn một tái sinh:

“Lỡ từ hạnh ngộ ban đầu

Lầm từ muôn một qua cầu Tử Sinh…”

(Huyền Nguyên)

Ước mơ của ông là tung hê hết chữ nghĩa để nhảy múa và hát ca… Ông chính là "người thơ" cuối cùng của một thế kỷ và đã ra đi giữa một thời đại đang ngày càng… (NHHM)

Phải, chí phải, nhưng cũng từ đây mà thấy, người viết này đã tự mâu thuẫn với những gì ông ấy vừa viết trên kia. Xin bỏ lửng hai chữ ngày càng cho nó trôi về vô vọng, tuyệt đối vô vọng. Người thơ trọn vẹn đã mang tuyệt bích xa mù đi mãi mãi, còn gì cho những giọt lệ trần gian tiếc nuối chút hương thừa?

Bùi Giáng sinh ra và lớn lên giữa “những dãy nhà rộng thênh thang tường xây bằng đá” . Thời niên thiếu giữa một thiên nhiên phong phú, nhiều sắc thái : sông hồ, đồi núi, ruộng nương là một thiên đường mà Bùi Giáng suốt đời hồi vọng, và gọi là cố quận.  (Đặng Tiến)

Thênh thang dãy dọc, rộng rãi nhà ngang? Lão Giáng nhà ta có bao giờ tự phát ngôn về gốc tích? Sinh từ sơ ngộ màu hoa, chết từ tử tận ta bà hỗn mang là cái tư nguyện suốt đời lơ lửng của gã giang hồ chịu chơi. Nhưng quả thật, hắn ta có mang giữa mình một dấu yêu cố quận. Cố Quận, hắn chuyên môn viết hoa hai chữ cố quận. Là vì sao? Sao vì lại hỏi vì sao? Có ai biết được tại sao thế nào? Cố quận phải chăng chỉ là ảnh hình của một nông thôn quê mùa chất phác mênh mông cỏ hoa châu chấu chuồn chuồn? Là mảnh đất từ bước chân ra, hay là yêu dấu đất hoa ngút ngàn? Ngút ngàn cũng phải, bởi đâu còn ai thấy mặt cố quận nó ra làm sao? Dài ngắn Nam Tào? Chạm tới là ngỡ như, đi vào là thực thụ. Đặt bước chân lên, đi bằng phiêu linh rì rầm âm vọng may chăng nắm bắt được mớ ảo ảnh hư phù. Nhưng rốt cục, cố quận cũng vuột mất, vụt bay, la đà siêu thực… Suốt đời hoài vọng, như cái lửng lơ sầu âm vọng giữa đêm suông… Thiên đường ấy lão Giáng nhà quê đã mơ thấy mình nắm tay cùng các má hồng thôn nữ, đài các tiểu thư nhảy múa cà rỡn tiệc tùng với Mâu Ni, Khổng Lão, Camù (Camus)?...

Mịt mùng một nẻo quê chung

Người về Cố Quận, muôn trùng ta đi

(Huy Cận)

Ấy ấy, chính nó đấy, kẻ về cố quận, còn muôn trùng phiêu dạt ta đi. Nẻo quê chung là quê chung của đứa nào? Hay cả thảy mọi đứa? Ta đi, là đi đâu? Về cuồng điên phố, rậm rịch phường, lệch lạc tang thương? …

Có lần, Thanh Tâm Tuyền gọi Bùi Giáng là “một thiên tài tự huỷ ghê gớm nhất của thi ca Việt Nam hiện đại” và là “một hồn thơ bị vây khốn”. Bị vây khốn bởi cái gì? Theo tôi, Bùi Giáng bị vây khốn, trước hết, bởi những hồi nghi, những dằn vặt… Có điều, không ai sống đến tận cùng sự hồi nghi, sự dằn vặt như Bùi Giáng. Thơ Bùi Giáng là những phún thạch phun lên từ hoả diệm sơn của hồn ông. Nhưng khác các nhà thơ khác, Bùi Giáng lại nguỵ trang thảm kịch của mình bằng một giọng cợt nhã, bông đùa. Trong một bài viết về Hàn Mặc Tử, sau khi ghi nhận thơ Hàn Mặc Tử là ''một tiếng thét và một lời than. Tiếng thét đầy máu, tiếng than tràn ngập hư vô. Lúc hãi hùng khiếp đảm, lúc quạnh quẽ lạc phách xiêu hồn'', Bùi Giáng nhắc đến thơ của chính ông, như một sự so sánh:

”Thơ tôi làm... là một cách dìu ba đào về chân trời khác. Đi vào giữa trung tâm bão giông một lúc thì lập thời xô ngôn ngữ thốt ra, phá vòng vây áp bức. Tôi gạ gẫm với châu chấu chuồn chuồn, đem phó thác thảm hoạ trần gian cho chuồn chuồn mang trên hai cánh mỏng bay đi. Bay về Tử Trúc Lâm, bay về Sương Hy Lạp, ghé Calvaire viếng thăm một vong hồn bát ngát, rồi quay trở về đồng ruộng làm mục tử chăn trâu. Làm mục tử chăn trâu không xong, bỏ trâu chạy lạc, phá phách mùa màng khoai sắn, thì tôi chạy về bẩm báo với ni cô cho phép con chuồn chuồn của tôi cư lưu một phút giây trong linh hồn bao dung phương trượng. Ni cô xua đuổi tôi thì tôi ra bờ sông nằm ngủ khóc một mình thơ dại giữa chiêm bao. Trong chiêm bao, thơ về lãng đãng thì từ đó vần bất tuyệt cũng lãng đãng chiêm bao.”_ (Nguyễn Hưng Quốc)

Thiên tài tự huỷ? Tâm hồn nguy khốn? Có ràng buộc nào đã được mang lên vai để mà gánh nặng? Có hoài nghi nào đã dày vò để mà vây hãm linh hồn gã du tử hoang đàng? Sống trong tận cùng hoài nghi? Không, lão-đạo-sĩ-điên đã khật khùng đem sự điêu linh cuộc đời ra mà bỡn cợt như múa trên tay cây phất trần màu nhiệm, làm loé mắt thảy thảy mọi nguy cơ thập thành. Những con ngươi đã chẳng còn ánh sáng, cái chết đã từ vô tận nảy mầm. Giáng cũng đã nói về Hàn Mặc Tử với đại ý, Hàn là kẻ điên, và muốn hiểu người điên ấy, hãy thử lân la làm người điên như Hàn. Vậy thực là nguy, chí nguy, khi kẻ tỉnh nhìn người điên đàm bàn phán luận? Đã hẳn. Tiếng “hò tắc”, “hò rì” của thằng mục đồng trên ruộng, phải chăng chỉ những gã quê mùa từng cuốc bẫm cày sâu với con trâu chăm bẵm, mới hiểu ra được lẽ đi chậm đi nhanh qua cái lời vô nghĩa như là…?

Đâu là Tử Trúc Lâm? Chốn nào là Sương Hy Lạp? Hay là Trăng Tỳ Hải? Sương Bình Nguyên? Vì đâu Vân Mồng thi sĩ dịch Othello của W.Shakespeare thành Hoa Ngõ Hạnh? Dịch chơi? Ni cô thượng thừa phép Phật đã hoá biến cho chuồn chuồn châu chấu mang trên cánh mỏng những âm hao vô tích về vân mấn miên miên? Chiêm bao thơ dại, vì thơ dại là trẻ con không toan tính, là ngây thơ bình minh trên đồng lãng đãng bất tuyệt say mê? Chiêm bao, vì Nam Kha phiêu du hoè huệ lấn chen vào những ranh giới thực tại chơ vơ? Chiêm bao vì một cuộc đời phải chăng cũng chỉ là mộng huyễn xa vời, như tia chớp vụt băng qua bầu không trong đêm giông âm u? Hành trình vô tận đã hơn 5 tỷ năm, sá gì ba vạn sáu ngàn ngày? Dù ba vạn sáu ngàn lại là một vô tận trong từng sát-na tích tắc?

Song tôi có cảm tưởng ít có ai bị ám ảnh bởi vấn đề ngôn ngữ một cách nặng nề, triền miên như Bùi Giáng… dường như công việc làm thơ chủ yếu là một cuộc hành trình vượt qua ngọn đèo cheo leo của ngôn ngữ trước khi là bất cứ một cái gì khác. Ngọn đèo ấy không những cheo leo mà còn mù mịt, thăm thẳm…

Bùi Giáng lại có vẻ rất coi thường cái việc làm thơ ấy và chắc chắn là không mấy tin tưởng vào khả năng thể hiện của ngôn ngữ.Bùi Giáng xáo trộn chữ nghĩa để nói lên một sự thật: ngôn ngữ đang bị xáo trộn, đang bị tha hoá… ngôn ngữ còn có tác dụng ngược lại: nó che giấu sự thật… _ (Nguyễn Hưng Quốc)

Bùi Giáng đã chấm ngòi bút nào vào mực se sắt, để viết ra câu thúc giục sương mù? Phố phường nào đã mọc cỏ quanh năm? Ngôn ngữ trong-tay-người-điên khác nào những thứ đồ chơi trẻ con mà có suy nghĩ để vượt qua? Không vượt qua thì còn đâu chỗ để cho những khái niệm cheo leo thăm thẳm? Sự thật nào để che giấu? Tự thân ngôn ngữ trong thơ Bùi Giáng đã là phù phiếm lung tung lẫn lộn, thế thì bằng cách nào Trung niên thi sĩ lại bị ám ảnh triền miên? Nói Bùi Giáng không tin vào khả năng thể hiện của ngôn ngữ lại càng không nên hơn nữa. Không phải là không tin, mà trái lại, Bùi Giáng tỉnh táo một cách say mê biết rằng, ngôn ngữ như một cây cầu bắc qua bờ kênh siêu thoát, phổ độ kiếp nạn nhân sinh loạn trầm mê muội. Phương tiện rốt cuộc không bao giờ là cứu cánh, nên lắm kẻ bảo rằng, Giáng chỉ là người mất lòng tin vào chữ nghĩa, và phá phách chữ nghĩa, khạc nhổ vào chữ nghĩa đấy thôi…

Giáng xáo trộn chữ nghĩa cũng chẳng nhắm vào việc sẽ nói lên chữ nghĩa đang bị xáo trộn, tha hoá… Khi đã là một trò chơi, thì mọi xáo trộn lăm le càng làm cho mọi thứ trở nên tối tăm hơn bao giờ. Khi nghĩ đang bị xáo trộn, đang bị tha hoá nghĩa là mặc định một luận thuyết, ngôn ngữ phải đẹp, phải trong, phải mong manh, phải lộng lẫy, phải nói lên hết sự thực… Sự thực là sự thực, tầm Không, mọi khái niệm đều mất tích dưới tiếng sấm của mù sương vô bờ đang tràn lan, khi hiện lên một tiếng Thơ vang dội…

Họ Bùi từng gián tiếp trả lời câu hỏi về tên tuổi của mình:

Hỏi tên, rằng biển xanh dâu

Hỏi quê, rằng mộng ban đầu đã xa

Gọi tên, rằng một hai ba

Đếm là diệu tưởng đo là nghi tâm.

             Ta làm gì có tên, có quê? Tên ta đó, quê ta đó, biển dâu xanh hoá thân từ những tang thương kiếp người, trong dòng sông nguồn mạch nào chảy từ muôn ngàn cổ độ. Mà nói cho cùng, thì quê hương rốt ráo của mỗi người là ở đâu các ngươi có biết chăng? Muộn cuộc tồn sinh để đón lấy vang động biến cố của Tạo Tác, là ý muốn của “gã cà rỡn” kia trong cõi tạm sống-chết đấy thôi! (Nói như chính lời ông là mượn Tại Thể để đón Tồn Thể (Hoạt Tinh Thể) uyên nguyên trong ngần bất sinh bất diệt. Hoài Khanh có hai câu thơ:

Qua sông là một nhịp cầu

Qua tôi là một mối sầu vô chung

Nhịp cầu là một cái gì để qua sông, thì kiếp sầu vô chung này, kẻ nghệ sỹ xin gánh để thấm đẫm nhân sinh luân hoán phai phôi; là niềm se sắt chờ mong trong kì vọng lơ lửng, lửng lơ…

Thật sự của cái ngông kiêu cuồng kia, là tinh thần phóng dật như Lão Trang, lại mang Thiện Tâm của Đức Cù Đàm, và đằng sau vẻ ngang tàng kiêu bạc là một trái tim mong manh như thuỷ tinh, vô cùng dễ vỡ trước những quẩn quanh của kiếp người phù thăng. Trái tim kia, quá tinh tế, linh mẫn, nên luôn quắt quay khôn nguôi trước những niềm bi cảm trên ngã đời luân lạc, một hôm đứng sững lại giữa Tinh Sương Hoằng Viễn…

Chỉ là họ Bùi đã tuân theo trò chơi của Hoá Nhi. Thử hỏi, Mã Giám Sinh là ai? Truyện Kiều đã dựng lên chân dung một gã sở khanh đưa nàng Kiều bước chân vào đoạn trường 15 năm lưu lạc. Từ biệt ly gia đình, Kiều đưa mình vào ruồi nhặng phủ giăng. Gã ấm ớ về thân thế có phải là tự dưng Nguyễn Du muốn thế? Có lẽ, có hai lý do để cụ Nguyễn nhà ta viết vậy. Một, Mã Giám Sinh là thằng trộm phấn buôn hường, không muốn cho người biết lai lịch mình. Hai, Mã Giám Sinh là đại diện cho cả một Nghi Ngẫu Tồn Sinh rất mực cát lầm đầy đoạ đẩy đưa. Từ họ Mã, nàng Kiều đi mãi trong gió cát bơ vơ, có lúc chết đi sống lại, có lúc ngỡ được gặp hạnh phúc cứu vớt, để rồi trầm thống u nùng mải miết đến lúc gặp Đạm Tiên bên dòng Tiền Đường, cuộn tấm thân vùi trong sóng nước thả trôi. Thằng họ Mã oan nghiệt? Hay Con Tạo xoay vần trớ trêu? Hoặc Trời Xanh quen thói má hồng đánh ghen? Gì gì đi nữa, thì cái nguyên do đầu tiên cũng chính “cái tên ỡm ờ rằng huyện Lâm Thanh cũng gần”. Bùi Giáng dường như tâm đắc cực kì với vai trò thằng họ Mã, nên viết riêng một bài “thắm thiết” tặng gã như đã thấy bên trên.

Hỏi rằng: người ở quê đâu

Thưa rằng: tôi ở rất lâu quê nhà.

Từ ''ở rất lâu quê nhà'' đến ''mộng ban đầu đã xa'', tư tưởng của Bùi Giáng đã vượt biên, lấn sang một tầm khác. Với một sức oằn khác. (Nguyễn Hưng Quốc)

Đúng là Bùi đười ươi rất ám ảnh bởi vấn đề quê hương như lời tác giả, nhưng ấy chính là cố quận quê chung, chứ chẳng riêng một lý do cỏn con nhớ quê như người ta nhớ nơi cắt rốn thuở oe oe mấy tiếng chào đời. “Ở rất lâu quê nhà” so với “mộng ban đầu đã xa” nào phải là hai ý khác hẳn nhau? Nói tới sự vượt biên, lấn tầm là nói đến sự phát triển tầm thường của ý thức. Sức oằn nào? Mà khác? Mộng ban đầu đã xa có phải là đã muôn trùng xa ngái những sáng láng bản lai diện mục? Tôi-ở-rất-lâu-quê-nhà có phải là một tên khật khùng đã mang cái nòi-tình ban đầu mà đi hoài giữa chiều phố thị đìu hiu nhân ảnh mập mờ? Hai tiếng quê hương phải là dễ hiểu như một ước vọng bình thường của những khách xa nhà, nhớ cô em mọi đã từng yêu thương?

Dẫu sao, ở đây, điều quan trọng nhất là câu cuối cùng: ''đếm là diệu tưởng, đo là nghi tâm''. Mọi sự phân biệt đều bị xoá nhoà. Tôi cho đây là đặc điểm nổi bật nhất trong phong cách thơ Bùi Giáng: thơ Bùi Giáng chính là sự xoá nhoà của mọi đường biên quen thuộc...

(Nguyễn Hưng Quốc)

Đếm là diệu tưởng, đo là nghi tâm. Chính ấy đấy, hột mù sa nào đã ló khỏi hai mép bờ mương giữa đầu tường lửa lựu. Càng thấy rằng, nói tới một sự phân biệt, so sánh nào thì càng xa dần thơ điên lô hoả thuần thanh của họ Bùi. Mọi sự phân biệt đã bị xoá nhoà, thì còn đâu chỗ để mà lấn tầm, vượt biên như chính tác giả vừa nói ở trên? Chính cái nói đã tự mâu thuẫn và không thấu đáo minh bạch, lòng vòng, thì mơ gì nhìn nhận, phán xét, như kẻ trịch thượng, đứng bên trên ban bố lời khai thị cho nhân gian mở mắt về Bùi Giáng? Chỉ thiên tài mới nói được cái chân không diệu hữu của thiên tài qua lời vô cực, ý vô thanh, tâm vô tức mà thôi. Có những trớ trêu lộn gan như thế nên Bùi Giáng mãi mãi là huyền thoại, mãi mãi là người khùng thập thành như ông thừa nhận? Mãi mãi là điên loạn siêu việt tươi vui như trẻ nít ngô nghê? …

Lời tỉnh táo, lời mê man

Điệu thê thiết rống điệu bàng hoàng ca…

Điệu nào thê thiết mê man, lời nào tỉnh táo bàng hoàng trong mơ? Chẳng có lời nào, hoặc vì có cả hai. Dù thê thiết, dù trường đoạn là đà lả lay, thì mọi giấc mộng cũng kéo tuột con người đi về những ngã u mê vô minh ta bà! Đứng trên cả hai loại ý niệm đau thương và hạnh phúc, mà chính mình còn không tự khái niệm được điều đó, chính là tâm tư của lão điên say tỉnh tỉnh say mơ mộng khật khùng… Nói như Phạm Công Thiện, chính là phá huỷ đến tàn khốc, phá huỷ cả những tư tưởng phá huỷ, để đi vào với cầm ca thi nguyệt mù sương lồ lộ nét ngọc ngà khe mương đào nguyên phong nhị phiêu bồng lâng lâng… Bùi-điên làm cho mọi thứ trở nên nhập nhằng, chẳng phải vì thật sự điên, mà vì muốn làm rõ cái trăm sự dở hơi của bọn bới gốc tìm ngọn chữ nghĩa học đòi. Luận lý học trong tay Trung Niên thi sĩ thành ngọn roi quất vào mông lũ học giả ngông nghênh cứ hay trích dẫn khoe mẽ hàm hồ hổ lốn cỡm kệch sáo mòn thái thậm ngu si!

Dù sao, tôi nói dù sao, bởi vì thiên hạ vốn ưa thích dù sao. Cho có mạch lạc. Chứ thật tình tôi chẳng rõ sao gọi là mạch lạc liên tục ngụ trong tính tình của ngôn ngữ dù sao dao sù. (Bùi Giáng)

Cái này mới chính là ý Bùi Giáng muốn tỏ thị, nhưng nghe rồi quên ngay, như tên đãng trí, hoạ may còn lững thững nắm bắt, lơ đễnh rỉ tai được điều gì của Ngàn Thu Rớt Hột Mưa Nguồn… còn âm vọng, chảy từ mạch nguồn khiết trong sơ ngàn cổ độ đăm đăm hiện về… Một mạch nguồn bất tuyệt miên trường bất dịch nhưng lại thay đổi biến chuyển không ngừng hằng phút hằng ngày hằng mỗi chớp mắt nguy nga nguyên truyền. Điều này có thể tạm hiểu như là tư tưởng của Paménide chọi nghịch tư tưởng Héraclite, tác giả của câu nói nổi tiếng mà nhiều người hay đem ra dạy đời kẻ khác: “Không ai tắm hai lần trên một dòng sông.” Vừa thay đổi liên miên bất tuyệt lại vừa nguyên truyền nguy nga, là cái quái thế nào? Tầm phơ tầm phào lộn xộn mơ hồ hỗn độn phi lý … đấy chăng? Ưh hưh, có thể như thế lắm thay! Dù Dịch Thể, hay Thường Thể, rốt cục cũng chỉ là cái ý giỡn chơi bồng phiêu của những kẻ rãnh rỗi nói lối bâng quơ trà dư tửu hậu !? …

Ngàn năm độc đối riêng hàng

Tờ xanh ứa lệ đẫm trang xuân đầu

Tờ xanh ngàn năm riêng hàng, viết lên lời thống ca trên ngày mộ địa, Bùi Giáng trở thành người điên đi chân trần giữa cát sa mạc hư vô thăm thẳm dặm dài mà độc thoại riêng tây. Nói một mình, cô độc trơ trọi, tiếng nói vút lên chót vót, rồi sa xuống thâm sâu, nghe lạnh cả sống lưng như tiếng ca não nuột của người xẩm mù trên hè phố trong nhập nhoạng buổi chiều ray rứt đứt ruột tang thương buồn tủi biệt ly tháng ngày! Như cái lời nào trong Cổ Văn: “Hữu thì trực thượng cô phong đỉnh, trường tiếu (khiếu) nhất thanh hàn thái hư…”
Bởi chăng cái lời xuất phát từ Tâm, đi thẳng đến Tâm, đành chịu những phong ba của thị phi điên cuồng gánh chịu ngậm tăm? Gánh chịu, bởi hiểu thì hà tất phải thị phi điên đảo lốc xoáy lầm lạc luôn luôn, khích bác câu nệ thường thường…

Tặng nhau từ ngữ lạc lầm

Cũng xin hồng lệ hãy đầm đìa tuôn…

Hồng lệ hay huyết lệ? Bình minh một sớm tinh sương? Hay hoàng hôn thắm dạ trường sầu đau? Từ ngữ đã lạc lầm, còn chỗ nào cho lời tỏ ngoại ý, hiện thị lõi minh triết sạch thơm vô ngần nắm bắt với đôi tay trần lấm bụi cuộc đời giành giật đuổi xua hững hờ? Khi tặng cho nhau đôi dòng lầm lạc, là lúc phải chăng đã biết những vùng réo rinh gào gọi của biển động trời sôi sẽ úp chụp lên đầu? Tâm ai oán vô thanh về vân mấn, dòng hồng châu phủ suốt những bình nguyên? Ra đi từ những vùng miền, giọt sương lìa lá hoá điên dông dài. Tóc xanh phủ dựng vân đài, phiêu du bất tuyệt dấu hài cỏ bay. Giáng điên ngất ngưỡng tỉnh say, ôm bơ vơ mộng nghịch cùng ngày tháng năm? …

Khoa học giết người... khoa học ngây thơ được phép không ngờ... đã hồn nhiên gây bóng tối.
Triết nhân nếu có sử dụng luận lý học thì bao giờ cũng sử dụng với những hậu ý, coi luận lý học như một phương cách tạm thời giúp ta đạt được một cái-gì-khác lung linh hơn...Từ bao nhiêu thế kỷ tư tưởng của tinh anh đã hao mòn trong vòng vây của luận lý. -Bùi Giáng-

Quất roi vào luận lý học, nên mới có chuyện bị thiên hạ gọi điên, mắng khùng. Giữa một trời cuống quít những chạy đua, mà sự-tỉnh-thức bị gọi là điên, sự-thông-tuệ-bát-nhã-quán-hạ bị gọi là ngông ngạo, thì người-nghệ-sỹ-đích-thực còn đâu chỗ để tồn tại giữa cõi miền phủ lấp hình dáng con người? Khoa học gây bóng tối, vì khoa học trở thành tên tội đồ ngây thơ dưới bàn tay thúc đẩy của vô minh hiện đại. Luận lý học như một thanh bảo kiếm trao nhầm tay cho quỷ dữ múa may gây tang tóc vô bờ. Khổng Tử bảo “nhân chi sơ tình bổn thiện”, ấy là muốn nói cái gì vậy? Câu hỏi mọc ra, bản tính là gì? Có trước hay có sau? Tồn tại mãi mãi, hay biến đổi qua từng ngày cho đến lúc tuyệt tăm tuyệt tích như cây kim chìm dưới đáy bể hút sâu? Ngọng nghịu cả một lũ. Bởi, đã hỏi rồi! Làm sao có lời đáp? Sự sáng láng bản thân không hàm chứa những nghi vấn khả giải, không có chỗ cho sự tơ hào ý niệm vấn vương. Cái gì khác lung linh hơn… là cái-gì-khác-lung-linh hơn???

Thế giới có những đường thẳng không? Có những vô hạn nào? Những hữu hạn ra sao? Hãy thử nghĩ về những cơn mưa. Mưa vì có mây, có mây vì có hơi nước, có hơi nước vì có sông hồ ao biển, có biển ao hồ sông vì có mưa và những nguồn mạch tươi trong. Vòng tròn luân chuyển. Có quy luật nào như một đường thẳng tuyệt đối kéo dài ra vô tận như Hình học, Toán học, Hàm số, phương trình và tập nghiệm chính xác như một mũi tên trúng ngay hồng tâm? Hỏi: “ Mũi tên sẽ bay tới đâu khi đã nhắm đúng ngay hồng tâm một-cách-hoàn-toàn-chính-xác?” Mang theo câu hỏi, chết ngất suốt đời, mê muội suốt kiếp, khủng khiếp tan hoang, mộ địa dã tràng…

Vì có những âm mưu làm rõ ra những uyên-mặc-bất-khả-giải mà Mạnh Tử đào mồ chôn tư tưởng Khổng Khâu; Trang Tử với Nam Hoa Kinh làm nhức buốt tim óc Lão Tử, nếu chẳng may lão còn sống cho tới ngày chứng kiến sự ra đời của nó. Chuyện này giống như lấy bàn tay lấm lem nhọ nồi, mà đưa lên mặt, hòng xoá được một vết nhọ nồi khác đang ngự ở đó; hoặc khạc nhổ thẳng bãi nước bọt lên trời, nhất định nước bọt lại rơi ngay mày mặt ngây ngô. Chợt nhớ tới Trịnh: “Mỗi khi ý thức được vót nhọn người ta có cảm tưởng sẽ bắn rụng những niềm tuyệt vọng chung quanh. Nhưng hỡi ơi, niềm tuyệt vọng đã ẩn trú trong đường bay của ý thức đó.”

Rồi nhớ tới Giáng:

Gío lay lắt bốn phương về dồn tụ

Bụi thu mờ ai phủi vơí hai tay…

Chính trong mỗi câu hỏi và mỗi câu trả lời đã mang theo một ngộ nhận khủng khiếp. Một ngộ nhận lớn lao. Một ngộ nhận như định mệnh, vì đấy mà đưa đến những chân trời sai biệt từ trong một phần tư kẽ tóc đường tơ.

Cũng chính từ đấy, ta nghe Bùi Giáng hỏi han:

“Bây giờ em đứng nơi đâu.

Cỏ trong mình mẩy em sầu ra sao?

Gắng thu xếp gấp rồi vào. Tấm quần năm trước phai màu rồi phải không? Trong này thiên hạ rất đông. Ăn mặc thật đẹp nhưng trơng không mặn mà bằng em.”

“Về sau khắp bến giang hà

Nơi nào cũng thấy ngọc ngà đèo truông”

Hậu ý nào đứng đằng sau những câu chữ ngỡ như là …? Từ câu hỏi mở ra một bờ vực thẳm chông chênh hun hút., một miệng núi lửa sẵn sàng phun trào những hoả thạch dung nham vùi hết mọi thứ xuống đáy sâu thảm hoạ. Đáy sâu thảm hoạ. Cốt lõi của hố thẳm chính là sự hiểm nguy của bước nhảy như lời của Bùi thi sĩ từng viết trong một lá thư cho giới văn nghệ Tây Phương. Bước nhảy của con ếch vào chiếc ao cũ:

“Ao cũ,

Con ếch nhảy vào,

Vang tiếng nước xao… ”

Như trong một bài hài cú Nhật?

Ngọn cỏ trong mình mẩy của cô em băng trinh tuyết nguyệt sầu hoen? Vì sao mà thu xếp gấp? Phải chăng có một tột nguy nào đang diễn ra nơi đây? Tấm quần năm thước phai màu vì chuyện gì hả em? Thiên hạ đông tại sao anh không thể thấy mặn mà như cô em mọi nguyên sơ nơi xóm làng thôn dã? Bởi lẽ nào cứ nhìn đâu cũng thấy ngọc ngà đèo truông? Đèo nào, truông nao? Phải chăng đã cách xa lắm lắm như một “xứ Đoài mây trắng” và vì lòng anh tuyệt không nghĩ đến ai khác ngoài em-thôn-nữ-băng-trinh mà gây nên nông nỗi ám ảnh đến độ nhớ nhung hoài vọng điên rồ? Để thiên hạ phải chê cười tấm lòng chung thuỷ trong anh? Em thật tệ, không nói mà im hơi tuyệt lặng, để ngày âm u như đêm tối lu bù, chẳng còn thấy rõ mặt người, anh nhìn cứ ngỡ đười ươi thị thành!

“Em Mọi man sơ nay thay những kiều nữ môi son má phấn Kim Cương, Malyn MốngLồ, Bizít Bàđơ?... Thơ lại thơi thới, hân hoan, giản dị, thực thà, ngộ nghĩnh và trẻ thơ… Sao trẻ thơ được thế nhỉ?”-Nam Dao-

Trẻ thơ vì thơ trẻ bông đùa? Trẻ thơ vì thiên hạ ùa vào trông ra? Mù sương rớt giọt mù sa, tư lương môi thắm thôi mà có chi!? Lỡ mai quên buổi xuân thì, ghi câu vàng đá nhu mì hiền ngoan, lỡ mai chết giữa loạn tràng, anh đi như thể vì nàng anh đi… Chất thơ trẻ nếu mất, thì Bùi Giáng già nua và chết từ muôn vạn kiếp, có còn đâu cho những thi phị điên rồ khích bác ganh ghen? Chịu thôi, cái trầm trọng thơ trẻ, nếu học được bằng những sách vở ngập tràn, thì Trời xanh kia dễ thương biết mấy, Đất dày kia đâu có buồn thương:

Đất hoa khóc vĩnh biệt người

Ngàn cây cố quận đôi lời sương thu …

Nhớ người từ những buồn vương, xa người từ thuở đoạn trường diễn ra? Diễn ra muôn một ta bà, diễn ra cái cảnh tâm là nghĩ suy? Cao xanh có biết được gì, lời anh trong cỏ xuân thì du dương? Anh đi suốt những ngả đường, từ ly chia cách xót thương Thuý Kiều, ta bỗng thành kẻ lắm điều, nói năng như thể tự thiêu lấy mình? Bớ làng, bớ xã đinh ninh, xôn xao nghi vấn riêng mình anh điên? Anh điên như thể tự nhiên, anh điên như thể mọi miền Tồn Sinh? Anh điên đánh mất chính mình, nhân gian khóc mướn luỵ tình ni cô, anh về tuyệt tích hư vô, bâng quơ trầm mộng hồ đồ giỡn chơi? Em này em, đã tơi bời! Còn chi nhất thể rã rời chia phân?

Từ một cội, những đường bay như vết thiên di, vẽ chằng chịt trên bầu thiên không ngắt tạnh âm hao, mà lưu lạc? Mùi dư hương quấn quít chẳng còn nhiều để mà có thể nhìn ngó ra kỉ niệm. Cổ độ vẫn cứ trôi hoài trong bàn tay cố nắm bắt cho được phù du giữa hư không mộ địa? Hố thẳm tràn lan, tràn lan địa ngục. Đành chia lời cho ngôn ngữ điêu linh, mà điêu linh cũng lắm sự tình, điêu linh đã lắm tư tình riêng tay? Giáng điên là kẻ bị đày, rửa cho sạch tội trời dày đất sâu? Em về đi, kẻo mưa mau, lá thu còn nhớ những câu thì thầm? Anh bỗng thành kẻ tình câm, miên du giữa phím dương cầm cỏ lau. Em đi xuân biếc rơi màu, mùi phong lưu úa bên cầu gió mưa? Khóc bao nhiêu nữa cho vừa, nói bao nhiêu nữa cho vừa lòng nhau?

Nói chi cũng đã phai màu, tóc xanh đã bạc mái đầu sơ sinh, trang thư thấm đẫm xuân tình, lời thơ thấm đẫm khổ hình tang thương, đành thôi chào giữa miên trường, từ bi rớt hột phố phường tanka? Mùa xuân bước tới như là, ban sơ ngõ hạnh tài hoa bạc phần… Này, em, anh lỡ lần đân, nói đi nói lại mấy lần thế ni, lỡ em thương được anh vì tâm tư ý nguyện thì đi về cùng, nếu lòng em cũng bung xung, như anh cà rỡn ngày cùng với năm, thì thôi anh chịu ngậm tăm, mà cười hô hố cho râu cằm bớt thưa!

Bùi Giáng nói thế đấy, trong chiêm bao tôi gặp anh. Tôi chiêm bao rất nhẹ nhàng, thấy anh giấu một điệu xoang mê nùng. Mà chịu không bước tới nắm tay anh được, tôi đành tỉnh giấc, để biết rằng anh đang sống, đã chết giữa những thị phi tanh bành phân tích. Một đời anh ghét tích phân, nên nếu anh mà sống lại chắc cũng bị anh vần cho ra tương? Mi là chi mà dám nói đoạn trường? Qua mặt những vị vẫn thường chửi tau?

Giật mình thêm một cái nữa, tôi tỉnh mộng. Anh đi rồi, tôi biết, anh đi cái hồi năm chín tám, cuối thế kỉ hai mươi khoa học rầm rộ mở ra những chân trời, những thiên hà bát ngát, những tầm bay vĩ đại vào thế giới xa xăm. Tôi hoài nghi vì, có những thế giới xa xăm ở rất gần, ngay đây, mà tôi, và anh, và mọi mọi đười ươi đành ngớ ngẩn hỏi nhau: đâu rồi, đâu có, đâu đâu?

Thêm một cái giật mình, tôi thấy tôi đang ngồi viết giữa đêm. Hoá ra nãy giờ tôi vẫn đang ở trong mộng. Chợt tôi nhớ cái câu mà anh trích dẫn của Ngoạ Long Sinh, một trong ngũ đại gia kiếm hiệp:

Bách niên nhân sinh nhất giác mộng

Vạn lý hà sơn nhất cuộc kì…

Mộng? Oái chao mộng! Mộng trung? Là trong mộng hoài nghi? Hoài nghi cũng bởi tại vì, bàn chân tôi cứ xoay đi nghĩ về? Nghĩ về những mộng mê đau, cành hoa rớt cội cỏ lau ngút ngàn!? …
Mộng mê đã hẳn, nghĩ về mộng mê càng đau đớn khôn hàn. Nối tiếp từ những riêng hàng vô thanh…

Sống với thơ, giỡn chơi với ngôn ngữ để tạo nên thơ. Chữ nghĩa của Bùi Giáng lúc nào cũng có một điều gì đó rất dị thường. Ông chỉ cần sắp đặt những đề tựa từ mục lục một tập thơ của một tác giả khác thì đã mang lại cho chúng ta một bài thơ tuyệt đẹp.

Từ Nguyễn Du đến Bùi Giáng, đường bay của thơ thực là kỳ diệu, mênh mông, vô lượng. Ông là chiếc bóng của Nguyễn Du, hay chính ông đã đẩy Nguyễn Du đến cùng thể tính của thi ca, làm lồng lộng, chất ngất một hồn thơ nước Việt.

Nói như thế cũng bằng thừa. Bùi Giáng có lẽ sẽ ngất đi không chừng vì điên, chạy một hơi xuống Biên Hoà Viện Bịnh như ông nói. Cái tài của Bùi Giáng ấy chính là, ấy chính là… ông đã làm thơ. Thơ ông bất khả diễn giải, là những mặc khải vô âm. Tất cả nằm trong trọn vẹn trong khối nguyên thể thơ. Đụng tới là phá tan chiếc áo vẹn nguyên lành lặn. Từ Nguyễn Du đến Bùi Giáng, một đường bay. Có lẽ đúng, nhưng đúng hơn là một di nguồn. Chúc thư để lại của Nguyễn Du, Bùi Giáng đã thừa hưởng bằng cộng nghiệp tài hoa của mình, bằng giọng văn nhì nhằng, giọng thơ lăn nhăn, của một tâm hồn Quảng đặc sệt nông dân.

Có ai bước chân từ Sài Gòn mà một lần rong chơi khắp những rừng rú khe truông đất Quảng, đặc biệt là từ Duy Xuyên ngược dòng Thu Bồn về sông Yên (nay là sông Vu Gia), rồi theo mãi lên sông Côn, sông Bung, Hòn Kẽm, Đá Dừng… sẽ thấy một mênh mông nguồn nước, một yên lặng tịch mịch trung du trải dài qua những làng tơ tằm vang tiếng khung dệt, những nương dâu xanh ngắt bãi cát ven sông… thì từ đấy hiểu thêm về gốc ngọn của một tinh văn dung dị. Dung dị, chứ không hề dị thường quái đản như lời nói của những kẻ dở hơi cứ phỉnh nịnh ngôn ngữ, lừa gạt người đời bằng những ngôn từ lập lờ…

Một linh hồn được khai sinh như thế, giữa những biển dâu ngăn ngắt, những bồi lở sông bãi thường niên qua mùa lũ lớn, thì biến động âu cũng lẽ thường nhiên thế thời. Một Nguyễn Du, một Bùi Giáng, hay một Nguyễn Bùi Du Giáng rất đỗi bi thương? Những thiên tài, là con của đất trời, chỉ có đất trời mới ghì giữ nổi cơn quắt quay vô thượng của tấm lòng đứa con, như cha mẹ nhìn sự lớn lên đầy biến động của con, ngậm ngùi vì lỡ trót đã sinh con quá tài hoa nên mang phước bạc. Và chỉ có lệ đất trời, lệ mênh mông, mới có thể xoa dịu được những đớn đau khôn tả, khôn diễn, khôn phát, khôn thâu… trong những hồ nghi nhân thế như kia. Bùi Giáng không là chiếc bóng của Tố Như, càng không phải là người đẩy Nguyễn Du lên tới tận cùng tinh thể. Đã là Tinh Thể, còn gì nữa mà đẩy lên đến tận cùng? Và đã không là Tinh Thể, thì có cách nào cứu vãn được sự tình bằng dăm bảy lời vẽ rắn thêm chân? Cái hoạ của người bình loạn ấy là chỗ đấy, đừng múa may mà hòng đánh trống qua cửa nhà sấm. Không chừng, lão Thiên Lôi thức giấc, giáng cho một búa thì không gì tai ương, không gì dở hơi bằng. Nên mới nói:

Trà đêm ước vọng thanh cao

Đàm văn luận cú là đào huyệt sâu......

Trà thơm nhấp một chén rầu

Đàm thi luận tứ dừng làu bàu thôi -HN-

“Bà Bùi Giáng qua đời cách đây nửa thế kỷ, cảnh ly tan đó đã xô đẩy Bùi Giáng đến những đổ vỡ cùng cực. Bóng dáng người nữ ám ảnh ông suốt đời, để rồi từ đó ông sẽ nghiệm ra được một cách vô cùng sâu thẳm về tính nữ, về nguyên lý mẹ.

Giữa những vần thơ điên của ông, đôi lúc chúng ta sẽ tìm thấy những câu thơ vô cùng kỳ diệu nói về bà mẹ thiêng liêng ấy, tất cả đều như rạo rực, sinh sôi, triển nở.

Một hôm nào em mở cửa đầu khe

Và bữa đó đến bây giờ cỏ rạ

Thi nhau mọc mặt trời lên lả tả

Bông lúa chín trong rừng kêu tiếng lá

Chóc chim xanh đòi đẻ trứng bây giờ

Em là em anh đợi khắp nẻo đường

Em có nụ cười buồn mây mọng

Em có làn mi khép lá cây rung

Em có đôi mắt như sầu xanh soi bóng

Hồ gương ơi! Sao sóng lục vô chừng!

......

Em ở lại với đời ta em nhé

Em đừng đi cho ta nắm tay em

Ta muốn nói bằng thơ bay nhẹ nhẹ

Vào trong mơ em mộng rất êm đềm

Ta sẽ đặt mười ngón tay lên mắt

Để nhìn em qua khe hở du dương

Vòng theo máu hai vòng tay khép chặt

Ồ thưa em ta thấy mộng không thường

Vừa nói xong, đã thấy có người đứng ra nói nhăng cuội rồi thấy không? Oái ăm thật đấy, thật đấy! Không tin thì là giả cũng chẳng sao…

Nhưng mà, cái lạ lùng tự dưng nảy mầm lên một câu hỏi:

Nguyên lý Mẹ là gì?

Tính Nữ là thứ chi chi?

Đạo Đức Kinh của Lão Đam có nói đến Huyền Tẫn. Trong Hán ngữ, Huyền là nguyên lý sâu thẳm. Tẫn là con thú giống cái. Nghĩa lý sâu thẳm của con thú giống cái? Con thú giống cái có cái gì để sinh ra nghĩa lý sâu thẳm? Là mẹ của những đứa con? Mẹ là ai? Là người sinh ra ta, sinh ra từ một tế bào trong dạ, hoàn toàn có quyền phủ quyết ta nếu mẹ thấy không bằng lòng. Nhưng thường là mẹ rất Bao Dung. Mà mẹ, chỉ đơn giản là mẹ? Hay mẹ là Mẹ? Là một Tượng Trưng siêu hình còn lớn hơn cả mẹ?

Tính Nữ, làm ta liên tưởng tới truyện ngắn “Cánh Tay” của Kawabata. Một cánh tay đẹp như mộng phù du, lại biết co rúm sợ hãi khi chàng kia ôm cánh tay trong người, đi qua những ga tàu điện, khi giông gió nổi lên trong đêm mưa… Cánh tay là một cánh tay? Là một bộ phận trong mình mẩy một người con gái? Là cái đẹp nhất, thánh thiện và yếu đuối nhất? Hay là một khát vọng về cái đẹp đến vô tưởng, cái đẹp lấp ló nơi những mù sương chiêm bao? Là một bản tính nữ đại diện đặc trưng nhất cho một Người – Nữ – Hoàn – Hảo?

Lại thêm một thằng câu hỏi thậm thụt đầu tường: “ Phải chăng Bùi Giáng luôn luôn bị ám ảnh bởi bóng dáng của một người nữ trong suốt cuộc đời du tử hải hồ của mình?” Câu trả lời là phải, vì mật độ của em gái, em mọi, mẫu thân, nàng… xuất hiện thường trực. Thế ấy, thì có phải Bùi Giáng luôn khao khát về một nàng thiên hương kiều diễm Thuý Kiều? Cũng phải nốt. Nhưng lại có thêm một thằng kia, tửng tửng hỏi lại rằng: “ Này, thằng kia, mày nghĩ thế ư? Ngu si dốt nát cũng thấy gã kia rất ba lăng nhăng, rất cà rỡn, hắn nói lung tung hết cả lên, thế mà mi tin hắn ư?” – Tin chứ, hắn nói mà không tin thì còn biết nghe ai để mà tin? – Thiệt là mi ngu dốt quá, ta nói hoài mi cũng không tỉnh hơn ra. Ta hỏi mi, bà mẹ chồng nói với cô con dâu trưởng về muộn hôm đám giỗ: “con về sớm nhỉ?”, thế mi tin ngay đấy là bả nói thiệt đó chăng? Thiệt mi điên đến độ hết lời! Thằng kia đành ngậm miệng, còn thằng nọ cũng bỗng thấy mình hăng hái quá, cãi cọ dữ dội quá, cũng tắt hơi luôn. Cuộc cãi nhau rơi vào im lặng. Mọi câu hỏi cũng không còn xuất hiện nữa, đêm tối mênh mông…

Bùi Giáng van nài: “em ở lại với đời ta em nhé!?” là vì sợ nàng mặt hoa da phấn kia bỏ mình mà đi mất, chẳng còn ánh sáng nào nữa? Ông đặt khẽ hai bàn tay lên mắt, là vì rằng chỉ có thể nhìn thấy nường kia qua một khe hở giữa hai bờ mắt thịt phàm nhân? Chỉ có thể ti hí nhìn, trong một thoáng, rồi phải nhắm tịt mắt lại ngay, nói láo rằng, ta không nhìn thấy chi cả, để nàng khỏi thẹn thuồng khi lão Giáng già nua nhìn thấy khe Đào Nguyên bí ẩn chập chùng dị bội thượng thừa u linh? Na sát u tình? Nếp gấp vô minh? Rồi, giả lả nói rằng, ồ thưa em, ta thấy mộng không thường?

Mộng không thường? Là mộng di dời? Là mộng hay thay đổi? Là mộng triệu nguy nan? Là tơ tưởng đá vàng? Là miên vấn miên man? Trời đất cũng thở than, vì những vô thường mộng. Đã mộng, lại còn vô thường, thì còn biết ăn làm sao, nói làm sao khi ta lỡ luôn miệng khăng khăng rằng, ta yêu nàng, ta quý nàng, ta hiểu nàng, ta muốn gắn bó cuộc đời này khi đã tìm thấy được nàng? Ghì giữ nàng cho riêng ta, thế mà nàng vẫn cứ như sương khói, như nước trong, chảy lọt qua bàn tay ta nắm chặt mà trôi hoài… Chợt nghĩ tới mấy câu:

Ta thả một chiếc lá, chiếc lá trôi

Ta thả một con thuyền giấy, con thuyền giấy trôi

Ta ôm em trong vòng tay,

Em vẫn trôi…

”Định mệnh đã chọn ông là một thiên tài điên của dân tộc, đẩy ông bước theo Nguyễn Du, để ông kết bạn với Gerard de Nerval, Saint Exupéry, Khuất Nguyên, Tô Ðông Pha, Apollinaire, André Gide, Camus, René Char, để đôi khi nghiêm trang đàm đạo với Khổng Tử, Heracleitus, Parmenides, để sống cuộc đời quỉ khốc thần sầu của một cuồng sĩ ngoài chợ, và tuyệt vời nhất vẫn là để viết lại cho đất nước những dòng thơ kỳ diệu độc nhất vô nhị.”

Có thật tồn tại một định mệnh quy định Bùi Giáng là nhà thơ điên của dân tộc? Không có Bùi Giáng, chúng ta có mất đi một vốn ngôn ngữ? Câu trả lời thì ai cũng biết. Bùi Giáng đã sống như thế. Không ai lật ngược được những dòng sông lịch sử. Sống cuộc đời quỷ khốc thần sầu, có phải là vì Bùi Giáng muốn thiên hạ sau này nhìn mình với con mắt ngưỡng vọng của một nhà thơ đã đốt cháy cả mình để sống trọn vẹn cho thơ ca? Bùi Giáng ngông ngạo với những câu nói phớt đời, tài hoa với những câu thơ sáng loà ý niệm Thiền và thật cô độc với những gửi gắm quá khủng khiếp vào một chiếc áo quá nhỏ bé là ngôn ngữ. Bùi Giáng khai thác mỏ chữ nghĩa, chẳng phải để tránh lặp lại, để tự làm thành cho mình một phong cách thơ, mà có những điều thật sự chữ nghĩa thường đã không thể gánh nổi, đã không thể hiện diện ra trước trận tiền sinh tử sống mái của Bùi Giáng. Đành đi tìm cái lời cà rỡn, cái sự hàm hỗn vô lượng trong từ, trong câu, để từ đấy, nảy ra một cái gì còn vô lượng ma kha hơn, uy nghiêm kì bí và nhàn nhã trần tục hơn. Thế nên mới có cái câu:

Ngõ ban sơ hạnh ngân dài

Cổng xô còn vọng điệu tài tử qua…

Có người viết:

“Tôi cho là Mai Thảo rất nhầm lẫn khi qui tội điên của Bùi Giáng cho những nguyên nhân thời đại:

Và ở Sài Gòn vẫn còn Bùi Giáng

Tối tối về chùa đêm làm thơ

Ngày ca múa khóc cười giữa chợ

Kẻ sĩ điên thế kỷ mù rồi

(Mai Thảo - Viết văn trở lại)

Sống và mơ giữa thế giới đó, ông vác cần đi câu cá hư vô ngoài biển đông:

Tôi làm Nam Hải Điếu Đồ

Ngồi câu con cá hư vô giữa trời

Ngay khi ông lên cơn điên, nhưng chưa điên quá độ, mà mới chỉ trôi nổi giữa những cơn điên nhẹ, ông cũng mang lại cho chúng ta những câu vần vè quàng xiên rất vui vẻ.”

Lạy Chúa! Bùi Giáng điên! Đã điên, lại còn điên nhẹ, điên quá độ, điên vừa vừa? Nghe ra thật cũng điên! Người viết bài này chê Mai Thảo nhầm lẫn khi quy tội điên của Bùi Giáng cho thời đại, có khi cho rằng Bùi Giáng điên vì những lý do nghiêm túc hơn, thâm trầm hơn, sâu sắc hơn, vĩ đại hơn… đấy chắc? Đứng trên cả hai bờ vực thẳm của ý thức phân loại, giải thích, Bùi Giáng cứ hồn nhiên tuôn trào những sấm động của một ngòi bút đã chấm mực vào se sắt thê lương mà vũ động một trận mưa thơ như thế. Lão chẳng điên vì những nguyên do thời đại, cũng chẳng điên vì những mục tiêu cao cả, lão ấy điên hay không, thật là cũng chỉ có lão mới trả lời nổi. Điên hay không khi cho rằng mình là Nam Hải Điếu Đồ câu cá hư vô? Giữa hư vô, cõi thái hư trống rỗng, có cái gì để mà nắm bắt? Hình dung một không gian phi tưởng phi phi tưởng tuyệt vắng, khi mọi sóng ý tưởng chìm hút dưới những mù sương thiêm thiếp Nam Kha, con cá hư vô hiện ra. Câu có được không? Hẳn là không. Bởi có định dạng thì mới câu được chứ. Không có hình thù thì câu gì mà câu? Cú nữa là câu! Bất chợt mơ màng: “Thoa này bắt được hư không”. Vậy mà lão nói lão ngồi câu. Có nhì nhằng không, có điên dại không? Ngồi câu, ai cũng biết, phải thừa kiên nhẫn, tỉnh táo và hiểu con mồi. Con mồi của lão Giáng ở đâu trong hư vô? Phải là câu niềm tuyệt vọng? Niềm tuyệt vọng như nhiên ung dung chờ đón tất cả mọi mọi… ?

Bằng bút chì đen

Tôi viết bài thơ

Trên tường vôi trắng

Bằng bút chì trắng

Tôi viết bài thơ

Trên lá lục hồng

Bằng cục than hồng

Tôi đốt bài thơ

Từng giờ từng phút

Tôi cười tôi khóc bâng quơ

Người nghe cười khóc có ngờ chi không?

Và bình:

“Quả là một bài thơ tuyệt đẹp với những hình ảnh tự động xô đẩy đuổi bắt nhau. Những hình ảnh chuyển động trên một đường biên của hữu thức và vô thức. Ảnh tượng và sắc màu rất cụ thể mà rõ ràng là vô thực và đầy mộng mị. Tất cả là để dẫn đến một dấu hỏi về cuộc đời và ý nghĩa nhân sinh, đầy khúc mắc và nhẹ nhàng, tế nhị, và vô cùng bao dung. Có thể nói đó là một bài thơ siêu thực hiện đại mà vẫn chứa chấp một cái hồn cổ kính thơ mộng”

Hình ảnh xô đẩy đuổi bắt nhau? Đường biên hữu thức và vô thức? Vô thực và đầy mộng mị? Dẫn đến một dấu hỏi về cuộc đời và ý nghĩa nhân sinh? (!?) Nhẹ nhàng, tế nhị, và vô cùng bao dung? … Trời hỡi đất ơi! Những lời lả lơi, tả tơi những những! Dấu hỏi về cuộc đời gì nằm ở cái câu “người nghe cười khóc có ngờ chi không?” Bao dung ở chỗ nào? Nói cho đến cùng là chỉ trỏ vào một cái chung chung nhập nhằng, kiểu nhập nhằng kì lạ. Như nhá nhem chạng vạng, mặt ả dạ xoa cũng giống khuôn hoa nàng kiều? Cố tình tạo ra những hoàng hôn để lẫn trộn vàng thau, thiệt cũng tài tình với cái lối thu nhận văn thơ như vậy lắm thay. Cái gì siêu thực hiện đại, nữa là cổ kính hồn thơ mộng? Từ bằng bút chì đen và tường vôi trắng chuyển thành bút chì trắng và lá lục hồng, rồi cục than hồng và tro tàn thơ thẩn, là cái gì? Đường đi của thơ Bùi Giáng viết? Đường đi của thơ ca? Đường bay của tư tưởng? Và rốt cuộc chỉ đành cười khóc bâng quơ! Vì sao? Thơ Ca là trò chơi ngộ nghĩnh nhất, đốt hết sạch đi rồi khóc? Vì sao khóc khi đã quyết tâm đốt? Tiếc nuối chăng? Mộng mị chăng? Khùng điên ngây dại chăng? Cười khóc cũng bâng quơ, thì còn nói chi đến tư tưởng với tưởng tư phù hư mơ màng!

“ …Anh còn thật sự ghi đậm lên tôi một ấn tượng vô cùng mạnh mẽ, rằng anh là một sinh thể luôn bị lay động và bị cấu xé bởi ánh sáng và lửa tịch mịch, điêu linh với những ám ảnh về lẽ sinh tử không cùng, dấn mình một cách hiên ngang và khốc liệt vào cõi thơ ca. TẬN HIẾN hết cả đời mình cho duy nhất - thơ ca – Từ buổi sơ ngộ đầu đời đến những giây phút cuối cùng về nơi chốn lâm chung – Tận hiến mà không hề nhận lại một sự bù đắp đối đãi nào của nhân thế, trút gửi hết thảy xương máu và hồn phách, lưu lại ở đời như vậy tạm một hình cốt mong manh bi thiết và mộng mị. Với riêng tôi, hình ảnh đắm chìm của tận hiến hung hiểm đó chính là một tượng đài vĩ đại đến khủng khiếp của thiên tài thơ Bùi Giáng…”

Giũ áo phồn hoa mà đi rồi Giáng hỡi! Cuộc phù thăng vui như một chốc bông đùa, anh về với cõi riêng mùa, lơ thơ mộng cũ đã lùa chân mây. Phải, tận hiến, cuộc tương phùng tận hiến cũng là sự tử biệt ban đầu. Nhưng xin hãy ngừng những tụng ca dành cho một thiên tài, bởi ngày phù du Giáng đã bán rẻ Tử Sinh, thì dấn mình hiên ngang hay khốc liệt lửa máu… cũng chỉ là lối tâng bốc thói thường đãi bôi. Đừng nói tới những tượng đài, đừng bi thương cho một hình hài tạm bợ, có bao giờ Giáng nghe? Đi là mất hút những vọng ảnh cuồng si, ngây dại, bi thiết, tịch mịch rồi. Đi là đi vô tận thế mà thôi…

Rồi Mai đi về xứ nào chẳng biết

…

đi lìa xa xứ sở của mặt trời

…

Dấu tiên nga và ngấn tích tiên sa

Bờ dạt bèo hay bến lạnh trôi hoa