Hà Cẩm Tâm với Sơn Nam, 1997
Hà Cẩm Tâm
nhớ Sơn Nam:
một Nam Hải dị nhân
Tôi quen và trở thành thân t́nh với Sơn Nam vào một buổi chiều uống bia quán cô Huỳnh - tàu lai, với Ngô Tỵ, Trương Hồng Sơn, Trọng Nguyễn, Dương Hà, Thanh Nam ... và các bạn văn nghệ trong toà soạn báo Tia Sáng ở đường Phát Diệm năm 1955 lúc tôi 22 tuổi
Anh có một ngoại h́nh chẳng giống ai, nhất là chẳng có vẻ ǵ là một nhà văn: tóc húi cua cao cụt ngủn như lính, mắt lé kim, miệng ngậm nghiêng điếu thuốc, người ốm tong ốm teo, bề ngoài chỉ hơn thước rưởi một chút, da đen. Mọi người chung quanh nổ lung tung đủ mọi đề tài, từ thời sự thế giới đến những mối t́nh lẻ lơ tơ mơ ko đâu vào đâu. Sơn Nam chẳng nói chẳng rằng thỉnh thoảng chêm vô vài câu ngắn củn như là phần kết luận một bài luận văn bậc tiểu học. Ai cũng gật đầu và thầm cho là chí lư
Người văn minh miệt vườn Sơn Nam nói và đọc Pháp Văn như tiếng Mẹ Đẻ, ai cũng biết. Trần Quang Hiếu và tôi có đưa anh về chơi Sa Đéc, đi xuồng ba lá qua các cái cồn màu mỡ phù sa, ăn cơm uống rượu đế với những gia đ́nh nông dân. Canh bông mướp trên giàn hái xuống, cá dưới sông câu lên, cá he, cá mại, cá ḷng tong, cá linh, cá ét, tép lấy rổ xúc theo bờ hàng cỏ, lươn trong trúm cun vàng óng ánh ... Tắm sông, nô đùa với một bầy con nít trần truồng như nhộng. Lầu đầu tiên được thấy anh sảng khóai, vui cười hả hê
Sơn Nam trước cũng đă từng vô khu kháng chiến như một số văn nghệ sĩ Miền Nam thời bấy giờ. Nhưng vào năm 1954 lúc bị Đảng gọi ra Bắc tập kết thay v́ ra Bắc như các bạn văn khác là Xuân Vũ, Vũ Anh Khanh, Đoàn Văn Giỏi, Anh Đức, Nguyễn Quang Sáng, Sơn Nam ở lại Sài G̣n, không đi.
Vào năm 1961, vợ chồng ông Nguyễn Văn Hảo - Cao Thị Nguyệt có mời tôi, Sơn Nam, và một số các bạn văn nghệ sĩ đến nhà chơi, sau khi đóng cửa pḥng tranh vào khoảng 9 giờ tối. Nhà Nguyễn Văn Hảo ở gần trụ sở Hội Việt Mỹ, đầu đường Phùng Khắc Khoan, bên kia đường là nhà ông đại sứ Mỹ. Đúng ra là một chateau sang trọng, bày trí đơn giản, nền gạch mua từ nước Ư, bàn ghế do nhà sản xuất Thành Lễ, tranh bản chánh của các hoạ sĩ Việt Nam và các nước khác. Chúng tôi đến với hảo ư là phá ông cho vui nên lấy thuốc pipe 79 của ông ra vấn những điếu thuộc bự tổ bố, ph́ phà, uống trà, nói chuyện lung tung và rủ Nguyễn Văn Hảo ra qúan uống bia ... Ông không đi được v́ có lư do nên tụi tôi ung dung ra về ḷng đầy sinh thú. Đă gần tới giờ giới nghiêm nên từ giă nhau thật sung măn.
Sơn Nam di chuyển ở thành phố Sài G̣n bằng xe bus hay xe lam, có chuyện gấp th́ đi cyclo máy, chuyện tà tà th́ cuốc bộ. Anh không biết đi xe đạp. Ai cũng nghĩ Sơn Nam là người t́nh cảm khô cằn, sống độc thân, không một người đàn bà nào gần anh, chẳng con chẳng cháu. Nhưng ngược lại anh đă được ba bà chiếu cố và làm khổ anh tận t́nh.
Năm 1997 về Sài G̣n tôi t́m anh hụt hơi, hỏi các bạn quen chẳng ai biết. May nhờ hoạ sĩ Hoài Nam - cũng là một Nam Hải dị nhân, 70 tuổi sống độc thân, đi chân đất làm đủ thứ nghề giang hồ khắp chối - t́m ra địa chỉ Sơn Nam
Tôi đi xe ôm lên một pharmacie ở G̣ Vấp, viết giấy nhờ người đưa đến cho anh. Cả giờ sau anh xuất hiện. Từ Mỹ về hả ? Rồi cả hai ra quán bên vệ đường uống bia. Một h́nh hài thân xưa, lời nói mộc mạc, ít khi cười, thỉnh thoảng lại dùng tiếng Đức (Đ.M.). Tôi thầm cám ơn người phát minh ra tiếng chửi thề. Văn chương thế giới nào cũng có tiếng chửi thề một cách tự nhiên. Nhờ tiếng chửi thề mà bao nhiêu người đàn ông không thành sát nhân. Anh nh́n tôi nói: To be or not to be. Tôi nói everything OK. Cả 2 anh em cười sung sướng.
Bản chất Sơn Nam rặt ṛng là một nhà quê Nam Bộ. Chẳng bao giờ nghe anh kể một chuyện t́nh. Sơn Nam dặn đi dặn lại nhiều lần với tôi là nếu lần tới có về Việt Nam, th́ nhớ về vào tháng 10 âm lịch, anh sẽ đưa tôi về Đồng Tháp ngày rằm coi lũ hạc cổ đỏ múa dưới trăng. Loại hạc hiếm qúy này chỉ c̣n một vài nơi trên trái đất
Sự nghiệp văn chương của Sơn Nam qúa lớn. Tôi qúi anh là một con người rất THẬT, viết, sống âm thầm như cái bóng giữa đô thị rộn rịp đèn đỏ đèn xanh văn minh cơ khí.
Mừng cho anh đă thoát cơi trần tục, trải qua mấy cuộc bể dâu, 3 ch́m 7 nổi, xuống ngựa gần hết cuộc đời vừa lên voi trong vài năm th́ được lên Thiên Đàng
Trong 4 tháng nay tôi có mấy người bạn đàn anh thân thiết vừa qua đời:
1) nhạc sĩ Minh Lương, sáng tác nhạc cho trẻ thơ như bài "Chiếc Thuyền Nan", tính tính tính t́nh tang tang tang, cuộc đời ḿnh như chiếc thuyền nan. Trôi nó trôi bềnh bồng ... qua đời tháng 4/2008, 80 tuổi.
2) Một đồng nghiệp, hoạ sĩ Nguyễn Bôm, lục tuần, vừa từ trần vào tháng 6/2008 v́ cục u trong óc. Anh là hoạ sĩ khoẻ nhất trong đám đi Moto Harley, trên xe đủ dụng cụ vẽ các khổ tranh to, làm việc không ngừng nghỉ, xưởng vẽ tranh của anh đầy ắp các bức tranh lớn. Đột nhiên bịnh đến bất ngờ, khẩn cấp vào bịnh viện Gia Định, và từ giă cuộc đời.
3) Sơn Nam êm đềm nhắm mắt bay về bên kia thế giới. Hương Rừng Cà Mau của anh măi măi trong không gian và trong ḷng người yêu anh.
Mừng 3 anh đă sống, sáng tạo cho đến hơi thở cuối cùng, tô điểm cho biển khổ: văn chương, âm thanh, màu sắc, bớt áp lực - lừa đảo. Cuối đầu cảm tạ 3 tấm gương sáng. Kíp x́ mai ĺnh! (Keep smiling)
Hà Cẩm Tâm
15/8/2008
Hà Cẩm Tâm ở buổi tưởng niệm
Thanh Tâm Tuyền
do gio-o tổ chức, San Jose, California, 2006
Copy right by gio-o