THỰC TẠI XĂ HỘI VỚI
TIỂU THUYẾT MỚI
|
================================= |
bài của NGUYỄN QUANG HIỆN
KHI VIẾT VỀ MỘT NHÀ THƠ, CHÚNG TÔI đă có dịp nhận định rằng chuyển biến của thi ca cũng chỉ là một biến chuyển phụ thuộc của một biến chuyển rộng răi hơn, là biến chuyển của toàn thể xă hội. Nó rơ hơn các khuynh hướng mới của văn chương dù thế nào nếu nh́n dưới khía cạnh xă hội học cũng thấy bắt rễ từ những thực tại xă hội nhất định (cái thực tại vừa hằng cửu vừa linh động nằm ở bên trên và bên trong sự biến động của xă hội). V́ vậy trong khi một số các nhà phê b́nh và một số công chúng chỉ thấy tiểu thuyết mới như một mớ kinh nghiệm hoàn toàn có tính cách h́nh thức, và trong nhiều trường hợp, như một toan tính vượt khỏi thực tại xă hội, th́ trái lại, hai nhà văn tiêu biểu cho tiểu thuyết mới là Nathalie Sarraute và Alain Robbe-Griller, đă chứng tỏ cho người tay thấy rằng, tác phẩm của họ đă thoát thai từ một nỗ lực cũng rất gắt gao, và cũng rất có căn nguyên tới mức độ có thể được, để đạt tới và để nắm lấy thực tại xă hội của thời đại chúng ta trong cái phần tinh túy nhất của nó.
Có một yếu tố chung mà chúng ta có thể xác nhận được rơ ràng trong tŕnh văn của hai nhà văn trên là, nếu họ, Nathalie Sarraute và Alain R.Grillet, đă dung nạp một h́nh thức khác biệt với h́nh thức của các tiểu thuyết gia thế kỷ thứ 19, chính v́ thứ nhất, họ đă phải mô tả và diễn đạt một thực-tại-nhân-loại khác với những thực tại mà các tiểu thuyết gia thế kỷ 19 đă mô tả và diễn đạt. Sau nữa, tŕnh văn của Nathalie Sarraute đă nêu rơ rằng, những thói quen tâm lĩnh, những cơ cấu và phạm trù tinh thần cổ điển vẫn c̣n tồn tại trong ư thức một số đông công chúng, và chính điều này đă ngăn cản họ nắm lấy được thực tại mới. Đối với Nathalie h́nh như chỉ có một thực tại xẩy ra có một lần và các nhà văn, như những khoa học gia, thay phiên nhau khảo sát, rồi ra các thế hệ sự khảo sát chuyển trọng điểm sang những khu vực mới, với những vấn đề xưa kia đă được làm sáng tỏ nay lại đem khảo sát lại. Chính v́ Balzac và Stendhal đă phân tích tâm lư của nhân vật tiểu thuyết, đă tổng quát hóa và làm cho nhân vật thành tầm thường, mà nhân vật tiểu thuyết không c̣n ǵ đáng chú trọng nữa, mà những nhà văn sau như Joyce, Proust, Kafka đă phải chuyển hướng khảo sát tới nhưng thực tại tinh xảo và tỉ mỉ hơn, và như vậy, đă mở ra một con đường đến lần những tiểu thuyết gia bây giờ phải cố gắng tiếp tục theo đuổi.
Về điểm này, Alain Robbe-Grillet lại có ư kiến khác. Trong phạm vi nhân loại, không có một thực tại bất biến và chỉ được tạo ra có một lần, bản chất của thực tại nhân loại chính nó rất biến động và thay đổi theo diễn tiến của lịch sử, sự biến chuyển này là công nghiệp của tất cả mọi người, nếu nhà văn có dự phần vào trong đó th́ cũng không có địa vị nào độc quyền và ưu tiên cả. Nếu lư lịch và tâm lư của nhân vật tiểu thuyết trở thành khó diễn tả để khỏi rơi vào một giai thoại, hay nhưng sự việc tương tự, không phải v́ Balzac, Stendhal hay Flaubert đă diễn tả, mà chính v́ hiện giờ chúng ta sống trong một xă hội khác với xă hội mà Balzac, Stendhal hay Flaubert đă sống, trong một xă hội mà cá nhân sống như thế đó, (comme tel) và mặc nhiên tiểu sử và tâm lư cá nhân ấy mất hết tính cách hệ trọng và vượt khỏi được mức độ một giai thoại thông thường. Trong tŕnh văn của Robbe-Grillet, ông nói rằng nếu tiểu thuyết mới diễn tả những liên quan giữa một người chồng ghen và vợ hắn, giữa t́nh nhân của bà ta và đồ vật xung quanh bằng một phương thức mới, không phải v́ tác giả cố công đi t́m kiếm h́nh thức mới, mà bởi v́ cơ cấu của những yếu tố tham gia vào đó đă thay đổi từ bản chất. V́ trong toàn thể cơ cấu này và cơ cấu chung của xă hội, t́nh cảm nhân loại đă diễn đạt những t́nh cảm ở đó đồ vật có một tính chất hằng cửu và tự tại mà nhân vật tiểu thuyết mất dần các tính chất đó. Như vậy người ta thấy rằng sự biến chuyển xă hội tạo ra nhu cầu của h́nh thức tiểu thuyết mới. Trên b́nh diện văn chương, theo cả hai nhà văn Nathalie Sarraute và Robbe-Grillet, sự biến chuyển chính yếu dựa trên sự toàn nhất cơ cấu của nhân-vật-đồ-vật (personnage objet) được biến tải trong ư nghĩa một sự biến mất của nhân vật tiểu thuyết, và mặt khác, sự tăng cường tính chất tự tại của đồ vật. Vậy h́nh thức của tiểu thuyết, là một trong những h́nh thức của văn chương đă ràng buộc một cách tức khắc và trực tiếp vào cơ cấu kinh tế, theo nghĩa hẹp nhất của nó, nghĩa là cơ cấu giao hoán cơ cấu sản xuất trên thị trường. Và ngay từ 1807 trong khi chưa ai ngờ tới những vấn đề văn nghệ do Sarraute và R-Grillet nêu lên th́ Karl Marx, khi nghiên cứu những biến chuyển chính yếu xẩy ra trong cơ cấu đời sống xă hội do sự xuất hiện và phát triển của kinh tế, đă đặt vấn đề đó trên b́nh diện một bộ cá thể đồ vật bất động (le couple invidu objet inerte).
R.Grillet cho rằng tiểu thuyết cũ là loại tiểu thuyết trong đó đồ vật có một tính cách quan trọng tuyệt đối, nhưng cũng trong đó đồ vật chỉ hiện hữu bởi những ǵ liên quan tới con người, và như thế người ta mới thấy xuất hiện trong tŕnh văn của R-Grillet một vũ trụ tự tại của đồ vật, có những cơ cấu và phép tắc riêng, mà nhân bản tính chỉ được diễn đạt chút ít.
Nathalie ít chú trọng tới cơ cấu tổng quát của thế giới nhân loại, mà loại đi t́m nhân bản tính chính thống và sự sống động tức khắc, trong khi R-Grillet lại kiến tính chất đó theo sự biểu hiện bên ngoài của cơ cấu tổng quát. Khi t́m kiếm sự sống động tức khắc, Nathalie nhận thấy rằng sự sống động không c̣n hiện hữu trong những sự biểu lộ bên ngoài hầu hết đă không c̣n chính thống đă bị lệch lạc và bóp méo. Như thế, trước sự biến mất trọn vẹn của nhân vật tiểu thuyết, bà đă giới hạn thế giới tiểu thuyết của bà vào trong một lănh vực có thể t́m thấy những t́nh cảm và những sống động bên ngoài, lănh vực đó bà gọi là Les Tropismes (xin tạm dịch là Hướng-động-tính, và cũng là tên cuốn truyện của Nathalie). Trong ư nghĩa này, bà được coi như một nhà văn đă diễn đạt một khía cạnh chính yếu của thực tại đương thời bằng một h́nh thức do bà tạo ra, nhưng cũng là thể thức của những nhà văn thường được bà nhắc tới là Kafka, Musil, Hoyce, những nhà văn đă làm biến mất con người trong thế giới tiểu thuyết.
Robbe-Grillet th́ lại chuyên chú vào những biến chứng bên ngoài của xă hội mà không ghi chú những đặc tính nhân bản và tâm linh. Theo ông sự biến mất của nhân vật tiểu thuyết là một sự kiện đă rồi, nhưng nhân vật đă được thay thế bằng một thực tại tự trị khác (cái mà Nathalie không lưu ư tới): đó là vũ trụ đă được réifié (I) của đồ vật. V́ t́m kiếm thực tại xă hội, ông nhận thấy thực tại xă hội không thể t́m thấy được trong cơ cấu tổng quát theo thực tại ngẫu nhiên và tức khắc, và chỉ có thể được t́m thấy trong cơ cấu của đồ vật “Nhưng đồ vật nằm đó, và không là ǵ khác hơn những đồ vật, mỗi một thứ giới hạn trong chính nó”, và v́ điểm này mà Roland Barthes đă gọi R-Grillet là một R-Grillet “chosiste”, nhưng cũng “humaniste” v́ những đồ vật ở đây đă t́m được nhiệm vụ trung gian với những sự vật khác, ví dụ như một mặc cảm Oedipe trong cuốn Les Gommes (1953), một sự ám ảnh trong cuốn Le Voyeur (1955), một sự ghen tuông trong cuốn La Jalousie (1957).
Trong cuốn les Gommes xuất hiện năm 1953 như một cuốn tiểu thuyết trinh thám, ông cũng đă dùng một cái khung cũ (một vụ ám sát, biên bản của cảnh sát v.v…) nhưng bên trong lại thêm vào một nội dung mới đă đưa đến nhưng sự biến cải quan trọng về h́nh thức tiểu thuyết. Tác giả chọn tựa đề cuốn truyện là Les Gommes (những cục tẩy) có lẽ v́ trong đó nhà thám tử đă vào trong tiệm sách mua những cục tẩy và gợi nhắc tới bộ máy tự động điều chỉnh của xă hội đă xóa bỏ tất cả những dấu vết vô trật tự của cá nhân.
Cuốn Le Voyeur cũng đặt ra những vấn đề tương tự, nhưng quan trọng hơn. Ít có nhà phê b́nh đặt một câu hỏi giản dị: ai là kẻ đứng nh́n (le voyeur). Câu trả lời chỉ là một giá trị hạn hẹp nếu bảo đó là Mathias, người bán hàng dạo và đă phạm tội sát nhân trong truyện. Nhưng cũng có thể là cậu Mareka. Người ta có thể hỏi nội dung của câu chuyện là ǵ. Tác giả đă thuật lại là Mathias người đi dạo bán đồng hồ tay muốn ở lại thêm 24 giờ nữa trên ḥn đảo mà hắn tới bán hàng. Trong khi ở lại trên đảo hắn đă giết một đứa bé gái, hắn bị ám ảnh về việc này và sợ hăi là có thể bị bắt. Như vậy câu chuyện có hai yếu tố, một bên là hắn muốn quên kư ức về việc sát nhân, một bên là sự sợ hăi có thể bị khám phá ra và bị bắt. Sự hợ hăi này bóp méo cơ cấu dự định của cuốn truyện, và làm cho nó không theo đường lối hợp với ư định ban đầu của tác giả.
Trong cuốn Le Voyeur, kẻ đứng nh́n chính là Mathias, dù chính hắn là thủ phạm vụ ám sát đứa gái nhỏ. V́ câu chuyện được kể lại không phải là lúc hắn phạm tội ác, mà là về sau này lúc hắn hồi tưởng những ngày hắn bán hàng trên đảo. Nhưng có một điều mà Mathias khám phá ra dần dần khi hắn suy ngẫm lại trong kư ức, là hắn thấy không những không thể nào tự che dấu được việc sát nhân với sự sợ hăi ám ảnh hắn thường trực, mà c̣n là hắn đă cố gắng quá nhiều để che đậy, dù thực tại xă hội không có điểm nào tố cáo hắn. Thực vạy, Mathias khám phá ra rằng, trên đảo có hai người có thể làm chứng cho vụ án sát nhân và cả hai đều thấy khó có thể quên được những ǵ đă thấy. Điều này đă phát sinh trong Mathias một sự dày ṿ lạ lùng v́ họ chỉ là những kẻ đứng nh́n thuần túy. Rồi lại c̣n thấy rằng, tất cả những cư dân trên đào, trong cuốn tiểu thuyết này cũng như cac stacs phẩm khác, đă không chỉ là phụ đới cho một vũ trụ tổng quát, mà với một chút cố gắng họ có thể dễ dàng kiếm ra thủ phạm vụ sát nhân, nhưng bởi v́ họ không thèm để ư tới nội vụ bằng cậu Marek và cô bé Maria. Bởi v́, trong thâm tâm họ, vụ sát nhan này, cũng như vụ sát nhân ở trong cuốn Les Gommes, đă được du nhập và biến mất trong trật tự của sự vật, v́ cô bé gái bị giết đă không giống một cư dân nào trên đảo, v́ cô ta khác hẳn với trật tự thường nên sự mất tích của cô ta đă làm lại sự trật tự tự nhiên của họ. Trở lại quán cà phê. Mathias nghe thấy người ta nói rằng mỗi năm thường có một cô con gái bị hy sinh cho biển, để biển hiền lành hơn.
Như vậy, thế giới đó được cấu tạo từ những kẻ đứng nh́n hoàn toàn thụ động, họ không có ư định cũng như không có thể xen vào đời sống của xă hội để biến cải nó và làm nó thành nhân bản hơn. Có một người duy nhất có thể nghĩ trong chốc lát rằng vụ ám sát đứa nhỏ là một hành vi đáng trừng phạt và phải khai trừ ra khỏi đời sống xă hội, chính lại là Mathias, người, mà tới cuối câu chuyện hiểu rơ sự lầm lẫn của hắn, đă kinh rẻ việc hắn có thể trốn đi được, và cứ yên lặng đ̣i tới sáng hôm sau lấy tàu đi làm việc như b́nh thường giữa ḥn đảo và đất liền.
V́ vậy mà vụ sát nhân được sát nhập vào trật tự tự nhiên, bởi guồng máy tự động điều chỉnh, nó loại trừ tất cả những ǵ có thể biến đổi đời sống, phát sinh ra từ một yếu tố bất thường của tính t́nh một cá nhân, như trong cuốn Les Gomes, và bởi sự thụ động, sự rửng rưng của những thành phần trong xă hội, như trong cuốn Le Voyeur.
Thể tài của hai cuốn Le Voyeur và Les Gommes là sự loại bỏ tất cả những tính chất quan trọng của các ư nghĩ của hành vi cá nhân, đă làm cho hai cuốn này thành hai trong những tác phẩm hiện thực nhất của văn chương tiểu thuyết hiện thời. Có thể có một số phê b́nh gia và một số độc giả nghĩ rằng: không khi nào mà mỗi lần một tên sát nhân thi hành tội ác bất thành, th́ guồng máy xă hội lại sửa lại lỗi lầm cho hắn ngay, hơn nữa không khi nào một người bán hàng rong giết một cô bé gái mà những người hàng xóm lại b́nh thản như không, và nhà cầm quyền lại không nghĩ đến việc bắt thủ phạm và đưa ra trước công lư. Ư kiến này đúng, tuy nhiên vấn đề được đặt ra ở một mực sâu xa hơn như vậy. Trong đời sống hàng ngày đă có biết bao nhiêu tội ác chống lại nhân loại, chính nó đă tham gia vào trật tự xă hội, mà lại được chấp nhận và tha thứ bởi pháp luật của xă hội, và bởi cơ cấu tâm linh của những phần tử sống trong xă hội. Xưa kia, trong những h́nh thức xă hội cũ, những thành phần này có thể và chắc chắn gây nên một sự tức giận đối với một số người nhất là đối với những nhà văn hay tư tưởng gia thường thường làm phát ngôn viên cho xă hội ấy.
Cái mà Robbe-Grillet nhận thấy đă làm thể tài cho hai cuốn Le Voyeur và Les Gommes là sự biến đổi lớn của xă hội nhân dân loại đă phát sinh ra từ hai hiện tượng mới và một sự quan trọng căn bản. Một bên, là bộ máy tự động điều chỉnh của xă hội, và một bên là sự thụ động tiệm tiến, đặc tính của một người đứng nh́n thuần túy của những cá nhân trong xă hội tân tiến. Đó là sự thiếu tham gia một cách tích cực vào đời sống xă hội, cái mà các nhà xă hội học hiện tại gọi là vô chính trị hóa, tạm dịch chữ dépolitisation hay là vô nhân bản hóa déshumanisation.
Chính cũng do đặc tính này của xă hội mới đă làm đối tượng cho cuốn tiểu thuyết thứ ba của Robbe-Grillet: Cuốn La Jalousie. Trong cuốn này hành vi của cá nhân cũng tự nhiên biến mất sự quan trọng và ư nghĩa của nó, cá nhân biến thành những sinh vật hoàn toàn bất động, thành những kẻ đứng nh́n, thành những đồ vật, tới mức mà có khi người ta không phân biệt ra được đâu là người đâu là đồ vật nữa. Trên mức độ này Robbe-Grillet đă một lần nữa phân tách xă hội hiện tại. Cuốn truyện này được viết ra theo nhăn quan của một khán giả đang ghen, rơ hơn một người chồng ghen, đă nh́n sự vật qua sự ghen tuông của ḿnh. Toàn bộ tác phẩm nêu rơ tính chất tự tại tiệm tiến của đồ vật, là thực tại cụ thể duy nhất, ngoài nó ra, thực tại và t́nh cảm nhân loại không có chút dính dáng nào hết. Sự hiện diện của người ghen chỉ được nh́n thấy bởi sự hiện diện của cái ghế thứ ba hay cái ly thứ ba.
Có rất nhiều đoạn văn làm người ta không phân biệt tâm linh, nhận thức và t́nh cảm của đồ vật ví dụ đoạn sau đây:
“Phải nh́n vào đĩa thức ăn đă hết của nàng, để có thể tin rằng nàng đă quên không lấy đồ ăn. Bây giờ đứa hầu bàn đă dọn hết đĩa đi, thành ra khó mà kiểm soát được những dấu vết lam nham của A, hay sự vắng mặt của hắn, nếu nàng không tự lấy đồ ăn”.
Điều quan trọng hơn trong những chi tiết trên chính là cái kiến trúc của một thế giới mà đồ vật có một thực tại riêng tư, và trong đó con người, đă mất tính cách làm chủ đồ vật và đă đồng hóa với đồ vật, ở trong đó t́nh cảm tồn tại trong phạm vi được biểu lộ qua tính chất vô nhân tính hóa (réification).
Qua ba cuốn tiểu thuyết trên, Robbe-Grillet đă muốn nêu rơ một sự khác biệt quan trọng giữa thế giới tiểu thuyết và tất cả các khuynh hướng Mác-xít để giải thích tiểu thuyết của ông như một sự chống đối với sự phi nhân tính hóa. Ông nói những người Mác-xít, giữ lập trường của họ, c̣n tôi đă là một nhà văn hiện thực khách quan. Tôi tạo ra một thế giới tưởng tượng mà tôi không phán xét nó, tôi không công nhận cũng như không kết án nó, nhưng tôi thu nhận sự hiện diện của nó theo như thực tại căn bản có nó. Chính điều này đă tạo nên cá tính đặc thù của Robbe-Grillet, đó là sự thống khổ. Từ đầu đến cuối cuốn Le Labyrinth, sự thống khổ đă ngự trự hoàn toàn. Chính v́ đó mà cuốn này làm chúng ta lưu ư đến như một mắt xích mới trong chuỗi dây xích hướng tới tương lai. Robbe-Grillet đă tỏ ra là một nhà văn hết sức cấp tiến trong các tác phẩm của ông khi ông chấp nhận một sự hiện diện của nhân tính thu nhỏ đến mức thống khổ, là một thể tài gần như tầm thường nhưng được ông dựng lên theo một ư nghĩa mới. Cũng v́ vậy mà trong cuốn phim do ông thực hiện mang tên L’année Dernière à Marienbad ông đă nêu rơ tính chất thống khổ theo một nét mặt mới, nét mặt duy nhất có thể đưa kích thước toàn diện của ông vào thực tại nhân loại trong thế giới hiện thời: đó là hy vọng. Không phải Robbe-Grillet đă trở thành lạc quan, v́ trong xă hội chúng ta sống, lạc quan chỉ là một lời nói dối dễ dàng, nhưng v́ trong xă hội chúng ta cũng như trong xă hội khác, khi đặt ra vấn đề hiện hữu nhân loại thuần túy, th́ cũng như đặt ra vấn đề bản chất của thời gian, của cá nhân và của lịch sử. Robbe-Grillet đă gột hết nhân loại tính trong thế giới tiểu thuyết của ông, bằng cách loại trừ các yếu tố thời gian. Hy vọng và thống khổ chỉ là hai khía cạnh chủ quan của một thực tại, mà khía cạnh bản thể học của nó là thời gian, trong kích thước không phải chỉ là tương lai mà là tất cả các kích thước, đương nhiên cả kích thước của dĩ văng.
Tác phẩm của Robbe-Grillet đă đặt ra một vấn đề khác hơn là một vấn đề thuần thẩm mỹ, và liên quan mật thiết tới sự biến cải nội dung của tiểu thuyết. Tuy nhiên, khi đi sâu vào các tác phẩm của Nathalie Sarraute và của Robbe-Grillet, người ta thấy rằng, nếu cho rằng phái hiện thực có nghĩa tạo ra một thế giới mà cơ cấu của nó tương tự như cơ cấu cơ bản của thực tại xă hội, th́ chúng ta phải kể rằng Nathalie Sarraute và của Robbe-Grillet là hai trong những nhà văn hiện thực cấp tiến nhất của nền văn chương Pháp hiện thời.
1964
Nguyễn Quang Hiện
Nguyễn Quang Hiện sinh năm 1938 tại Hải Dương. Di cư vào Sài G̣n năm 1955 học Trung học Chu văn An. Học đại học Luật Khoa. Phụ tá Tổng Giám Đốc Nha Ngân Sách Ngoại Viện. Du học về kinh tế tại The Hague Hoà lan.
Năm 1975 bị tù cải tạo 3 năm tại Trảng lớn, Tây ninh. Vượt biên tới Songkha Thái Lan. Sang Mỹ năm 1979. Định cư taị Maryland học vi tính và làm việc trong ngành đó cho tới khi về hưu năm 2007.
Trước năm 1975 đă có sáng tác văn thơ đăng trên các tạp chí VĂN, VẤN ĐỀ …
Gió O nhận được một tuyển tập sáng tác của nhà văn Nguyễn Quang Hiện do tác giả và nhà thơ Nguyễn Thanh Châu gửi đến. Được biết hiện có thân hữu đang thu xếp cho in tuyển tập này tại hải ngoại. gio-o.com sẽ giới thiệu một số sáng tác xuất sắc gồm: văn, thơ, tản mạn, của nhà văn Nguyễn Quang Hiện đă xuất hiện trước 1975 trên các tạp chí văn chương uy tín ấy, trong nhiều kỳ. (11.2014)
http://www.gio-o.com/NguyenQuangHien.html
© gio-o.com 2015