đào trung đạo

JUAN GABRIEL VÁSQUEZ*

The Informers

những người thông tin

Mở đầu quyển truyện Juan Gabriel Vásquez trích dẫn làm đề từ hai câu câu sau đây trích từ tác phẩm On the Crown của Demosthenes: Ngươi chẳng bao giờ có thể rửa sạch được vết nhơ đó/ngươi chẳng thể nói hoài nói hủy cho đủ về cái đó/  và: Ai là kẻ muốn lên tiếng?/Ai là kẻ muốn khơi lại những bất bình cũ?/Ai là kẻ muốn là người có thể trả lời tương lai? như một biện minh gián tiếp việc ông viết quyển The Informers. Vì tên truyện ở số nhiều nên nếu vội vàng ta rất dễ cho rằng tác giả viết về những kẻ đi tố cáo người khác. Thực ra trong truyện chỉ có một nhân vật chính là kẻ tố cáo, nhưng xoay quanh nhân vật này còn có những người cung cấp thông tin về nhân vật chính và tác giả cũng gọi những người này là những “informers”. Vì vậy chúng tôi cho rằng tựa đề tiếng Việt dùng cho quyển này nên để là Những Người Thông Tin.

  Về lai lịch quyển tiểu thuyết Những Người Thông Tin Juan Gabriel Vasquéz kể lại: “Vào năm 1999, chỉ bốn hay năm ngày trước khi thế kỷ chấm dứt, tôi đã gặp một phụ nữ gốc Đức-Do thái, bà này đã tới Colombia sinh sống vào năm 1938. Bà ta cùng với gia đình đã trốn khỏi tỉnh nhà Emmerich của bà khi mới 13 tuổi; cha bà đã mở một khách sạn ở tỉnh nhỏ Duitama cách thủ đô Bogotá vài giờ lái xe; tiếng tăm của cái khách sạn này, nhất là trong giới chính khách Đức, đảm bảo được cho họ một nơi  trú ngụ tốt. Thế rồi chiến tranh bùng nổ, Colombia đoạn giao với Đức, và chính quyền Colombia bắt đầu xử tội những công dân của nước kẻ thù – gồm nào là những nhân viên tình báo Quốc-xã, những kẻ có cảm tình với chế độ Quốc xã, những người tuyên truyền cho chủ nghĩa Quốc xã – và cả những công dân tuy không chính thức được coi là kẻ thù nhưng bị coi là nguy hiểm cho an ninh tại bán cầu này. Thế là Sổ Đen được thi hành, những kẻ đi tố cáo được tuyển dụng, và chẳng bao lâu sau cứ có một cái tên Đức là đủ bị nghi kỵ, vì vậy tình cảm nghi ngờ và hoảng sợ  vây bủa cộng đồng người Đức. Ngay sau đó, mọi sự việc vượt ra ngoài kiểm soát.” Juan Gabriel Vásquez đã ghi chép kỹ lưỡng cuộc nói chuyện với phụ nữ này trong 3 ngày liền, bị ám ảnh bởi những điều bà ta nói ra nhưng sự hiểu biết về biến cố này thật rất mù mờ. Mãi đến giữa năm 2002 Juan Gabriel Vásquez mới quyết định bắt tay vào việc viết một cuốn tiểu thuyết về sự kiện lịch sử “Sổ Đen” này vì cho rằng để hiểu được sự thực cách tốt nhất là viết tiểu thuyết. Kinh nghiệm này Juan Gabriel Vásquez học hỏi được từ hai bậc thầy tiểu thuyết là Joseph Conrad qua  truyện Under Western Eyes/Dưới Mắt Tây Phương và W.G. Sebald qua quyển The Immigrants/Di Dân. Tiểu thuyềt Những Người Thông Tin chỉ dùng câu chuyện người phụ nữ Đức như một sự kiện lịch sử, và tác giả đã dựa trên sự kiện này để hư cấu ra một cốt truyện khác hẳn để đề cập tới nhiều vấn đề không những về chính trị, đạo đức mà còn về văn chương nữa.

Cách cấu trúc Những Người Thông Tin của Juan Gabriel Vásquez chứng tỏ tác giả đã nắm vững kỹ thuật viết tiểu thuyết hiện đại khi thử nghiệm cách tân. Nếu tiền đề của việc viết tiểu thuyết là để tìm ra sự thực chưa nắm vững thì khi quyển sách viết xong phải chăng sự thực đã được khai mở? Qua diễn ngôn tiểu thuyết, với thao tác trần thuật (récit) và thuyết thoại (narration), tác phẩm tiểu thuyết (Quyển Sách) với những vùng bóng tối và những vùng ánh sáng của chữ nghĩa trên trang giấy có kích thước không những chênh vênh mà còn hoặc đã giản trừ, đặt trong ngoặc kép, hay cường điệu phóng lớn mà còn rất có thể đưa ra một hình tượng quá nhỏ bé, ở một góc độ hay ở một mặt phẳng thấp hay cao hơn cuộc sống bên ngoài, nhất là cuộc sống đó lại đã trôi vào quá khứ, bất khả tái hiện. Cho nên diễn ngôn tiểu thuyết không thể tránh khỏi tính chất đong đưa, trần thuật hay thuyết thoại không thể hoàn toàn khả tín. Chính vì vậy Juan Gabriel Vásquez đã xây dựng quyển Những Người Thông Tin  như sau: Phẩn kể truyện gồm 4 chương: Cuộc Đời Chưa Đầy Đủ, Cuộc Đời Thứ Nhì, Cuộc Đời Theo Sara Guterman, và Cuộc Đời Kế Thừa. Cuộc đời ở ba chương đầu là của nhân vật chính Gabriel Santoro Cha, kẻ đi tố cáo. Cuộc đời kế thừa là cuộc đời Gabriel Santoro Con, nhân vật kể chuyện. Tác giả kết thúc quyển truyện bằng phần Tự Hậu ở thời điểm 1995 (Postscript, 1995) của Gabriel Santoro Con. Cốt truyện rất đơn giản, một phần dựa trên những sự kiện người phụ nữ Đức gốc Do thái di dân sang Colombia từ năm 1938 về biến cố “Sổ Đen” ở xứ này sau khi chiến tranh chấm dứt, phần khác do tác giả hư cấu, tạo những tầng thuyết thoại chồng lấp theo cách “truyện trong truyện.” Phần hư cấu phủ lấp phần sự kiện: tác giả trình diện nhân vật Gabriel Santoro Cha có một thời trẻ tuổi có nhiều mảng khuất lấp trước và trong khi thế chiến thứ hai diễn ra, thời trưởng thành tiêu biểu của sự thành đạt danh tiếng trong hơn 20 năm, và thời già nua hồi sinh trước khi tử nạn. Những phần đời này được kể lại bởi nhiều người khác nhau, có những chi tiết trùng khớp, có những chi tiết khác hẳn nhau. Sở dĩ Gabriel Santoro Con đi tìm sự thực về cuộc đời của cha chỉ vì sau khi tử nạn Gabriel Santoro Cha bị tố cáo là đã làm “ăng ten”, là kẻ lén lút đi tố cáo gia đình người bạn thân khi chiến tranh chấm dứt, và hành động hèn hạ này đưa đến kết quả thảm khốc khiến gia đình người bạn thân Enrique của anh phải gánh chịu oan khiên: người cha Konrad Deresser vào tù và sau khi được tha đã tự sát, người mẹ Enrique bỏ đi vì tuyệt vọng, và Enrique cũng biệt dạng. Động cơ thúc đẩy Gabriel Santoro Con đi tìm sự thực một phần vì nếu quả thực cha anh là một kẻ đã phạm tội ác đi tố cáo oan người khác thì cuộc đời anh cũng thay đổi từ đây: anh là kẻ kế thừa cái gia tài tội ác đó. Hơn thế nữa, vì anh là một nhà văn, việc đối diện với tội ác và những hậu quả, việc đi tìm sự thực, lại còn được đặt ở một mức độ cao hơn, cấp thiết hơn.

   Chỉ với những nét sơ lược như trên hẳn người đọc Việt chúng ta đã thấy quyển truyện này là hấp dẫn, đáng đọc, vì nó quá gần gũi với kinh nghiệm đau thương rất nhiều số phận đã gánh chịu suốt trong hơn nửa thế kỷ chiến tranh ở nước ta. Hiện tượng “tố cáo” ở Việt Nam đã xảy ra lâu dài và rộng khắp cho nên con số nạn nhân tất nhiên là khá cao. “Tố cáo” đã xảy ra: giữa những người cùng chung một phe nhóm đảng phái (điển hình là cái án bất thành văn học giả Đào Duy Anh đã gánh chịu), giữa những người thuộc những đảng chính trị đối nghịch tố cáo đối thủ với chính quyền đô hộ để mượn tay ngoại nhân tiêu diệt đối thủ, và khi dất nước chia đôi vào năm 1954 thì ở Miền Bắc nông dân và những thành phần vô lại thời cơ được kích động tham gia chính sách cải cách ruộng đất “tố khổ” – một hình thức tố cáo công khai, gây nên sự đảo lộn hỗn loạn về xã hội, văn hóa và đạo đức – tố cáo những kẻ có tiền có của, những thành phần tư sản tham dự cuộc kháng chiến giải phóng dân tộc nhưng có quan điểm bất đồng chính kiến, giới sinh hoạt văn học nghệ thuật tố cáo nhau qua vụ Nhân Văn Giai Phẩm và vụ “chống Đảng” xảy ra sau đó. Ở Miền Nam giai đoạn 1955-1975 “tố cáo” tuy hạn hẹp hơn: tố cáo những phần tử cọng sản hay thân cọng, tố cáo những chính trị gia chống đối chính quyền, nhưng cao điểm tội ác của tố cáo đã xảy ra trong biến cố Mậu Thân. Từ sau tháng Tư 1975 “tố cáo” không những vẫn tiếp diễn mà còn rộng khắp, toàn diện, và công khai: đối tượng bị tố cáo thuộc nhiều thành phần dân chúng vùng chiếm đóng: những nhà tư sản, những người có liên hệ với chính quyền Miền Nam và Mỹ, những người có thân nhân tỵ nạn ở nước ngoài v.v…” Sổ Đen” trở thành cốt lõi của chính sách cai trị. Xét cho cùng điều này cũng dễ hiểu: qua những tài liêu lịch sử mới đây được phơi mở, những lãnh đạo cọng sản từ cấp cao nhất đã sợ hãi, muốn dấu kín những hành vi phản bội khuất lấp được coi là những thủ đoạn chính trị cướp thời cơ của mình nên đã dùng sách lược “tố cáo để tránh bị tố cáo” qua lá bài đấu tranh giai cấp trá hình, tạo sự sợ hãi và hoài nghi trong dân chúng để dễ bề duy trì “ổn định chính trị.” Câu hỏi đặt ra là: sự kiện lịch sử “tố cáo” có tầm vóc lớn lao, sâu thẳm với những hậu quả thảm khốc hơn hẳn tình huống của những người di dân Đức ở Colombia sau thế chiến thứ hai chấm dứt, nhưng bao giờ thì nhà văn Việt Nam mới viết được một tiểu thuyết ngang tầm với quyển Những Người Thông Tin  của Juan Gabriel Vásquez?

   Chương I Cuộc Đời Chưa Đầy Đủ bắt đầu vào ngày 7 tháng Tư năm 1991 – khi đó Gabriel Santoro Cha đã ngoài sáu mươi -  khi nhân vật kể chuyện Gabriel Santoro Con sau khi nhận được cú điện thoại bất ngờ - bất ngờ vì từ mấy năm nay hai cha con đã cắt đứt liên lạc sau khi người con cho xuất bản quyển Một Cuộc Đời Lưu Đầy “kể lại hay cố gắng kể lại câu chuyện cuộc đời của Sara Guterman là con gái một gia đình Do thái và là người bạn thân thiết từ lâu của chúng tôi, câu chuyện bắt đầu từ lúc cô ấy đến sống ở Colombia từ những năm cuối thập niên 30s” xuất bản tháng 11 năm 1988. Quyển sách gây được tiếng vang, được đánh giá cao nhưng lại bị ông bố của chính tác giả phê phán nặng nề, không những dùng cả lời nói trong những bài giảng mà còn cả bằng một bài viết nảy lửa. Có thể tóm tắt lời phê bình quyển sách của Gabriel Santoro cha bằng một câu nói thật mỉa mai của ông “Quyển sách nhỏ bé đó vừa đặc sắc vừa tốt… Nhưng cái phần tốt thì lại không đặc sắc và cái phần đặc sắc thì lại không tốt.” Ngạc nhiên trước sự nổi giận và lời phê bình gay gắt của cha về quyển sách của mình Gabriel Santoro Con có hỏi Sara lý do nào gây nên thái độ của cha mình  - vì Sara vừa là đề tài chính của quyển sách vừa là người rất thân cận với gia đình, nhưng bà không trả lời thắc mắc của anh mà chỉ nói “Tôi hiểu mà, tôi hiểu ráo trọi mà.” Vào thời gian này ở Bogotá Gabriel Santoro cha là một tên tuổi lớn, được kính trọng cả về tài năng lẫn đạo đức: ông là một giáo sư khoa hùng biện thuyết giảng tại Tối Cao Pháp Viện cho những vị luật sư nổi danh cũng như những luật gia chuyên về về luật hình cũng như những sinh viên trẻ cấp hậu đại học, có cả những vị chánh án đã hồi hưu cũng vẫn đến dự. Cực điểm danh vọng của Gabriel Santoro Cha khi ông được mời đọc bài diễn thuyết nhân ngày kỷ niện 450 năm thành lập thủ đô Bogotá vào ngày  mùng 6 tháng Tám năm 1988, cũng là năm thứ 169 đánh dấu Colombia giành được độc lập. Bài diễn văn của ông được so sánh ngang hàng với những bài diễn văn của Bolovia và Gaitán. Nhưng cú điện thoại người cha gọi người con trai tới không phải để cha con phải quấy với nhau về quyển Một Cuộc Đời Lưu Đầy cũng như mối hiềm khích từ mấy năm nay, Gabriel Santoro Cha gọi con tới để báo cho con trai biết ông sắp vào viện trải qua một cuộc giải phẫu tim cấp thời. Sau này người con hiểu được rằng cha anh đã gọi anh tới “không phải để hàn gắn hố ngăn cách cha con, nhưng để cảm thấy bớt cô đơn khi người ta giải phẫu buồng ngực của ông bằng một cái cưa điện và nối một đoạn mạch dẫn máu lấy từ cái chân bên phải vào trái tim đã bệnh hoạn của ông.” Tuy ông căn dặn con trai giữ kín việc ông vào bệnh viện mổ tim nhưng khi đã tai qua nạn khỏi ông lại muốn con trai báo tin cho Sara biết và cũng thầm kín mong mỏi Sara vào thăm mình. Trong chương này tác giả chỉ dành một phần nhỏ kể lại cuộc giải phẫu, một phần dài hơn  để nói về nhân thân và tính cách người cha. Điểm nổi bật của tính cách này, vì ông là một giáo sư khoa hùng biện vì ông “không mấy tập trung vào điều ông nói mà về cái dụng cụ (device) dùng để nói ra.”. Phần tiếp nối tác giả khái quát những điểm chính của quyển Một Cuộc Đời Lưu Đầy. Cách tóm tắt quyển sách của Juan Gabriel Vásquez không theo lối thông thường mà bằng cách kể lại những câu hỏi anh đặt ra (cho một nhân vật vô hình), và phần trả lời của người này giống như những lời tự thú như sau: Có đúng tên cô ta là Sara Guterman, sinh năm 1924, đến sống ở Colombia vào năm 1938? Cô ta đã nhớ được những gì về những ngày cuối còn ở Emmerich? và: Họ đã thoát khỏi Đức như thế nào? Kế tiếp là: Có phải trước đây quay về Đức lại là nguy hiểm? Tại sao lại chọn đến Colombia? Cô ta đã nhớ được gì trong chuyến xe hỏa xuyên ngang Colombia?  Khi đến Duitama cô ta có những cảm tưởng trước nhất nào? Nói về cái khách sạn Nueva Europa do cha của Sara mã khai trương ở Duitama, Colombia chẳng bao lâu sau khi sang tỵ nạn ở xứ này. Cái khách sạn Nueva Europa này trước đây là một chủng viện từ thời xứ này giành được độc lập, sau đó được dùng làm nhà giảng nhưng rồi giáo xứ quản hạt cũng không còn quan tâm tu sửa gì nữa nên Peter Guterman, cha Sara, đã mua lại và sửa sang thành một khách sạn. Dần dà Nueva Europa trở thành nơi tụ họp không những của người ngoại quốc từ nhiều nước khác nhau ờ châu Âu đến mà còn của cả dân Colombia bản xứ nữa. Tuy Sara rất thân thiết với Gabriel Santoro và bạn của anh là Enrique Deresser nhưng đã lấy chồng người Colombia, sinh con đẻ cái và có cháu chắt đầy đàn nhưng tình cảm Sara dành cho Gabriel khá đặc biệt.

Chương II Cuộc Đời Thứ Nhì, khi Gabriel Santoro Cha xuất viện người đầu tiên đến chăm sóc và truyền thuốc vào ngày đầu tiên khi ông về nhà dưỡng bệnh chính là Sara tuy giờ đây bà đã luống tuổi nhưng vẫn còn nhậm lẹ, đầy năng lực. Trước hai hình ảnh đối nghịch, một bên là sự già yếu tàn tạ của cha và bên kia là sự năng động của Sara khi ân cần săn sóc ông, người con nghĩ “có một sự đồng lõa nào đó giữa hai người, một giòng chảy va chạm cho thấy có, trong tấn kịch của sự ưa thích và giúp đỡ và cảm mến, trong bất kỳ cuộc hồi phục nào cũng vậy, dường như đã trở thành mãnh liệt hơn.” Vì Sara không thể hàng ngày đến chăm sóc ông nên Gabriel Santoro phải thay bà truyền thuốc, làm vệ sinh cho cha. Cứ vào quãng giữa trưa mỗi ngày, cha anh cũng được một nữ chuyên viên trị liệu thể lý tên là Angelina Franco đến dạy ông tập những cử động căn bản cần thiết trong khi bình phục. Angelina vốn là người tỉnh Medéllin cách Bogotá quãng 8 giờ lái xe, tuổi ngoài bốn mươi, là một phụ nữ sức lực, nhanh nhẹn, yêu nghề. Một bữa nọ, sau khi Angelina chào từ giã, người con trai và cha anh nói chuyện về những gì đã xảy ra sau ngày ông đọc bài diễn văn 6 tháng Tám năm 1988. Giờ đây, thoát chết sau cuộc giải phẫu tim, Gabriel Santoro cảm thấy mình như được tái sinh, có một cuộc đời thứ hai, và biến cố này gây ra những thay đổi sâu sa nơi ông. Ông như thể trở thành một người hoàn toàn khác, theo sự quan sát của người con. Chẳng hạn cách trò chuyện với con, nếu trước đây ông ông thường có giọng điệu khôi hài, nói bỏ lửng như là những chiến thuật tự bảo vệ hay che đậy, nay ông nhìn thẳng vào mắt con khi nói chuyện, lời lẽ trực tiếp, rõ ràng, dùng những câu theo nghĩa đen. Ông nói với con trai: “Cha muốn con quên đi điều cha đã nói trước đây. Cha muốn con quên đi điều cha đã viết.  Cha không phải là người có khả năng yêu cầu người khác làm những điều như vậy, nhưng phải như vậy thôi. Cha muốn con tẩy sạch khỏi óc con những lời bình phẩm của cha, chỉ bởi cái điều đã xảy ra với cha rất đặc biệt, một cơ hội thứ nhì Gabriel ạ. Họ đã cho cha một cơ hội thứ nhì, không phải ai cũng may mắn như vậy đâu, và lần này cha muốn tiếp tục như thể cha đã không cho xuất bản bài điểm sách ấy, như thể là cha đã không quá trớn trong việc làm cái điều hèn hạ mà cha đã làm với chúng ta.. Dĩ nhiên, rất có thể rằng những cái đó không thể sửa sai được, rằng việc có một cơ may thứ nhì chỉ là một lời nói dối thuần túy, là một trong những thứ người ta sáng chế ra để gạt gẫm người hời hợt…” Và khi người con trai thấy cha có vẻ đau đớn nên đổi đề tài, hỏi ông có đau đớn (về thể xác) không ông trả lời: “Dĩ nhiên là đau chứ. Nhưng sự đau đớn là rất tốt. Vì nó giữ cho cha nhận biết, làm cho cha để ý đến mọi chuyện…Rằng cha vẫn còn sống. Rằng cha hãy còn những việc phải làm quanh đây.”

....

đào trung đạo

*Juan Gabriel Vásquez sinh năm 1973 ở Bogotá, Colombia, tốt nghiệp đại học Colombia và đại học Sorbonne ở Paris ngành Văn chương Châu Mỹ La tinh, nổi tiếng ngay khi quyển tiểu thuyết đầu tay Los Informanentes/Những Kẻ Thông Tin xuất bản năm 2004. Juan Gabriel Vásquez cũng là tác giả của cuốn khảo luận về JosephConrad (in năm 2004), tập truyện ngắn Historia secrets de Costaguana/Lịch sử Bí mật của Contaguana (2007), tiểu thuyết Los amantes de tedos los santos/Những Người Yêu của Thánh (2008) và quyển khảo luận chính trị El arte de las distorcion Nghệ thuật bóp méo sự thật (2009). Quyển Những Người Thông Tin đã được Anne McLean dich ra Anh văn và quyển này cũng đã được dịch ra nhiều sinh ngữ khác nhau. Juan Gabriel Vásquez hiện được coi là nhà văn trẻ xuất sắc hàng đầu của xứ Colombia.

http://www.gio-o.com/DaoTrungDao.html

© gio-o.com 2009